सर्गः 63
युद्धकाण्ड · अध्याय 63
संस्कृत
1तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् । कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ।।6.63.1।।
2दृष्टोदोषोहियोऽस्माभिःपुरामन्त्रन्वििर्णये । हितेष्वनभियुक्तेनसोऽयमासादितस्त्वया ।।6.63.2।।
3शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः । निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ।।6.63.3।।
4प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् । केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ।।6.63.4।।
5यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः । पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ।।6.63.5।।
6देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् । क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.63.6।।
7त्रयाणांपञ्चधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति । सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ।।6.63.7।।
8यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति । बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ।।6.63.8।।
9धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते । भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ।।6.63.9।।
10त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते । राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ।।6.63.10।।
11उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् । योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।। कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह । निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।
12उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् । योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।। कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह । निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।
13हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः । राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ।।6.63.13।।
14अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।।6.63.14।।
15अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ।।6.63.15।।
16अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः । अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणा:।। 6.63.16।।
17विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ।।6.63.17।।
18तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ।।6.63.18।।
19चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः । छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ।।6.63.19।।
20योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति । अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ।।6.63.20।।
21यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च । तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ।।6.63.21।।
22तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् । भ्रुकुटिंचैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ।।6.63.22।।
23मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि । किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ।।6.63.23।।
24विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा । नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ।।6.63.24।।
25अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् । गतंतुनानुशोचन्तिगतंतुगतमेवहि ।।6.63.25।।
26ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु । यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ।।6.63.26।। यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ।
27स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ।।6.63.27।। स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।
28तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ।।6.63.28।। रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।
29अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेन्द्रियम् ।।6.63.29।। कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसान्त्वयन् ।
30शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।। अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते । रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।
31शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।। अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते । रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।
32नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव । तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ।।6.63.32।।
33अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया । बन्धुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ।।6.63.33।।
34सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना । शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ।।6.63.34।।
35अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि । हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ।।6.63.35।।
36अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः । सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ।।6.63.36।।
37अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् । लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ।।6.63.37।।
38अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् । शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ।।6.63.38।।
39अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् । विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ।।6.63.39।।
40कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः । जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।।6.63.40।।
41मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः । नाहमात्मनिसन्तापंगच्छेयंराक्षसाधिप ।।6.63.41।।
42कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरन्तप । न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ।।6.63.42।।
43अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबल: । यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ।।6.63.43।। तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।
44गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ।।6.63.44।। नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।
45अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ।।6.63.45।। न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।
46नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ।।6.63.46।। हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।
47यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ।।6.63.47।। ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।
48चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ।।6.63.48।। सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।
49मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।। राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् । हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।
50मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।। राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् । हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।
51हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् । असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ।।6.63.51।।
52तदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापिस्वयम्भुवः । ततोऽहंनाशयिष्यामिनैशंतमइवांशुमान् ।।6.63.52।। अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।
53यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ।।6.63.53।। आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ।
54शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ।।6.63.54।। पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।
55दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।। अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः । नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।
56दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।। अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः । नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।
57वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि । निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ।।6.63.57।।
अंग्रेज़ी
1Hearing the lament of the Rakshasa king, Kumbhakarna replied laughing.
2"While we were discussing earlier and taking decisions, that disaster foreseen by me has reaped for having not trusted the well wishers."
3"Those who do sinful deeds fall unobstructed so also the fruit of your sinful action has come upon you."
4"O king! All this action was not thought of at the beginning, nor the consequences of action weighed in the pride of your prowess."
5"Confident of prosperity, he who defers action earlier, he does not know what is right and wrong later on."
6" Actions performed without regard for time and place will be disastrous like the oblations offered into fire without consecration, gets wasted."
7He who thinks with ministers and considers the five aspects of threefold duties and moves in the right path performs (Five aspects of action are the method of initiating action, material to be worked upon, time and place of action, provision against mischance and the chances of success). Threefold duties with reference to enemies are Sama, Daana, and Bedha."
8"The king who does his duty in time in accordance with justice and thinking intelligently with his ministers, understands rightly."
9"O Rakshasa king! A man should pursue his duty or worldly gain or sensual pleasures all the three combined or at least any two in time (the scriptures lay down that duty should be pursued in the morning, wealth in the afternoon and sensual pleasures at night)."
10" A sovereign king or a king hearing these three does not recognize the best of the three is in vain even though he heard many."
11"You are the foremost of the Rakshasas! After discussing with ministers, a king either by gifting or conciliation or dissension or resorting to all of them at the appropriate time takes resort to pursue virtue, wealth, or sensual pleasures at the right time, never meets with sorrow."
12"You are the foremost of the Rakshasas! After discussing with ministers, a king either by gifting or conciliation or dissension or resorting to all of them at the appropriate time takes resort to pursue virtue, wealth, or sensual pleasures at the right time, never meets with sorrow."
