सर्गः 46
युद्धकाण्ड · अध्याय 46
संस्कृत
1ततोद्यांपृथिवींचैववीक्षमाणावनौकसः । ददृशुःसन्ततौबाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.1।।
2वृष्टवेवोपरतेदेवेकृतकर्मणिराक्षसे । आजगामाथतंदेशंससुग्रीवोविभीषणः ।।6.46.2।।
3नीलद्विविदमैन्दाश्चसुषेणःकुमुदाङ्गदा: । तूर्णंहनुमतासार्धमन्वशोचन्तराघवौ ।।6.46.3।।
4अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।। निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ । रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।। तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।। राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ । बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
5अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।। निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ । रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।। तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।। राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ । बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
6अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।। निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ । रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।। तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।। राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ । बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
7अचेष्टौमन्दनिश्श्वासौशोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौस्तब्दौशयानौशरतल्पयोः ।।6.46.4।। निःश्वसन्तौयथासर्पौनिश्चेष्टौमन्दविक्रमौ । रुधिरस्राद्विग्धाङ्गौतापनीयाविवध्वजौ ।।6.46.5।। तौवीरशयनेवीरौशयानौमन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तै: परिवृतौबाष्पव्याकुललोचनैः ।।6.46.6।। राघवौपतितौदृष्टवाशरजालसमावृतौ । बभूवुर्वेर्व्यथितास्सर्वेवानरास्सविभीषणाः ।।6.46.7।।
8अन्तरिक्षंनिरीक्षन्तोदिशस्सर्वाश्चवानराः । नचैनंमाययाछन्नंददृशूरावणिःरणे ।।6.46.8।।
9तंतुमायाप्रतिच्छन्नंमाययैवविभीषणः । वीक्षमाणोददर्शाथभ्रातुःपुत्रमवस्थितम् ।।6.46.9।।
10तमप्रतिकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे । ददर्शान्तर्हितंवीरंवरदानाद्विभीषणः ।।6.46.10।। तेजसायशसाचैवविक्रमेणचसम्युतम् ।
11इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मतौशयानौसमीक्ष्यच ।।6.46.11।। उवाचपरमप्रीतोहर्षयन् सर्वनैरृतान् ।
12दूषणस्यचहन्तारौखरस्यचमहाबलौ ।।6.46.12।। सादितौमामकैर्बाणैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
13नेमौमोक्षयितुंशक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् ।।6.46.13।। सर्वैरपिसमागम्यसर्षिसङ्घैस्सुरासुरैः ।
14यत्कृतेचिन्तयानस्यशोकार्तस्यपितुर्मम ।।6.46.14।। अस्पृष्टवाशयनंगात्रैस्त्रियामायातिशर्वरी । त्स्नेयंयत्कृतेलङ्कानदीवर्षास्विवाकुला ।।6.46.15।। सोऽयंमूलहरोऽनर्थःसर्वेषांनिहतोमया ।
15यत्कृतेचिन्तयानस्यशोकार्तस्यपितुर्मम ।।6.46.14।। अस्पृष्टवाशयनंगात्रैस्त्रियामायातिशर्वरी । त्स्नेयंयत्कृतेलङ्कानदीवर्षास्विवाकुला ।।6.46.15।। सोऽयंमूलहरोऽनर्थःसर्वेषांनिहतोमया ।
16रामस्यलक्ष्मणस्यैवसर्वेषांचवनौकसाम् । विक्रमानिष्फलाःसर्वेयथाशरदितोयदाः ।।6.46.16।।
17एवमुक्त्वातुतान् सर्वान्राक्षसान्परिपार्श्वतः ।।6.46.17।। यूथपानपितान्सर्वांस्ताडयामासरावणिः ।
18नीलंनवभिराहत्यमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.46.18।। त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्ततापप्रवरेषुभिः ।
19जाम्बवन्तंमहेष्वासोविद् ध्वाबाणेनवक्षसि ।।6.46.19।। हनूमतोवेगवतोविससर्जशरान्दश ।
20गवाक्षंशरभंचैवद्वावप्यमिततेजसौ ।।6.46.20।। द्वाभ्यांद्वाभ्यांमहावेगोविव्याधयुधिरावणिः ।
21गोलाङ्गूलेश्वरंचैववालिपुत्रमथाङ्गदम् ।।6.46.21।। विव्याधबहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथरावणिः ।
22तान्वानरवरान्भित्त्वाशरैरग्निशिखोपमैः ।।6.46.22।। ननादबलवांस्तत्रमहासत्त्वस्सरावणिः ।
23तानर्धयित्वाबाणौघैस्त्रासयित्वाचवानरान् ।।6.46.23।। प्रजहासमहाबाहुर्वचनंचेदमब्रवीत् ।
24शरशब्देनघोरेणमयाबद्धौचमूमुखे ।।6.46.24।। सहितौभ्रातरवेतौनिशामयतराक्षसाः ।
25एवमुक्तास्तुतेसर्वेराक्षसाःकूटयोधिनः ।।6.46.25।। परंविस्मयामाजग्मुःकर्मणातेनहर्षिताः ।
