सर्गः 44
युद्धकाण्ड · अध्याय 44
संस्कृत
1युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् । रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।6.44.1।।
2अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् । सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।6.44.2।।
3राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः । अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।6.44.3।।
4जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच । एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।। कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः । सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
5जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच । एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।। कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः । सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
6तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः । परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।6.44.6।।
7तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् । आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।6.44.7।। वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
8कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।6.44.8।। कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
9लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।6.44.9।। दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
10तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।6.44.10।। रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
11वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।6.44.11।। रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
12ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।6.44.12।। शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
13हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।6.44.13।। शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
14हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।। निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः । शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।। दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
15हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।। निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः । शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।। दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
16साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।6.44.16।। कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
17ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।6.44.17।। राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
18तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।6.44.18।। उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
19तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।। निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः । यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।। वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ । तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।। युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
20तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।। निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः । यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।। वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ । तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।। युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
21तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।। निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः । यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।। वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ । तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।। युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
22तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।6.44.22।। दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
23येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।6.44.23।। तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
24सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।6.44.24।। बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
25राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।6.44.25।। साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
26तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।6.44.26।। त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
27गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।6.44.27।। सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
28अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।6.44.28।। रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
29वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।। इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः । अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
30वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।। इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः । अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
31तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः । तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।6.44.31।।
32प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि । तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।6.44.32।।
33ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः । साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।6.44.33।।
34इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा । संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।6.44.34।।
35सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः । अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।6.44.35।।
36सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः । बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।6.44.36।।
37माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि । अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।6.44.37।। बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
38तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।6.44.38।। सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
39प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः । मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।6.44.39।।
अंग्रेज़ी
1Thus, as the Vanaras and Rakshasas were battling, the Sun began to set, which is not favourable to the life of Vanaras.
2Then Vanaras and dreadful Rakshasas being strongly inimical to each other started the night battle wishing victory.
3In the fierce darkness that prevailed, monkeys hit monkeys thinking to be Rakshasas and Rakshasas hit Rakshasas thinking to be Vanaras (not knowing in darkness) hit each other.
4"Strike", "Tear", "Why are you running away?" were the kind of tumultuous echo heard in the darkness of the night. In that darkness the dark complexioned Vanaras and Rakshasas covered with golden armour in the night seemed like shining herbs of the forest in the mountain.
5"Strike", "Tear", "Why are you running away?" were the kind of tumultuous echo heard in the darkness of the night. In that darkness the dark complexioned Vanaras and Rakshasas covered with golden armour in the night seemed like shining herbs of the forest in the mountain.
6In that pitch darkness, which was difficult even to move, the Rakshasas overcome by anger and lost senses were wandering devouring the monkeys.
7The mighty strong Vanaras, terribly angry at the Rakshasas sprang up to the sky, and tore with their sharp teeth, the horses of Rakshasas decked with golden ornaments pervading like fire in the battle.
8Having lost senses in fury they dragged the elephants, those mounted upon them, and the chariots decorated with posts and flags and tore them with their teeth.
9Then Rama as well as Lakshmana with their venomous snakelike arrows killed both visible and invisible principal Rakshasas.
10Then the dust rose from the ground pulverised the horses' hooves and crushed by the chariot wheels, filling the ears and eyes of those in war.
11In that way as the war was going on, and rivers of blood flowing with the terrific noise it made hair stand on end.
12There arose wonderful sounds of musical instruments, the sounds of kettle drums, wooden drums, mixed with conchs and flutes.
13There from the battlefield arose the roaring sounds of wounded and appeased Rakshasas and Vanaras.
14There with warriors of Vanaras wounded by javelins, tridents and axes, and the Rakshasas of mountain size who could change their form at will, the battlefield was muddy, and wet with blood flowing and difficult to reach.
15There with warriors of Vanaras wounded by javelins, tridents and axes, and the Rakshasas of mountain size who could change their form at will, the battlefield was muddy, and wet with blood flowing and difficult to reach.
16Like the dreadful night for all beings, difficult to spend, as if it were a dissolution, destructive to Vanaras and Rakshasas.
17Thereafter in that exceedingly fearsome dark night in the battlefield highly delighted Rakshasas assailed Rama with a rain of arrows.
18The thundering noise of the angry Rakshasas rushing towards Rama was like the seven seas rising to flow into the ocean.