13"That king who knows the reality of things and makes decisions in consultation with his ministers, who make their living with their intelligence will live happily."
14"People whose intelligence level is no better than animals, who have been included to express their views, who do not know the meaning of shastras express their views out of impudence."
15"Those who have no knowledge of shastras are ignorant of the science of wealth and desire huge wealth. Their advice ought not to be followed."
16"Those who tender advice, which is unwholesome but in wholesome grab, out of their impudence should be kept away from discussion examining early as they mar the purpose."
17"Some ministers in order to ruin the king, collide with enemies and make the king take wrong actions."
18" A ruler should know those ministers bribed by the enemy, who have become close to the enemy and appear as friends. Those ministers must be known through their behaviour in the deliberations."
19"Enemies find out the weakness of the king who is unsteady and rush after the actions forcibly without thinking like brahmins just as birds find the holes in Krauncha mountain and elaborate to others."
20"He who knowing fully the actions of the enemy does not protect himself he attains reverses and is also dragged down from position."
21"The advice given to you in the past by your brother alone is good. That is good for you. Or you may do what you wish."
22Kumbhakarna having spoken that way, the ten headed Ravana frowned, shaking his eyebrows in anger and spoke this way.
23"Why do you, who are worthy of respect, instruct me like a father or teacher? These words express your cleverness in speaking. It is time to do what is appropriate now. Follow what is to be done."
24"Due to delusion, or lack of understanding or due to pride of my strength I did something. To talk of it now again is futile."
25"You may speak of only what is proper to do now. Do not think of the past as it is gone."
26"If at all there is any affection in you for me now, you recognize your strengths and think what action is justified in your heart. You may nullify the evil that sprung from my heart."
27" A friend is one who helps when one's fortune is lost and is desperate. Deviating from morals the one who is prepared to help is a relation."
28Thereafter knowing that Ravana is agitated and arguing in a grave and harsh manner, Kumbhakarna, spoke slowly in a gentle tone.
29Sensing that Ravana is disturbed very much, Kumbhakarna taking hold of the brother and consoling him slowly said these words.
30"Listen to my words, Rakshasa king! You are a scourge of enemies. Put aside this sorrow. Give up the agony also. Be normal. You ought to be your normal self again."
31"Listen to my words, Rakshasa king! You are a scourge of enemies. Put aside this sorrow. Give up the agony also. Be normal. You ought to be your normal self again."
32"While I am (my body is) with life you need not entertain despondency. I will exterminate him, by whose account you are agitated."
33"O king! I will give you good advice in all circumstances being a relation. Salutary advice has been given to you out of brotherly affection."
34" At this time, you will see a relation doing that which is right out of affection. All enemies will be destroyed."
35"O mighty armed King! You see Rama along with his brother being killed by me and Vanaras fleeing away from the forefront of war."
36"Be happy today, O Mighty armed brother! I will bring Rama's head from the battlefield. Sita will be sad. You will see."
37" All the Rakshasas in Lanka whose relations have been killed will witness Rama's death which will be very welcome."
38Now I will wipe the tears of Rakshasas who lost their kin and are bewailing their loss.
39"Now you will see Sugriva the foremost of monkeys in mountain shape, resembling mountains bathed in blood like evening Sun illumined like the cloud."
40"O Sinless Ravana! As I am going to kill this son of Dasaratha whom Rakshasas are intending to kill, how can Rama kill you now?"
41"Rakshasa king! Raghava will kill you only after killing me. Never give way for distress."
42"Command me to wage war at this moment, O Scorcher of enemies. There is no one better than me to be sought for O hero endowed with extraordinary strength."
43"I shall exterminate your enemies, however mighty they may be. I can contend with Indra or fire god or Yama or wind god, Kubera or even Varuna."
44"Even Indra with a body as big as a mountain, with pointed teeth like a spike, with sharp teeth will fear me and run if I roar.
45"Or else giving up weapons and swords using my arms indeed I can crush, and no one can stand in front of me."
46"I shall not fight with javelin or mace or sword or sharp arrows. Enraged, alone I can strike down even Indra."
47"Now if that Raghava can withstand the force of my fists, you will see volleys of Rama's arrows will drink my blood."
48"O King! while I am here for what reason do you worry and have anxiety? I will go now and decidedly destroy your enemy."
49"O King! Give up the fear, as both Rama and Lakshmana will be made short of work in the battlefield, as also mighty Sugriva and dispose of Hanuman, the destroyer of many Rakshasas and who set fire to Lanka."
50"O King! Give up the fear, as both Rama and Lakshmana will be made short of work in the battlefield, as also mighty Sugriva and dispose of Hanuman, the destroyer of many Rakshasas and who set fire to Lanka."
51"I will remain steady in the battlefield and devour monkeys also. I wish to confer an unusual and great glory on you."
52"Even if there is fear of Indra and Brahma that haunts you, I shall destroy them away like the sun dispels darkness. Devas will fall flat on earth when I am enraged."
53"I shall quell Lord Yama also, devour fire god, make the Sun including stars fall on earth."