26विनेदुश्चमहानादान् सर्वेतेजलदोपमाः ।।6.46.26।। हतोरामइतिज्ञात्वारावणिंसमपूजयन् ।
27निष्पन्दौतुतदादृष्टवाभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।6.46.27।। वसुधायांनिरुच्छवासौहतावित्यन्वमन्यत ।
28हर्षेणतुसमाविष्टइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।।6.46.28।। प्रविवेशपुरींलङ्कांहर्षयन् सर्वनैर्वृतान् ।
29रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।। सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
30रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।। सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
31रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।। सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
32रामलक्ष्मणयोर्दृष्टवाशरीरेसायकैश्चिते ।।6.46.29।। सर्वाणिचाङ्गोपाङ्गानिसुग्रीवंभयमाविशत् ।
33पर्यवस्थापयात्मानमनाथंमांचवानर ।।6.46.33।। सत्यधर्माभिरक्तानांनास्तिमृत्युकृतंभयम् ।
34एवमुक्त्वाततस्तस्यजलक्लन्नेनपाणिना ।।6.46.34।। सुग्रीवस्यशुभेनेत्रेप्रममार्जविभीषणः ।
35ततस्सलिलमादायविद्ययापरिजप्यच ।।6.46.35।। सुग्रीवनेत्रेधर्मात्मासममार्जविभीषणः ।
36विमृज्यवदनंतस्यकपिराजस्यधीमतः ।।6.46.36।। अब्रवीत्कालसम्प्राप्तसम्भ्रान्तमिदंवचः ।
37नकालःकपिराजेन्द्रवैक्लब्यमवलम्बितुम् ।।6.46.37।। अतिस्नेहोऽप्यकालेऽस्मिन्मरणायोपकल्पते ।
38तस्मादुत्सृज्यवैक्लब्यंसर्वकार्यविनाशनम् ।।6.46.38।। हितंरामपुरोगणांसैन्यानानुचिन्त्यताम् ।
39अथवारक्ष्यतांरामोयावत्संज्ञाविपर्ययः ।।6.46.39।। लब्धसंज्ञौहिकाकुत्स्थौभयंनौव्यपनेष्यतः ।
40नैतत्किञ्चनरामस्यनचरामोमुमूर्षति ।।6.46.40।। नह्येनंहास्यतेलक्ष्मीद्दुर्लभायागतायुषाम् ।
41तस्मादाश्वासयात्मानंबलंचाश्वासयस्वकम् ।।6.46.41।। यावत्कार्याणिसर्वाणिपुनःसंस्थापयाम्यहम् ।
42एतेहिफुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः ।।6.46.42।। कर्णेकर्णेप्रकथिताहरयोहरिसत्तम ।
43मांतुदृष्टवाप्रधावन्तमनीकंसम्प्रहर्षितुम् ।।6.46.43।। त्यजस्तुहरयस्त्रासंभुक्तपूर्वामिवस्रजम् ।
44समाश्वास्यतुसुग्रीवंराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।6.46.44।। विद्रुतंवानरानीकंतत्समाश्वासयत्पुनः ।
45इन्द्रजित्तुमहामायःसर्वसैन्यसमावृतः ।।6.46.45।। विवेशनगरींलङ्कांपितरंचाभ्युपागमत् ।
46तत्ररावणमासाद्यअभिवाद्यकृताञ्जलिः ।।6.46.46।। आचचक्षेप्रियंपित्रेनिहतौरामलक्ष्मणौ ।
47उत्पपातततोहृष्टःपुत्रंचपरिषस्वजे ।।6.46.47।। रावणोरक्षसांमध्येश्रुत्वाशत्रूनिपातितौ ।
48उपाघ्रायचतंमूद् र्नेनंपप्रच्छप्रीतमानसः ।।6.46.48।। पृच्छतेचयथावृत्तंपित्रेतस्मैसर्वंन्यवेदयत् । यथातौशरबन्धेननिश्चेष्टौनिष्प्रभौकृतौ ।।6.46.49।।
49उपाघ्रायचतंमूद् र्नेनंपप्रच्छप्रीतमानसः ।।6.46.48।। पृच्छतेचयथावृत्तंपित्रेतस्मैसर्वंन्यवेदयत् । यथातौशरबन्धेननिश्चेष्टौनिष्प्रभौकृतौ ।।6.46.49।।
50सहर्षवेगानुगतान्तरात्माश्रुत्वावचस्तस्यमहारथस्य । जहौज्वरंदाशरथेःसमुत्थितंप्रहृष्यवाचाऽभिननन्दपुत्रम् ।।6.46.50।।
अंग्रेज़ी
1Thereafter looking at the sky and the ground for Rama and Lakshmana, the Vanara leaders saw the two brothers, lying on the ground hurt by arrows.
2Indrajith retired after completing the task, like a cloud that retires after raining. Then came Vibheeshana and Sugriva to that location.
3Neela, Dwivida, Mainda, Sushena, Kumuda, Angada accompanied by Hanuman grieved intensely on looking at the Raghavas.
4Unable to move, with feeble breath, drenched in blood and the body covered all over with arrows, lying on a bed of arrows, stunned, with reduced prowess, sighing like serpents, the heroes, Rama, and Lakshmana, who were like golden posts became dull. Rama and Lakshmana were lying on a heroic bed, arrows stuck to the bodies. Vibheeshana and all the Vanaras kept seeing both the scions and wept surrounding them.
5Unable to move, with feeble breath, drenched in blood and the body covered all over with arrows, lying on a bed of arrows, stunned, with reduced prowess, sighing like serpents, the heroes, Rama, and Lakshmana, who were like golden posts became dull. Rama and Lakshmana were lying on a heroic bed, arrows stuck to the bodies. Vibheeshana and all the Vanaras kept seeing both the scions and wept surrounding them.