19On Rama striking with the six best of shafts like flames in a time of twinkling of eyelids, the six Rakshasas, Yamasatru, Mahaparva, Mahodara, Mahakaya, and Vajradamshtra found it difficult to overcome. Along with the two Suka, Saranas all of them were struck by Rama's fire like arrows in their vital parts and escaped with leftover life.
20On Rama striking with the six best of shafts like flames in a time of twinkling of eyelids, the six Rakshasas, Yamasatru, Mahaparva, Mahodara, Mahakaya, and Vajradamshtra found it difficult to overcome. Along with the two Suka, Saranas all of them were struck by Rama's fire like arrows in their vital parts and escaped with leftover life.
21On Rama striking with the six best of shafts like flames in a time of twinkling of eyelids, the six Rakshasas, Yamasatru, Mahaparva, Mahodara, Mahakaya, and Vajradamshtra found it difficult to overcome. Along with the two Suka, Saranas all of them were struck by Rama's fire like arrows in their vital parts and escaped with leftover life.
22Mighty Rama with his shafts that were like flames of fire, decorated with gold, brightened in all directions.
23Those fierce Rakshasas who stood in front of Rama were destroyed like fireflies fallen in fire.
24By the rain of thousands of golden feathered arrows, the night appeared as if illumined by fireflies and like a wonderful autumnal night.
25The night which was fierce appeared more dreadful with the loud noise of Rakshasas and Vanaras.
26Resounding with the sound rising all over the caves of Trikuta mountain echoed and it looked as if the mountain was responding to someone's call.
27The dark complexioned Rakshasas of gigantic body, who were highly energetic were held tightly by the monkeys with black faces and long tails and allowed them to be devoured.
28Angada who was determined to kill the enemies, in no time wounded Ravana's charioteer and also the horses.
29As the violent war was going on, the great cheat, Indrajith disappeared from there as Angada had already killed his horses and charioteer.
30As the violent war was going on, the great cheat, Indrajith disappeared from there as Angada had already killed his horses and charioteer.
31Angada who was worthy of worship, was praised by even the sages, all deities and both Rama and Lakshmana for his action.
32All beings present in war were aware of Indrajith's deeds. Therefore, they were gratified to see him defeated.
33Thereafter, Sugriva, Vibheeshana and all monkeys gratified with Angada's deed cried out saying "Excellent, Well done".
34Then Indrajith of terrible deeds defeated by Angada in the comb at became terribly angry.
35That sinful son of Ravana, who is capable of encountering rising up remained invisible and shot sharp arrows.
36The angry Rakshasa (remaining invisible) pierced arrows full of serpents all over the body of Rama and Lakshmana.
37The Rakshasa waging war in invisible form with all beings by his supernatural powers fought with both the brothers, Rama and Lakshmana and bound them in a network of arrows.
38Then the Vanaras beheld the two brothers, tigers among men bound forcibly by the angry Rakshasas like venomous monkeys.
39Then the evil minded Rakshasa king's son, being incapable of getting bound in visible form, by remaining invisible, bound them deceitfully. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेचतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ।। This is the end of the forty fourth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1इस प्रकार जब वानर और राक्षस युद्ध कर रहे थे, तब सूर्य अस्त होने लगा, जो वानरों के जीवन के लिए अनुकूल नहीं था।
2तब परस्पर तीव्र वैर रखते वानर और भयङ्कर राक्षस विजय की कामना से रात्रियुद्ध आरम्भ कर बैठे।