54"I shall kill Indra who has done a hundred sacrifices, drink up the ocean the abode of Varuna, crush the mountains totally, and break the earth."
55" All beings all over will be eaten now. For a long time Kumbhakarna was sleeping. Now you will see that the food of all the three worlds, earth, heaven and intermediate region will not be enough to fill my stomach."
56" All beings all over will be eaten now. For a long time Kumbhakarna was sleeping. Now you will see that the food of all the three worlds, earth, heaven and intermediate region will not be enough to fill my stomach."
57"Through the destruction of Rama, I will bring happiness to you who are worthy of happiness. I will collect Rama along with Lakshmana and all the Vanara leaders and devour all."
हिन्दी
1राक्षसराज का विलाप सुनकर कुम्भकर्ण हँसते हुए बोला।
2'जब हम पहले विचार-विमर्श कर निर्णय ले रहे थे, तब मेरे द्वारा देखा गया वह अनर्थ हितैषियों पर विश्वास न करने के कारण फल दे चुका है।'
3'जो पापकर्म करते हैं वे अबाध रूप से गिरते हैं; इसी प्रकार आपके पापकर्म का फल आप पर आ पड़ा है।'
4'हे राजन्! यह सब कार्य आरम्भ में सोचा नहीं गया, न ही अपने पराक्रम के गर्व में कर्म के परिणामों को तौला गया।'
5'समृद्धि पर विश्वास कर जो पहले कर्म को टालता है, वह आगे चलकर उचित-अनुचित नहीं जान पाता।'
6'देश और काल का विचार किए बिना किए गए कर्म वैसे ही विनाशकारी होते हैं जैसे संस्कार रहित अग्नि में डाली गई आहुति व्यर्थ हो जाती है।'
7'जो मन्त्रियों के साथ विचार करता है, त्रिविध उपायों के पाँच अङ्गों पर विचार करता है और उचित मार्ग पर चलता है, वही कार्य सिद्ध करता है। (कर्म के पाँच अङ्ग हैं — कर्म आरम्भ करने की विधि, कार्य की सामग्री, कर्म का देश-काल, विपत्ति से रक्षा और सफलता की सम्भावना। शत्रुओं के प्रति त्रिविध उपाय हैं — साम, दान और भेद।)'
8'जो राजा न्याय के अनुसार समय पर अपना कर्तव्य करता है और मन्त्रियों के साथ बुद्धिपूर्वक विचार करता है, वह ठीक-ठीक समझता है।'
9'हे राक्षसराज! मनुष्य को धर्म, अर्थ अथवा काम — तीनों का अथवा कम से कम दो का समय पर सेवन करना चाहिए। (शास्त्र कहते हैं कि प्रातःकाल धर्म, मध्याह्न में अर्थ और रात्रि में काम का सेवन करना चाहिए।)'
10'जो सार्वभौम राजा अथवा कोई राजा इन तीनों को सुनकर भी तीनों में श्रेष्ठ को नहीं पहचानता, उसका बहुत सुनना भी व्यर्थ है।'
11'आप राक्षसों में अग्रगण्य हैं! जो राजा मन्त्रियों से विचार-विमर्श कर उपयुक्त समय पर दान, साम, भेद अथवा इन सबका आश्रय लेकर उचित समय पर धर्म, अर्थ अथवा काम का सेवन करता है, वह कभी शोक को प्राप्त नहीं होता।'
12'आप राक्षसों में अग्रगण्य हैं! जो राजा मन्त्रियों से विचार-विमर्श कर उपयुक्त समय पर दान, साम, भेद अथवा इन सबका आश्रय लेकर उचित समय पर धर्म, अर्थ अथवा काम का सेवन करता है, वह कभी शोक को प्राप्त नहीं होता।'
13'जो राजा वस्तुओं का यथार्थ जानता है और अपनी बुद्धि से जीविका चलाने वाले मन्त्रियों के परामर्श से निर्णय लेता है, वह सुखपूर्वक जीवन बिताता है।'
14'जिनकी बुद्धि पशुओं से अच्छी नहीं, जिन्हें अपने विचार प्रकट करने में सम्मिलित किया गया है, जो शास्त्रों का अर्थ नहीं जानते, वे ढिठाई से अपने विचार प्रकट करते हैं।'
15'जिन्हें शास्त्रों का ज्ञान नहीं, जो अर्थशास्त्र से अनभिज्ञ हैं और विपुल धन की कामना करते हैं, उनका परामर्श नहीं मानना चाहिए।'
16'जो ढिठाई से अहितकर परामर्श को हितकर के आवरण में देते हैं, उन्हें आरम्भ में ही परीक्षा कर विचार-विमर्श से दूर रखना चाहिए, क्योंकि वे प्रयोजन को नष्ट कर देते हैं।'