6Unable to move, with feeble breath, drenched in blood and the body covered all over with arrows, lying on a bed of arrows, stunned, with reduced prowess, sighing like serpents, the heroes, Rama, and Lakshmana, who were like golden posts became dull. Rama and Lakshmana were lying on a heroic bed, arrows stuck to the bodies. Vibheeshana and all the Vanaras kept seeing both the scions and wept surrounding them.
7Unable to move, with feeble breath, drenched in blood and the body covered all over with arrows, lying on a bed of arrows, stunned, with reduced prowess, sighing like serpents, the heroes, Rama, and Lakshmana, who were like golden posts became dull. Rama and Lakshmana were lying on a heroic bed, arrows stuck to the bodies. Vibheeshana and all the Vanaras kept seeing both the scions and wept surrounding them.
8Though the Vanaras searched all over the battlefield and in all directions of the sky, they could not see Indrajith of mystical powers.
9Vibheeshana started looking with occult powers for his brother's son endowed with occult power following occult means and found Indrajith.
10Brilliant and glorious Vibheeshana, capable of difficult deeds, incomparable at work, and in fight, unrivalled in battle, saw the hidden hero Indrajith by virtue of a boon (from Brahma).
11Reviewing the scions lying on bed by his action, Indrajith caused extreme joy to all Rakshasas and spoke.
12"The two brothers, Rama and Lakshmana, who slayed Dushana and Khara have been struck."
13"Even if all the sages, Devatas and Rakshasas collected together come, they cannot get liberated from this bondage of arrows."
14"On whose account my father was in grief and spent all night and passed the three parts of the night (without sleep) and why he was unable to sleep was not understood clearly. By his (Rama's) action this Lanka is agitated like a river during the rainy season. He, who is the root cause of this calamity, has been got rid of by me," thought Indrajith.
15"On whose account my father was in grief and spent all night and passed the three parts of the night (without sleep) and why he was unable to sleep was not understood clearly. By his (Rama's) action this Lanka is agitated like a river during the rainy season. He, who is the root cause of this calamity, has been got rid of by me," thought Indrajith.
16"Rama, and Lakshmana and even all valiant Vanaras have been got rid of just like clouds of autumn are wasted."
17Indrajith, having spoken in that way to all Rakshasas, began to strike all the Vanara leaders looking at him.
18The slayer of enemies, Indrajith attacked Neela with nine shafts, so also Mainda and Dwivida with three separate sharpedged shafts.
19Indrajith endowed with great bow pierced Jambavan in his chest, and released ten arrows at Hanuman, endowed with speed in war.
20Indrajith endowed with speed in war, attacked highly energetic Gavaksha and Sarabha with two arrows each.
21Thereafter Indrajith attacked the ruler of Golangulas, and Vali's son Angada with many arrows.
22Mighty son of Ravana, then attacked the best of monkeys with arrows which were like flames of fire.
23Indrajith hurt the Vanaras with hails of arrows terrifying them. Then the mighty armed son of Ravana laughed and spoke these words.
24"O Rakshasas! Look at these two brothers together bound by my fierce arrows in front of you."
25Indrajith having spoken in that way to the Rakshasas, all of them were highly amazed by the action of Indrajith and went laughing.
26The Rakshasas thundering like rain clouds, roaring aloud thinking 'Rama is killed' by Ravana's son offered prayers.
27Thereafter having seen the two brothers Rama and Lakshmana not responding or breathing, lying on the ground, he thought they were dead.
28Indrajith, who is victorious in battles, feeling happy and creating happiness to all Rakshasas collected there entered the city of Lanka.
29Sugriva was overtaken by fear on seeing Rama and Lakshmana riddled with arrows from head to foot all over the body
30Sugriva was overtaken by fear on seeing Rama and Lakshmana riddled with arrows from head to foot all over the body
31Sugriva was overtaken by fear on seeing Rama and Lakshmana riddled with arrows from head to foot all over the body
32Sugriva was overtaken by fear on seeing Rama and Lakshmana riddled with arrows from head to foot all over the body
33"O Vanara! We are helpless, be confident, for those following righteousness and truthfulness there is no fear of death."
34Vibheeshana, having spoken in that manner, there after dipped his hand in water and wiped the beautiful eyes of Sugriva to brighten.
35Thereafter the dutiful Vibheeshana taking water as per tradition consecrated chanting sacred text and wiped Sugriva's eyes.
36Wise Vibheeshana having wiped Sugriva's face clean in accordance with time addressed with opportune words.
37"O king of monkeys! This is not the time for faint heartedness. Extreme attachment at this time will lead us to death."
38"Therefore, give up faintheartedness as all actions will be destroyed by that. Following Rama's leadership, think of the army's welfare."
39"Or else till they become conscious, protect the Kakuthsa princes. When they become conscious, they can get rid of our fear."
40"Therefore, Rama has no fear of death, even a little. Whatever splendour is lost, prosperity will not leave him."
41"Therefore, restoring breath let us reassure the army again till all actions are carried out by restoring their confidence."
42"O Monkey leader! these monkeys whose eyes have become big (are dilated) with fear are talking ear to ear (about Rama)."
43"Let the army forces of monkeys be happy seeing me moving, getting rid of the inherent fear in them just as they discard a garland of flowers enjoyed by them earlier."
44The king of Rakshasas, Vibheeshana having assured Sugriva, knowing the Vanara army he reassured them.
45Great Indrajith surrounded by all army entered the city of Lanka and approached his father.
46Having reached Ravana, Indrajith greeted him with folded palms and broke the pleasant news, "Rama and Lakshmana are killed."
47In the midst of Rakshasas, Ravana hearing the news of his enemies being killed, rejoiced, and got up from his couch and embraced his son.
48Delighted Ravana kissed his son on the forehead and enquired of him of the details. Indrajith presented details saying that both Rama and Lakshmana were stunned in the network of arrows, and lost splendour.
49Delighted Ravana kissed his son on the forehead and enquired of him of the details. Indrajith presented details saying that both Rama and Lakshmana were stunned in the network of arrows, and lost splendour.
50Hearing the words of the great chariot warrior, Ravana was filled with excessive joy at heart. His fear and agony of Dasaratha's son having gone on hearing the words of his son, Ravana greeted him. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेषटचत्वारिंशस्सर्गः ।। This is the end of the forty sixth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् राम और लक्ष्मण के लिए आकाश और भूमि की ओर देखते हुए वानरनायकों ने उन दोनों भाइयों को बाणों से आहत होकर भूमि पर पड़े देखा।
2इन्द्रजित् अपना कार्य पूरा कर वैसे ही लौट गया जैसे बरसकर मेघ लौट जाता है। तब विभीषण और सुग्रीव उस स्थान पर आए।
3नील, द्विविद, मैन्द, सुषेण, कुमुद, अङ्गद तथा हनुमान् सहित सब राघवों को देखकर तीव्र शोक करने लगे।
4हिलने में असमर्थ, क्षीण श्वास वाले, रक्त से भीगे और समूचे शरीर पर बाणों से ढके, बाणशय्या पर पड़े, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम वाले, सर्पों के समान साँसें भरते वे वीर राम और लक्ष्मण, जो स्वर्णस्तम्भों के समान थे, निस्तेज हो गए। राम और लक्ष्मण वीरशय्या पर पड़े थे, उनके शरीरों में बाण गड़े थे। विभीषण और सब वानर उन दोनों वंशजों को देखते रहे और उन्हें घेरकर रोते रहे।
5हिलने में असमर्थ, क्षीण श्वास वाले, रक्त से भीगे और समूचे शरीर पर बाणों से ढके, बाणशय्या पर पड़े, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम वाले, सर्पों के समान साँसें भरते वे वीर राम और लक्ष्मण, जो स्वर्णस्तम्भों के समान थे, निस्तेज हो गए। राम और लक्ष्मण वीरशय्या पर पड़े थे, उनके शरीरों में बाण गड़े थे। विभीषण और सब वानर उन दोनों वंशजों को देखते रहे और उन्हें घेरकर रोते रहे।
6हिलने में असमर्थ, क्षीण श्वास वाले, रक्त से भीगे और समूचे शरीर पर बाणों से ढके, बाणशय्या पर पड़े, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम वाले, सर्पों के समान साँसें भरते वे वीर राम और लक्ष्मण, जो स्वर्णस्तम्भों के समान थे, निस्तेज हो गए। राम और लक्ष्मण वीरशय्या पर पड़े थे, उनके शरीरों में बाण गड़े थे। विभीषण और सब वानर उन दोनों वंशजों को देखते रहे और उन्हें घेरकर रोते रहे।
7हिलने में असमर्थ, क्षीण श्वास वाले, रक्त से भीगे और समूचे शरीर पर बाणों से ढके, बाणशय्या पर पड़े, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम वाले, सर्पों के समान साँसें भरते वे वीर राम और लक्ष्मण, जो स्वर्णस्तम्भों के समान थे, निस्तेज हो गए। राम और लक्ष्मण वीरशय्या पर पड़े थे, उनके शरीरों में बाण गड़े थे। विभीषण और सब वानर उन दोनों वंशजों को देखते रहे और उन्हें घेरकर रोते रहे।