17'कुछ मन्त्री राजा का नाश करने के लिए शत्रुओं से मिल जाते हैं और राजा से गलत कार्य करवाते हैं।'
18'शासक को उन मन्त्रियों को जान लेना चाहिए जो शत्रु से घूस लेकर शत्रु के निकट हो गए हैं और मित्र के रूप में दिखाई देते हैं। ऐसे मन्त्रियों को विचार-विमर्श में उनके आचरण से पहचानना चाहिए।'
19'जो राजा अस्थिर है और ब्राह्मणों के समान बिना सोचे बलपूर्वक कार्यों के पीछे दौड़ता है, शत्रु उसकी दुर्बलता खोज लेते हैं और दूसरों को विस्तार से बताते हैं, जैसे पक्षी क्रौञ्च पर्वत के छिद्र खोज लेते हैं।'
20'जो शत्रु के कार्यों को पूर्णतया जानकर भी अपनी रक्षा नहीं करता, वह विपरीत फल पाता है और अपने पद से भी नीचे गिराया जाता है।'
21'भूतकाल में आपके भाई ने जो परामर्श दिया, वही अच्छा है। वही आपके लिए हितकर है। अथवा आप जो चाहें वह करें।'
22कुम्भकर्ण के इस प्रकार कहने पर दशमुख रावण ने क्रोध में भौंहें चढ़ाकर भ्रूभङ्ग किया और इस प्रकार बोला।
23'तुम, जो सम्मान के योग्य हो, मुझे पिता अथवा गुरु के समान क्यों उपदेश देते हो? ये वचन तुम्हारी वाक्चातुरी प्रकट करते हैं। अब जो उचित है वही करने का समय है। जो करना है उसका अनुसरण करो।'
24'मोह से, अथवा समझ के अभाव से, अथवा अपने बल के गर्व से मैंने कुछ किया। अब पुनः उसकी चर्चा करना व्यर्थ है।'
25'तुम केवल वही कहो जो अब करना उचित है। भूतकाल का विचार न करो, क्योंकि वह बीत चुका।'
26'यदि अब भी तुम्हारे मन में मेरे प्रति कुछ स्नेह है, तो अपने बल को पहचानो और हृदय में विचार करो कि कौन-सा कर्म न्यायसङ्गत है। मेरे हृदय से उत्पन्न उस अनिष्ट को तुम निष्फल कर सकते हो।'
27'मित्र वही है जो सौभाग्य नष्ट होने और निराशा की स्थिति में सहायता करता है। नीति से हटकर भी जो सहायता को उद्यत रहता है, वही सम्बन्धी है।'
28तत्पश्चात् यह जानकर कि रावण उद्विग्न है और गम्भीर तथा कठोर रीति से तर्क कर रहा है, कुम्भकर्ण मन्द और कोमल स्वर में बोला।
29यह अनुभव कर कि रावण अत्यन्त व्यथित है, कुम्भकर्ण ने अपने भाई को थामकर सान्त्वना देते हुए धीरे-धीरे ये वचन कहे।
30'हे राक्षसराज! मेरे वचन सुनिए। आप शत्रुओं के संहारक हैं। यह शोक त्यागिए। यह व्यथा भी छोड़िए। स्वस्थ होइए। आपको पुनः अपना स्वाभाविक रूप धारण करना चाहिए।'
31'हे राक्षसराज! मेरे वचन सुनिए। आप शत्रुओं के संहारक हैं। यह शोक त्यागिए। यह व्यथा भी छोड़िए। स्वस्थ होइए। आपको पुनः अपना स्वाभाविक रूप धारण करना चाहिए।'
32'जब तक मुझमें (मेरे शरीर में) प्राण हैं, तब तक आपको विषाद करने की आवश्यकता नहीं। जिसके कारण आप उद्विग्न हैं, उसका मैं संहार कर दूँगा।'
33'हे राजन्! सम्बन्धी होने के नाते मैं सब परिस्थितियों में आपको उत्तम परामर्श दूँगा। भ्रातृस्नेह से ही आपको हितकर परामर्श दिया गया है।'
34'इस समय आप देखेंगे कि सम्बन्धी स्नेहवश वही करता है जो उचित है। सब शत्रु नष्ट होंगे।'
35'हे महाबाहु राजन्! आप देखेंगे कि राम अपने भाई सहित मेरे द्वारा मारे जा रहे हैं और वानर युद्ध के अग्रभाग से भाग रहे हैं।'
36'हे महाबाहु भ्राता! आज प्रसन्न होइए। मैं रणभूमि से राम का सिर ले आऊँगा। सीता दुःखी होगी। आप देखेंगे।'
37'लङ्का के वे सब राक्षस जिनके सम्बन्धी मारे गए हैं, राम की मृत्यु देखेंगे, जो उन्हें अत्यन्त प्रिय होगी।'
38'अब मैं उन राक्षसों के आँसू पोंछूँगा जिन्होंने अपने स्वजन खोए हैं और अपनी हानि पर विलाप कर रहे हैं।'
39'अब आप वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव को पर्वत के आकार में, रक्त से नहाए पर्वतों के समान, सन्ध्याकालीन सूर्य के समान मेघ की भाँति प्रकाशित देखेंगे।'
40'हे निष्पाप रावण! जब मैं दशरथ के उस पुत्र का वध करने जा रहा हूँ जिसे राक्षस मारना चाहते हैं, तब राम अब आपका वध कैसे कर सकते हैं?'