8यद्यपि वानरों ने समूची युद्धभूमि और आकाश की सब दिशाओं में खोज की, तथापि वे मायावी इन्द्रजित् को न देख सके।
9विभीषण ने मायाशक्ति से सम्पन्न अपने भ्रातृपुत्र को मायावी उपायों का अनुसरण कर अपनी मायाशक्ति से खोजना आरम्भ किया और इन्द्रजित् को पा लिया।
10तेजस्वी और यशस्वी विभीषण, जो कठिन कर्मों में समर्थ, कार्य में अनुपम और युद्ध में अद्वितीय थे, ने (ब्रह्मा के) वरदान के बल से छिपे वीर इन्द्रजित् को देख लिया।
11अपने कर्म से शय्या पर पड़े उन वंशजों को देखकर इन्द्रजित् ने सब राक्षसों को परम आनन्द दिया और कहा —
12'दूषण और खर का वध करने वाले दोनों भाई राम और लक्ष्मण मारे गए हैं।
13'यदि सब ऋषि, देवता और राक्षस भी एकत्र होकर आ जाएँ, तो भी वे बाणों के इस बन्धन से मुक्त नहीं हो सकते।
14'जिनके कारण मेरे पिता शोक में थे और रात्रि के तीनों प्रहर (बिना निद्रा के) बिताते थे, तथा वे क्यों सो नहीं पाते थे — यह स्पष्ट रूप से समझ में नहीं आता था। उसके (राम के) कर्म से यह लङ्का वर्षाकाल की नदी के समान क्षुब्ध थी। इस विपत्ति का जो मूल कारण था, उससे मैंने मुक्ति दिला दी' — इन्द्रजित् ने सोचा।
15'जिनके कारण मेरे पिता शोक में थे और रात्रि के तीनों प्रहर (बिना निद्रा के) बिताते थे, तथा वे क्यों सो नहीं पाते थे — यह स्पष्ट रूप से समझ में नहीं आता था। उसके (राम के) कर्म से यह लङ्का वर्षाकाल की नदी के समान क्षुब्ध थी। इस विपत्ति का जो मूल कारण था, उससे मैंने मुक्ति दिला दी' — इन्द्रजित् ने सोचा।
16'राम, लक्ष्मण और सब पराक्रमी वानरों से भी वैसे ही छुटकारा मिल गया जैसे शरत् के मेघ नष्ट हो जाते हैं।'
17इन्द्रजित् ने सब राक्षसों से इस प्रकार कहकर अपनी ओर देखते सब वानरनायकों पर प्रहार करना आरम्भ किया।
18शत्रुसंहारक इन्द्रजित् ने नील पर नौ बाणों से आक्रमण किया, इसी प्रकार मैन्द और द्विविद पर तीन-तीन तीक्ष्णधार बाणों से।
19महान् धनुष से सम्पन्न इन्द्रजित् ने जाम्बवान् के वक्ष में बाण बेधा और युद्ध में वेग से सम्पन्न हनुमान् पर दस बाण छोड़े।
20युद्ध में वेग से सम्पन्न इन्द्रजित् ने अत्यन्त उत्साही गवाक्ष और शरभ पर दो-दो बाणों से आक्रमण किया।
21तत्पश्चात् इन्द्रजित् ने गोलाङ्गूलों के स्वामी तथा वालिपुत्र अङ्गद पर अनेक बाणों से आक्रमण किया।
22तब रावण के बलशाली पुत्र ने अग्निज्वालाओं के समान बाणों से वानरश्रेष्ठों पर आक्रमण किया।
23इन्द्रजित् ने बाणों की वर्षा से वानरों को घायल कर उन्हें भयभीत किया। तब रावण के महाबाहु पुत्र ने हँसकर ये वचन कहे —
24'हे राक्षसो! अपने समक्ष मेरे उग्र बाणों से एक साथ बँधे इन दोनों भाइयों को देखो।'
25इन्द्रजित् के राक्षसों से इस प्रकार कहने पर वे सब इन्द्रजित् के कर्म से अत्यन्त आश्चर्यचकित हुए और हँसते हुए चले।
26वर्षामेघों के समान गरजते और ऊँचे स्वर में चिल्लाते राक्षसों ने यह सोचकर कि 'राम मारे गए' रावणपुत्र की स्तुति की।
27तत्पश्चात् दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण को न उत्तर देते, न साँस लेते, भूमि पर पड़ा देखकर उसने उन्हें मृत समझा।
28युद्धों में विजयी इन्द्रजित् प्रसन्न होकर और वहाँ एकत्र सब राक्षसों को आनन्दित करते हुए लङ्का नगरी में प्रविष्ट हुआ।
29राम और लक्ष्मण को सिर से पैर तक समूचे शरीर में बाणों से बिंधा देखकर सुग्रीव भय से अभिभूत हो गए।
30राम और लक्ष्मण को सिर से पैर तक समूचे शरीर में बाणों से बिंधा देखकर सुग्रीव भय से अभिभूत हो गए।
31राम और लक्ष्मण को सिर से पैर तक समूचे शरीर में बाणों से बिंधा देखकर सुग्रीव भय से अभिभूत हो गए।
32राम और लक्ष्मण को सिर से पैर तक समूचे शरीर में बाणों से बिंधा देखकर सुग्रीव भय से अभिभूत हो गए।
33'हे वानर! हम असहाय नहीं हैं, विश्वास रखिए; जो धर्म और सत्य का अनुसरण करते हैं, उन्हें मृत्यु का भय नहीं होता।'
34विभीषण ने इस प्रकार कहकर तत्पश्चात् अपना हाथ जल में डुबोया और सुग्रीव के सुन्दर नेत्र पोंछकर उन्हें उज्ज्वल किया।
35तत्पश्चात् कर्तव्यनिष्ठ विभीषण ने परम्परा के अनुसार जल लेकर पवित्र मन्त्रों का उच्चारण कर उसे अभिमन्त्रित किया और सुग्रीव के नेत्र पोंछे।
36बुद्धिमान् विभीषण ने समय के अनुसार सुग्रीव का मुख स्वच्छ कर उन्हें उचित वचनों से सम्बोधित किया —
37'हे वानरराज! यह भीरुता का समय नहीं। इस समय अत्यधिक मोह हमें मृत्यु की ओर ले जाएगा।
38'इसलिए भीरुता त्यागिए, क्योंकि उससे सब कार्य नष्ट हो जाएँगे। राम के नेतृत्व का अनुसरण करते हुए सेना के कल्याण का विचार कीजिए।
39'अथवा जब तक वे सचेत नहीं होते, तब तक ककुत्स्थ राजकुमारों की रक्षा कीजिए। सचेत होने पर वे हमारा भय दूर कर सकते हैं।
40'इसलिए राम को मृत्यु का तनिक भी भय नहीं। जो भी तेज खो गया है, उनसे समृद्धि नहीं जाएगी।
41'इसलिए श्वास लौटाकर हम सेना को पुनः आश्वस्त करें, जब तक उनका विश्वास लौटाकर सब कार्य पूरे न हो जाएँ।
42'हे वानरनायक! ये वानर, जिनके नेत्र भय से बड़े (फैल) गए हैं, कान से कान लगाकर (राम के विषय में) बातें कर रहे हैं।
43'मुझे घूमते देखकर वानरसेनाएँ प्रसन्न हों और अपने भीतर के भय को वैसे ही त्याग दें जैसे पहले भोगी हुई पुष्पमाला त्याग दी जाती है।'
44राक्षसराज विभीषण ने सुग्रीव को आश्वस्त कर वानरसेना को जानते हुए उन्हें पुनः आश्वस्त किया।
45महान् इन्द्रजित् समूची सेना से घिरा लङ्का नगरी में प्रविष्ट हुआ और अपने पिता के पास पहुँचा।
46रावण के पास पहुँचकर इन्द्रजित् ने हाथ जोड़कर उसका अभिवादन किया और यह प्रिय समाचार सुनाया — 'राम और लक्ष्मण मारे गए।'
47राक्षसों के मध्य अपने शत्रुओं के मारे जाने का समाचार सुनकर रावण हर्षित हुआ, अपने आसन से उठा और अपने पुत्र का आलिङ्गन किया।
48प्रसन्न रावण ने अपने पुत्र के ललाट का चुम्बन किया और उससे विस्तार से पूछा। इन्द्रजित् ने विवरण देते हुए कहा कि राम और लक्ष्मण दोनों बाणों के जाल में स्तब्ध हो गए और उनका तेज नष्ट हो गया।
49प्रसन्न रावण ने अपने पुत्र के ललाट का चुम्बन किया और उससे विस्तार से पूछा। इन्द्रजित् ने विवरण देते हुए कहा कि राम और लक्ष्मण दोनों बाणों के जाल में स्तब्ध हो गए और उनका तेज नष्ट हो गया।
50उस महारथी के वचन सुनकर रावण हृदय से अत्यधिक आनन्द से भर गया। अपने पुत्र के वचन सुनकर दशरथनन्दन का उसका भय और व्यथा दूर हो गई और रावण ने उसका अभिनन्दन किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का षट्चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि राम र लक्ष्मणका लागि आकाश र भुइँतर्फ हेर्दै वानरनायकहरूले ती दुवै भाइलाई बाणले आहत भई भुइँमा पल्टिनुभएको देखे।
2इन्द्रजित् आफ्नो कार्य पूरा गरी त्यसै गरी फर्कियो जसरी बर्सेपछि मेघ फर्कन्छ। तब विभीषण र सुग्रीव त्यो ठाउँमा आए।
3नील, द्विविद, मैन्द, सुषेण, कुमुद, अङ्गद तथा हनुमान्सहित सबैले राघवहरूलाई देखेर तीव्र शोक गर्न थाले।
4हलचल गर्न असमर्थ, क्षीण श्वास भएका, रगतले भिजेका र सम्पूर्ण शरीरमा बाणले ढाकिएका, बाणशय्यामा पल्टिएका, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम भएका, सर्पझैँ सास फेर्ने ती वीर राम र लक्ष्मण, जो सुनका खम्बाझैँ हुनुहुन्थ्यो, निस्तेज हुनुभयो। राम र लक्ष्मण वीरशय्यामा पल्टिनुभएको थियो, उहाँहरूका शरीरमा बाण गाडिएका थिए। विभीषण र सबै वानर ती दुवै वंशजलाई हेरिरहे र उहाँहरूलाई घेरेर रोइरहे।