41'हे राक्षसराज! राघव मुझे मारकर ही आपका वध करेंगे। कभी विषाद को स्थान न दीजिए।'
42'हे शत्रुतापन! इसी क्षण मुझे युद्ध करने की आज्ञा दीजिए। हे असाधारण बल से सम्पन्न वीर! मुझसे उत्तम कोई खोजने योग्य नहीं।'
43'मैं आपके शत्रुओं का संहार कर दूँगा, वे चाहे कितने ही बलशाली हों। मैं इन्द्र से, अग्निदेव से, यम से, वायुदेव से, कुबेर से अथवा वरुण से भी भिड़ सकता हूँ।'
44'यदि मैं गर्जना करूँ तो पर्वत के समान विशाल शरीर वाले, शूल के समान नुकीले और तीक्ष्ण दाँतों वाले इन्द्र भी मुझसे भयभीत होकर भाग जाएँगे।'
45'अथवा अस्त्र और खड्ग त्यागकर केवल अपनी भुजाओं से ही मैं कुचल सकता हूँ, और कोई मेरे सामने खड़ा नहीं रह सकता।'
46'मैं शूल, गदा, खड्ग अथवा तीक्ष्ण बाणों से युद्ध नहीं करूँगा। क्रुद्ध होकर अकेला ही मैं इन्द्र तक को गिरा सकता हूँ।'
47'अब यदि वे राघव मेरी मुष्टि के वेग को सह सकें, तो आप देखेंगे कि राम के बाणों की वर्षा मेरा रक्त पीएगी।'
48'हे राजन्! जब मैं यहाँ हूँ, तब आप किस कारण चिन्ता और व्याकुलता करते हैं? मैं अभी जाऊँगा और निश्चय ही आपके शत्रु का विनाश करूँगा।'
49'हे राजन्! भय त्याग दीजिए, क्योंकि राम और लक्ष्मण दोनों रणभूमि में समाप्त कर दिए जाएँगे, और वैसे ही महाबली सुग्रीव भी; तथा अनेक राक्षसों के संहारक और लङ्का को जलाने वाले हनुमान् का भी अन्त कर दूँगा।'
50'हे राजन्! भय त्याग दीजिए, क्योंकि राम और लक्ष्मण दोनों रणभूमि में समाप्त कर दिए जाएँगे, और वैसे ही महाबली सुग्रीव भी; तथा अनेक राक्षसों के संहारक और लङ्का को जलाने वाले हनुमान् का भी अन्त कर दूँगा।'
51'मैं रणभूमि में स्थिर रहूँगा और वानरों को भी खा जाऊँगा। मैं आपको अनुपम और महान् यश देना चाहता हूँ।'
52'यदि इन्द्र और ब्रह्मा का भी भय आपको सता रहा हो, तो मैं उन्हें वैसे ही नष्ट कर दूँगा जैसे सूर्य अन्धकार दूर करता है। मेरे क्रुद्ध होने पर देवता पृथ्वी पर धराशायी हो जाएँगे।'
53'मैं यमराज को भी शान्त कर दूँगा, अग्निदेव को निगल जाऊँगा, नक्षत्रों सहित सूर्य को पृथ्वी पर गिरा दूँगा।'
54'मैं शतयज्ञ करने वाले इन्द्र का वध करूँगा, वरुण के धाम समुद्र को पी जाऊँगा, पर्वतों को पूर्णतया चूर कर दूँगा और पृथ्वी को विदीर्ण कर दूँगा।'
55'अब सर्वत्र सब प्राणी खा लिए जाएँगे। दीर्घकाल तक कुम्भकर्ण सोता रहा। अब आप देखेंगे कि तीनों लोकों — पृथ्वी, स्वर्ग और अन्तरिक्ष — का आहार भी मेरा उदर भरने के लिए पर्याप्त न होगा।'
56'अब सर्वत्र सब प्राणी खा लिए जाएँगे। दीर्घकाल तक कुम्भकर्ण सोता रहा। अब आप देखेंगे कि तीनों लोकों — पृथ्वी, स्वर्ग और अन्तरिक्ष — का आहार भी मेरा उदर भरने के लिए पर्याप्त न होगा।'
57'राम के विनाश द्वारा मैं आपको सुख दूँगा, जो सुख के योग्य हैं। मैं लक्ष्मण सहित राम को और सब वानरनायकों को एकत्र कर सबको खा जाऊँगा।'
नेपाली
1राक्षसराजको विलाप सुनेर कुम्भकर्णले हाँस्दै जवाफ दियो।
2'जब हामी पहिले छलफल गरी निर्णय लिँदै थियौँ, तब मैले देखेको त्यो अनर्थ हितैषीहरूमाथि विश्वास नगरेकाले फल दिइसकेको छ।'