5हलचल गर्न असमर्थ, क्षीण श्वास भएका, रगतले भिजेका र सम्पूर्ण शरीरमा बाणले ढाकिएका, बाणशय्यामा पल्टिएका, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम भएका, सर्पझैँ सास फेर्ने ती वीर राम र लक्ष्मण, जो सुनका खम्बाझैँ हुनुहुन्थ्यो, निस्तेज हुनुभयो। राम र लक्ष्मण वीरशय्यामा पल्टिनुभएको थियो, उहाँहरूका शरीरमा बाण गाडिएका थिए। विभीषण र सबै वानर ती दुवै वंशजलाई हेरिरहे र उहाँहरूलाई घेरेर रोइरहे।
6हलचल गर्न असमर्थ, क्षीण श्वास भएका, रगतले भिजेका र सम्पूर्ण शरीरमा बाणले ढाकिएका, बाणशय्यामा पल्टिएका, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम भएका, सर्पझैँ सास फेर्ने ती वीर राम र लक्ष्मण, जो सुनका खम्बाझैँ हुनुहुन्थ्यो, निस्तेज हुनुभयो। राम र लक्ष्मण वीरशय्यामा पल्टिनुभएको थियो, उहाँहरूका शरीरमा बाण गाडिएका थिए। विभीषण र सबै वानर ती दुवै वंशजलाई हेरिरहे र उहाँहरूलाई घेरेर रोइरहे।
7हलचल गर्न असमर्थ, क्षीण श्वास भएका, रगतले भिजेका र सम्पूर्ण शरीरमा बाणले ढाकिएका, बाणशय्यामा पल्टिएका, स्तब्ध, क्षीण पराक्रम भएका, सर्पझैँ सास फेर्ने ती वीर राम र लक्ष्मण, जो सुनका खम्बाझैँ हुनुहुन्थ्यो, निस्तेज हुनुभयो। राम र लक्ष्मण वीरशय्यामा पल्टिनुभएको थियो, उहाँहरूका शरीरमा बाण गाडिएका थिए। विभीषण र सबै वानर ती दुवै वंशजलाई हेरिरहे र उहाँहरूलाई घेरेर रोइरहे।
8यद्यपि वानरहरूले सम्पूर्ण युद्धभूमि र आकाशका सबै दिशामा खोजी गरे, तै पनि तिनीहरूले मायावी इन्द्रजित्लाई देख्न सकेनन्।
9विभीषणले मायाशक्तिले सम्पन्न आफ्ना भतिजलाई मायावी उपायको अनुसरण गरी आफ्नो मायाशक्तिले खोज्न थाले र इन्द्रजित्लाई भेट्टाए।
10तेजस्वी र यशस्वी विभीषण, जो कठिन कर्ममा समर्थ, कार्यमा अनुपम र युद्धमा अद्वितीय थिए, उनले (ब्रह्माको) वरदानको बलले लुकेको वीर इन्द्रजित्लाई देखे।
11आफ्नो कर्मले शय्यामा पल्टिनुभएका ती वंशजलाई हेरेर इन्द्रजित्ले सबै राक्षसलाई परम आनन्द दियो र भन्यो —
12'दूषण र खरको वध गर्ने दुवै भाइ राम र लक्ष्मण मारिएका छन्।
13'यदि सबै ऋषि, देवता र राक्षस पनि जम्मा भई आए भने पनि तिनीहरू बाणको यो बन्धनबाट मुक्त हुन सक्दैनन्।
14'जसका कारण मेरा पिता शोकमा हुनुहुन्थ्यो र रातका तीनै प्रहर (निद्राविना) बिताउनुहुन्थ्यो, तथा उहाँ किन सुत्न सक्नुहुन्नथ्यो — यो स्पष्ट रूपमा बुझिँदैनथ्यो। उसको (रामको) कर्मले यो लङ्का वर्षाकालको नदीझैँ क्षुब्ध थियो। यो विपत्तिको जुन मूल कारण थियो, त्यसबाट मैले मुक्ति दिलाएँ' — इन्द्रजित्ले सोच्यो।
15'जसका कारण मेरा पिता शोकमा हुनुहुन्थ्यो र रातका तीनै प्रहर (निद्राविना) बिताउनुहुन्थ्यो, तथा उहाँ किन सुत्न सक्नुहुन्नथ्यो — यो स्पष्ट रूपमा बुझिँदैनथ्यो। उसको (रामको) कर्मले यो लङ्का वर्षाकालको नदीझैँ क्षुब्ध थियो। यो विपत्तिको जुन मूल कारण थियो, त्यसबाट मैले मुक्ति दिलाएँ' — इन्द्रजित्ले सोच्यो।
16'राम, लक्ष्मण र सबै पराक्रमी वानरहरूबाट पनि त्यसै गरी छुटकारा मिल्यो जसरी शरद्का मेघ नष्ट हुन्छन्।'
17इन्द्रजित्ले सबै राक्षसलाई यसरी भनेर आफूतर्फ हेर्दै गरेका सबै वानरनायकमाथि प्रहार गर्न थाल्यो।
18शत्रुसंहारक इन्द्रजित्ले नीलमाथि नौ बाणले आक्रमण गर्यो, त्यसै गरी मैन्द र द्विविदमाथि तीन-तीन तीखा धार भएका बाणले।
19महान् धनुले सम्पन्न इन्द्रजित्ले जाम्बवान्को छातीमा बाण छेड्यो र युद्धमा वेगले सम्पन्न हनुमान्माथि दस बाण छाड्यो।
20युद्धमा वेगले सम्पन्न इन्द्रजित्ले अत्यन्त उत्साही गवाक्ष र शरभमाथि दुई-दुई बाणले आक्रमण गर्यो।
21त्यसपछि इन्द्रजित्ले गोलाङ्गूलहरूका स्वामी तथा वालिपुत्र अङ्गदमाथि अनेक बाणले आक्रमण गर्यो।
22तब रावणको बलशाली पुत्रले अग्निज्वालाझैँ बाणले वानरश्रेष्ठहरूमाथि आक्रमण गर्यो।
23इन्द्रजित्ले बाणको वर्षाले वानरहरूलाई घाइते पारी तिनलाई त्रसित पार्यो। तब रावणको महाबाहु पुत्रले हाँसेर यी वचन भन्यो —
24'हे राक्षसहरू! आफ्नो अगाडि मेरा उग्र बाणले एकसाथ बाँधिएका यी दुवै भाइलाई हेर।'