3'जसले पापकर्म गर्छन् तिनीहरू अवरोधरहित रूपमा पतित हुन्छन्; त्यसै गरी तपाईंको पापकर्मको फल तपाईंमाथि आइपरेको छ।'
4'हे राजन्! यो सबै कार्य सुरुमा सोचिएको थिएन, न त आफ्नो पराक्रमको घमण्डमा कर्मका परिणाम तौलिएका थिए।'
5'समृद्धिमा विश्वास गरी जसले पहिले कर्म टार्छ, ऊ पछि उचित-अनुचित थाहा पाउँदैन।'
6'देश र कालको विचार नगरी गरिएका कर्म त्यसै गरी विनाशकारी हुन्छन् जसरी संस्काररहित आगोमा हालिएको आहुति व्यर्थ हुन्छ।'
7'जसले मन्त्रीहरूसँग विचार गर्छ, त्रिविध उपायका पाँच अङ्गमाथि विचार गर्छ र उचित मार्गमा हिँड्छ, उसैले कार्य सिद्ध गर्छ। (कर्मका पाँच अङ्ग हुन् — कर्म आरम्भ गर्ने विधि, कार्यको सामग्री, कर्मको देश-काल, विपत्तिबाट रक्षा र सफलताको सम्भावना। शत्रुहरूप्रति त्रिविध उपाय हुन् — साम, दान र भेद।)'
8'जुन राजाले न्यायअनुसार समयमै आफ्नो कर्तव्य गर्छ र मन्त्रीहरूसँग बुद्धिपूर्वक विचार गर्छ, उसले ठीकसँग बुझ्छ।'
9'हे राक्षसराज! मानिसले धर्म, अर्थ अथवा काम — तीनैको अथवा कम्तीमा दुईको समयमै सेवन गर्नुपर्छ। (शास्त्रले भन्छन् कि बिहान धर्म, मध्याह्नमा अर्थ र रातमा कामको सेवन गर्नुपर्छ।)'
10'जुन सार्वभौम राजा अथवा कुनै राजाले यी तीनै सुनेर पनि तीनमध्ये श्रेष्ठलाई चिन्दैन, उसको धेरै सुन्नु पनि व्यर्थ हो।'
11'तपाईं राक्षसहरूमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ! जुन राजाले मन्त्रीहरूसँग छलफल गरी उपयुक्त समयमा दान, साम, भेद अथवा यी सबैको आश्रय लिएर उचित समयमा धर्म, अर्थ अथवा कामको सेवन गर्छ, ऊ कहिल्यै शोकमा पर्दैन।'
12'तपाईं राक्षसहरूमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ! जुन राजाले मन्त्रीहरूसँग छलफल गरी उपयुक्त समयमा दान, साम, भेद अथवा यी सबैको आश्रय लिएर उचित समयमा धर्म, अर्थ अथवा कामको सेवन गर्छ, ऊ कहिल्यै शोकमा पर्दैन।'
13'जुन राजाले वस्तुहरूको यथार्थ जान्दछ र आफ्नो बुद्धिले जीविका चलाउने मन्त्रीहरूको परामर्शले निर्णय लिन्छ, ऊ सुखपूर्वक जीवन बिताउँछ।'
14'जसको बुद्धि पशुभन्दा राम्रो छैन, जसलाई आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सम्मिलित गरिएको छ, जसले शास्त्रको अर्थ जान्दैनन्, तिनले ढिटाइले आफ्ना विचार व्यक्त गर्छन्।'
15'जसलाई शास्त्रको ज्ञान छैन, जो अर्थशास्त्रबाट अनभिज्ञ छन् र विपुल धनको कामना गर्छन्, तिनको परामर्श मान्नु हुँदैन।'
16'जसले ढिटाइले अहितकर परामर्शलाई हितकरको आवरणमा दिन्छन्, तिनलाई सुरुमै परीक्षा गरी छलफलबाट टाढा राख्नुपर्छ, किनकि तिनले प्रयोजन नष्ट गरिदिन्छन्।'
17'केही मन्त्री राजाको नाश गर्न शत्रुहरूसँग मिल्छन् र राजालाई गलत कार्य गर्न लगाउँछन्।'
18'शासकले ती मन्त्रीलाई थाहा पाउनुपर्छ जो शत्रुबाट घूस लिएर शत्रुको नजिक भएका छन् र मित्रझैँ देखिन्छन्। यस्ता मन्त्रीलाई छलफलमा तिनको आचरणबाट चिन्नुपर्छ।'
19'जुन राजा अस्थिर छ र ब्राह्मणहरूझैँ नसोची बलपूर्वक कार्यहरूको पछि दौडन्छ, शत्रुहरूले उसको दुर्बलता पत्ता लगाउँछन् र अरूलाई विस्तारपूर्वक बताउँछन्, जसरी पक्षीहरूले क्रौञ्च पर्वतका प्वाल पत्ता लगाउँछन्।'
20'जसले शत्रुका कार्य पूर्णतया जानेर पनि आफ्नो रक्षा गर्दैन, उसले विपरीत फल पाउँछ र आफ्नो पदबाट पनि तल घिसारिन्छ।'