25इन्द्रजित्ले राक्षसहरूलाई यसरी भनेपछि तिनीहरू सबै इन्द्रजित्को कर्मले अत्यन्त आश्चर्यचकित भए र हाँस्दै गए।
26वर्षाका मेघझैँ गर्जने र उच्च स्वरमा चिच्याउने राक्षसहरूले 'राम मारिए' भन्ने सोचेर रावणपुत्रको स्तुति गरे।
27त्यसपछि दुवै भाइ राम र लक्ष्मणलाई न उत्तर दिने, न सास फेर्ने, भुइँमा पल्टिएको देखेर उसले उहाँहरूलाई मृत ठान्यो।
28युद्धमा विजयी इन्द्रजित् प्रसन्न भई र त्यहाँ जम्मा भएका सबै राक्षसलाई आनन्दित पार्दै लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्यो।
29राम र लक्ष्मणलाई शिरदेखि पाउसम्म सम्पूर्ण शरीरमा बाणले छेडिएको देखेर सुग्रीव भयले अभिभूत भए।
30राम र लक्ष्मणलाई शिरदेखि पाउसम्म सम्पूर्ण शरीरमा बाणले छेडिएको देखेर सुग्रीव भयले अभिभूत भए।
31राम र लक्ष्मणलाई शिरदेखि पाउसम्म सम्पूर्ण शरीरमा बाणले छेडिएको देखेर सुग्रीव भयले अभिभूत भए।
32राम र लक्ष्मणलाई शिरदेखि पाउसम्म सम्पूर्ण शरीरमा बाणले छेडिएको देखेर सुग्रीव भयले अभिभूत भए।
33'हे वानर! हामी असहाय छैनौँ, विश्वास राख्नुहोस्; जसले धर्म र सत्यको अनुसरण गर्छन्, तिनलाई मृत्युको भय हुँदैन।'
34विभीषणले यसरी भनेर त्यसपछि आफ्नो हात पानीमा चोपे र सुग्रीवका सुन्दर आँखा पुछेर तिनलाई उज्ज्वल पारे।
35त्यसपछि कर्तव्यनिष्ठ विभीषणले परम्पराअनुसार पानी लिएर पवित्र मन्त्र उच्चारण गरी त्यसलाई अभिमन्त्रित पारे र सुग्रीवका आँखा पुछे।
36बुद्धिमान् विभीषणले समयअनुसार सुग्रीवको मुख सफा पारी तिनलाई उचित वचनले सम्बोधन गरे —
37'हे वानरराज! यो भीरुताको समय होइन। यस बेला अत्यधिक मोहले हामीलाई मृत्युतर्फ लैजानेछ।
38'त्यसैले भीरुता त्याग्नुहोस्, किनभने त्यसबाट सबै कार्य नष्ट हुनेछन्। रामको नेतृत्वको अनुसरण गर्दै सेनाको कल्याणको विचार गर्नुहोस्।
39'अथवा जबसम्म उहाँहरू सचेत हुनुहुन्न, तबसम्म ककुत्स्थ राजकुमारहरूको रक्षा गर्नुहोस्। सचेत हुनुभएपछि उहाँहरूले हाम्रो भय हटाउन सक्नुहुनेछ।
40'त्यसैले राम मृत्युबाट अलिकति पनि डराउनुहुन्न। जुन तेज गुमेको छ, उहाँबाट समृद्धि जानेछैन।
41'त्यसैले श्वास फर्काएर हामी सेनालाई फेरि आश्वस्त पारौँ, जबसम्म तिनको विश्वास फर्काएर सबै कार्य पूरा हुँदैनन्।
42'हे वानरनायक! यी वानरहरू, जसका आँखा भयले ठूला (फैलिएका) भएका छन्, कान-कान लगाएर (रामको विषयमा) कुरा गरिरहेका छन्।
43'मलाई घुमेको देखेर वानरसेनाहरू प्रसन्न होऊन् र आफूभित्रको भय त्यसै गरी त्यागून् जसरी पहिले भोगिएको फूलमाला त्यागिन्छ।'
44राक्षसराज विभीषणले सुग्रीवलाई आश्वस्त पारी वानरसेनालाई जान्दै तिनलाई फेरि आश्वस्त पारे।
45महान् इन्द्रजित् सम्पूर्ण सेनाले घेरिएर लङ्का नगरीमा प्रवेश गर्यो र आफ्ना पिताकहाँ पुग्यो।
46रावणकहाँ पुगेर इन्द्रजित्ले हात जोडेर उसको अभिवादन गर्यो र यो प्रिय समाचार सुनायो — 'राम र लक्ष्मण मारिए।'
47राक्षसहरूको बीचमा आफ्ना शत्रु मारिएको समाचार सुनेर रावण हर्षित भयो, आफ्नो आसनबाट उठ्यो र आफ्नो पुत्रलाई अङ्गमाल गर्यो।
48प्रसन्न रावणले आफ्नो पुत्रको निधारमा चुम्बन गर्यो र उससँग विस्तारमा सोध्यो। इन्द्रजित्ले विवरण दिँदै भन्यो कि राम र लक्ष्मण दुवै बाणको जालमा स्तब्ध भए र उहाँहरूको तेज नष्ट भयो।
49प्रसन्न रावणले आफ्नो पुत्रको निधारमा चुम्बन गर्यो र उससँग विस्तारमा सोध्यो। इन्द्रजित्ले विवरण दिँदै भन्यो कि राम र लक्ष्मण दुवै बाणको जालमा स्तब्ध भए र उहाँहरूको तेज नष्ट भयो।
50त्यो महारथीका वचन सुनेर रावण हृदयदेखि अत्यधिक आनन्दले भरियो। आफ्नो पुत्रका वचन सुनेर दशरथनन्दनको उसको भय र व्यथा हट्यो र रावणले उसको अभिनन्दन गर्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको छयालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।