21'विगतमा तपाईंका भाइले दिएको परामर्श मात्र राम्रो हो। त्यो नै तपाईंका लागि हितकर छ। अथवा तपाईं जे चाहनुहुन्छ त्यो गर्नुहोस्।'
22कुम्भकर्णले यसरी भनेपछि दशमुख रावणले क्रोधमा आँखीभौँ उचालेर भ्रूभङ्ग गर्यो र यसरी भन्यो।
23'तिमी, जो सम्मानयोग्य छौ, मलाई पिता अथवा गुरुझैँ किन उपदेश दिन्छौ? यी वचनले तिम्रो वाक्चातुर्य प्रकट गर्छन्। अब जे उचित छ त्यही गर्ने समय हो। जे गर्नुपर्छ त्यसको अनुसरण गर।'
24'मोहले, अथवा बुझाइको अभावले, अथवा आफ्नो बलको घमण्डले मैले केही गरेँ। अब फेरि त्यसको चर्चा गर्नु व्यर्थ छ।'
25'तिमीले केवल त्यही भन जे अब गर्नु उचित छ। विगतको विचार नगर, किनकि त्यो बितिसक्यो।'
26'यदि अहिले पनि तिम्रो मनमा मप्रति केही स्नेह छ भने, आफ्नो बल चिन र हृदयमा विचार गर कि कुन कर्म न्यायसङ्गत छ। मेरो हृदयबाट उत्पन्न त्यो अनिष्टलाई तिमीले निष्फल पार्न सक्छौ।'
27'मित्र त्यही हो जसले सौभाग्य नष्ट भएको र निराशाको अवस्थामा सहायता गर्छ। नीतिबाट हटेर पनि जो सहायताका लागि उद्यत रहन्छ, त्यही आफन्त हो।'
28त्यसपछि रावण उद्विग्न छ र गम्भीर तथा कठोर रीतिले तर्क गर्दै छ भन्ने जानेर कुम्भकर्ण मन्द र कोमल स्वरमा बोल्यो।
29रावण अत्यन्त व्यथित छ भन्ने अनुभव गरी कुम्भकर्णले आफ्ना दाजुलाई समातेर सान्त्वना दिँदै बिस्तारै यी वचन भन्यो।
30'हे राक्षसराज! मेरा वचन सुन्नुहोस्। तपाईं शत्रुहरूका संहारक हुनुहुन्छ। यो शोक त्याग्नुहोस्। यो व्यथा पनि छाड्नुहोस्। स्वस्थ हुनुहोस्। तपाईंले फेरि आफ्नो स्वाभाविक रूप धारण गर्नुपर्छ।'
31'हे राक्षसराज! मेरा वचन सुन्नुहोस्। तपाईं शत्रुहरूका संहारक हुनुहुन्छ। यो शोक त्याग्नुहोस्। यो व्यथा पनि छाड्नुहोस्। स्वस्थ हुनुहोस्। तपाईंले फेरि आफ्नो स्वाभाविक रूप धारण गर्नुपर्छ।'
32'जबसम्म ममा (मेरो शरीरमा) प्राण छ, तबसम्म तपाईंले विषाद गर्नु आवश्यक छैन। जसका कारण तपाईं उद्विग्न हुनुहुन्छ, त्यसको म संहार गरिदिनेछु।'
33'हे राजन्! आफन्त भएको नाताले म सबै परिस्थितिमा तपाईंलाई उत्तम परामर्श दिनेछु। भ्रातृस्नेहले नै तपाईंलाई हितकर परामर्श दिइएको छ।'
34'यस समय तपाईंले देख्नुहुनेछ कि आफन्तले स्नेहवश त्यही गर्छ जे उचित छ। सबै शत्रु नष्ट हुनेछन्।'
35'हे महाबाहु राजन्! तपाईंले देख्नुहुनेछ कि राम आफ्ना भाइसहित मबाट मारिँदै छन् र वानरहरू युद्धको अग्रभागबाट भाग्दै छन्।'
36'हे महाबाहु दाजु! आज प्रसन्न हुनुहोस्। म रणभूमिबाट रामको शिर ल्याउनेछु। सीता दुःखी हुनेछिन्। तपाईंले देख्नुहुनेछ।'
37'लङ्काका ती सबै राक्षस जसका आफन्त मारिएका छन्, रामको मृत्यु देख्नेछन्, जुन तिनका लागि अत्यन्त प्रिय हुनेछ।'
38'अब म ती राक्षसका आँसु पुछ्नेछु जसले आफ्ना स्वजन गुमाएका छन् र आफ्नो हानिमा विलाप गर्दै छन्।'
39'अब तपाईंले वानरहरूमा श्रेष्ठ सुग्रीवलाई पर्वतको आकारमा, रगतले नुहाएका पर्वतझैँ, साँझको सूर्यझैँ मेघसरह प्रकाशित देख्नुहुनेछ।'
40'हे निष्पाप रावण! जब म दशरथका ती पुत्रको वध गर्न जाँदै छु जसलाई राक्षसहरूले मार्न चाहन्छन्, तब रामले अब तपाईंको वध कसरी गर्न सक्छन्?'
41'हे राक्षसराज! राघवले मलाई मारेर मात्र तपाईंको वध गर्नेछन्। कहिल्यै विषादलाई स्थान नदिनुहोस्।'
42'हे शत्रुतापन! यही क्षण मलाई युद्ध गर्ने आज्ञा दिनुहोस्। हे असाधारण बलले सम्पन्न वीर! मभन्दा उत्तम कोही खोज्न योग्य छैन।'
43'म तपाईंका शत्रुहरूको संहार गरिदिनेछु, तिनीहरू जतिसुकै बलशाली किन नहून्। म इन्द्रसँग, अग्निदेवसँग, यमसँग, वायुदेवसँग, कुबेरसँग अथवा वरुणसँग पनि भिड्न सक्छु।'
44'यदि म गर्जें भने पर्वतझैँ विशाल शरीर भएका, शूलझैँ चुच्चा र तीखा दाह्रा भएका इन्द्र पनि मसँग भयभीत भई भाग्नेछन्।'
45'अथवा अस्त्र र खड्ग त्यागेर केवल आफ्ना पाखुराले नै म कुल्चन सक्छु, र कोही मेरो अगाडि उभिन सक्दैन।'
46'म शूल, गदा, खड्ग अथवा तीखा बाणले युद्ध गर्नेछैन। क्रुद्ध भई एक्लै म इन्द्रलाई पनि ढालिदिन सक्छु।'
47'अब यदि ती राघवले मेरो मुड्कीको वेग सहन सके भने, तपाईंले देख्नुहुनेछ कि रामका बाणको वर्षाले मेरो रगत पिउनेछ।'
48'हे राजन्! जब म यहाँ छु, तब तपाईं किन चिन्ता र व्याकुलता गर्नुहुन्छ? म अहिले जानेछु र निश्चय नै तपाईंका शत्रुको विनाश गर्नेछु।'
49'हे राजन्! भय त्याग्नुहोस्, किनकि राम र लक्ष्मण दुवै रणभूमिमा समाप्त पारिनेछन्, र त्यसै गरी महाबली सुग्रीव पनि; तथा अनेक राक्षसका संहारक र लङ्का जलाउने हनुमान्को पनि अन्त्य गरिदिनेछु।'
50'हे राजन्! भय त्याग्नुहोस्, किनकि राम र लक्ष्मण दुवै रणभूमिमा समाप्त पारिनेछन्, र त्यसै गरी महाबली सुग्रीव पनि; तथा अनेक राक्षसका संहारक र लङ्का जलाउने हनुमान्को पनि अन्त्य गरिदिनेछु।'
51'म रणभूमिमा स्थिर रहनेछु र वानरहरूलाई पनि खाइदिनेछु। म तपाईंलाई अनुपम र महान् यश दिन चाहन्छु।'
52'यदि इन्द्र र ब्रह्माको पनि भयले तपाईंलाई सताइरहेको छ भने, म तिनलाई त्यसै गरी नष्ट गरिदिनेछु जसरी सूर्यले अन्धकार हटाउँछ। म क्रुद्ध हुँदा देवताहरू पृथ्वीमा ढल्नेछन्।'
53'म यमराजलाई पनि शान्त पारिदिनेछु, अग्निदेवलाई निलिदिनेछु, नक्षत्रसहित सूर्यलाई पृथ्वीमा खसालिदिनेछु।'
54'म सययज्ञ गर्ने इन्द्रको वध गर्नेछु, वरुणको धाम समुद्र पिइदिनेछु, पर्वतहरूलाई पूर्णतया चूर पारिदिनेछु र पृथ्वीलाई चिरिदिनेछु।'
55'अब सर्वत्र सबै प्राणी खाइनेछन्। दीर्घकालसम्म कुम्भकर्ण सुतिरह्यो। अब तपाईंले देख्नुहुनेछ कि तीनै लोक — पृथ्वी, स्वर्ग र अन्तरिक्ष — को आहार पनि मेरो पेट भर्न पर्याप्त हुनेछैन।'
56'अब सर्वत्र सबै प्राणी खाइनेछन्। दीर्घकालसम्म कुम्भकर्ण सुतिरह्यो। अब तपाईंले देख्नुहुनेछ कि तीनै लोक — पृथ्वी, स्वर्ग र अन्तरिक्ष — को आहार पनि मेरो पेट भर्न पर्याप्त हुनेछैन।'
57'रामको विनाशद्वारा म तपाईंलाई सुख दिनेछु, जो सुखका योग्य हुनुहुन्छ। म लक्ष्मणसहित राम र सबै वानरनायकलाई जम्मा गरी सबैलाई खाइदिनेछु।'