3छाए उस उग्र अन्धकार में वानरों ने राक्षस समझकर वानरों पर प्रहार किया और राक्षसों ने वानर समझकर राक्षसों पर (अन्धकार में न जानते हुए) — इस प्रकार वे एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे।
4'मारो', 'चीर डालो', 'तू भाग क्यों रहा है?' — इस प्रकार की गूँजती प्रतिध्वनियाँ रात्रि के अन्धकार में सुनाई देती थीं। उस अन्धकार में श्याम वर्ण वाले वानर और स्वर्णमय कवचों से ढके राक्षस रात्रि में पर्वत पर चमकती वनौषधियों के समान लगते थे।
5'मारो', 'चीर डालो', 'तू भाग क्यों रहा है?' — इस प्रकार की गूँजती प्रतिध्वनियाँ रात्रि के अन्धकार में सुनाई देती थीं। उस अन्धकार में श्याम वर्ण वाले वानर और स्वर्णमय कवचों से ढके राक्षस रात्रि में पर्वत पर चमकती वनौषधियों के समान लगते थे।
6उस घोर अन्धकार में, जिसमें चलना भी कठिन था, क्रोध से अभिभूत और सुध खोए राक्षस वानरों को खाते हुए घूमते रहे।
7राक्षसों पर अत्यन्त क्रुद्ध महाबली वानर आकाश में उछले और अपने तीखे दाँतों से राक्षसों के उन अश्वों को चीर डाला जो स्वर्ण के आभूषणों से सजे थे और युद्ध में अग्नि के समान फैले थे।
8क्रोध में सुध खोकर उन्होंने हाथियों को, उन पर आरूढ़ जनों को तथा स्तम्भों और ध्वजाओं से सुसज्जित रथों को खींचा और अपने दाँतों से चीर डाला।
9तब राम तथा लक्ष्मण ने अपने विषधर सर्पों के समान बाणों से दृश्य और अदृश्य दोनों प्रकार के प्रमुख राक्षसों का वध किया।
10तब अश्वों के खुरों से चूर्ण होकर और रथों के पहियों से कुचलकर भूमि से उठी धूल युद्ध में स्थित जनों के कान और नेत्र भरने लगी।
11इस प्रकार जब युद्ध चल रहा था और भयङ्कर कोलाहल के साथ रक्त की नदियाँ बह रही थीं, तब रोमाञ्च हो उठता था।
12वहाँ वाद्ययन्त्रों की अद्भुत ध्वनियाँ उठीं — दुन्दुभियों और काष्ठ के मृदङ्गों की ध्वनियाँ, जो शङ्खों और वंशियों से मिश्रित थीं।
13वहाँ युद्धभूमि से घायल और शान्त हुए राक्षसों तथा वानरों की गर्जनाएँ उठीं।
14वहाँ शक्तियों, त्रिशूलों और परशुओं से घायल वानर योद्धाओं तथा इच्छानुसार रूप बदलने वाले पर्वत के समान राक्षसों से वह युद्धभूमि कीचड़ भरी, बहते रक्त से भीगी और दुर्गम हो गई।
15वहाँ शक्तियों, त्रिशूलों और परशुओं से घायल वानर योद्धाओं तथा इच्छानुसार रूप बदलने वाले पर्वत के समान राक्षसों से वह युद्धभूमि कीचड़ भरी, बहते रक्त से भीगी और दुर्गम हो गई।
16वह रात्रि सब प्राणियों के लिए भयङ्कर और काटने में कठिन थी, मानो प्रलय हो, वानरों और राक्षसों के लिए विनाशकारी।
17तत्पश्चात् युद्धभूमि में उस अत्यन्त भयावह अन्धकारपूर्ण रात्रि में अत्यन्त प्रसन्न राक्षसों ने राम पर बाणों की वर्षा की।
18राम की ओर दौड़ते क्रुद्ध राक्षसों की गर्जना ऐसी थी मानो सातों समुद्र उठकर महासागर में गिर रहे हों।
19राम ने पलक झपकने के समय में अपने छह श्रेष्ठ ज्वालामय बाणों से प्रहार किया और यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — ये छह राक्षस, जिन्हें परास्त करना कठिन था, तथा शुक और सारण दोनों — ये सब राम के अग्नि के समान बाणों से अपने मर्मस्थानों में आहत हुए और शेष प्राण लेकर भाग निकले।
20राम ने पलक झपकने के समय में अपने छह श्रेष्ठ ज्वालामय बाणों से प्रहार किया और यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — ये छह राक्षस, जिन्हें परास्त करना कठिन था, तथा शुक और सारण दोनों — ये सब राम के अग्नि के समान बाणों से अपने मर्मस्थानों में आहत हुए और शेष प्राण लेकर भाग निकले।
21राम ने पलक झपकने के समय में अपने छह श्रेष्ठ ज्वालामय बाणों से प्रहार किया और यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — ये छह राक्षस, जिन्हें परास्त करना कठिन था, तथा शुक और सारण दोनों — ये सब राम के अग्नि के समान बाणों से अपने मर्मस्थानों में आहत हुए और शेष प्राण लेकर भाग निकले।
22बलशाली राम ने अग्निज्वालाओं के समान स्वर्ण से सुसज्जित अपने बाणों से सब दिशाओं को उज्ज्वल कर दिया।
23राम के समक्ष खड़े वे उग्र राक्षस अग्नि में गिरे जुगनुओं के समान नष्ट हो गए।
24स्वर्णपंख वाले सहस्रों बाणों की वर्षा से वह रात्रि ऐसी लगी मानो जुगनुओं से प्रकाशित हो और अद्भुत शरत्कालीन रात्रि के समान हो।
25जो रात्रि उग्र थी, वह राक्षसों और वानरों के ऊँचे कोलाहल से और भी भयङ्कर लगने लगी।
26सर्वत्र उठती उस ध्वनि से त्रिकूट पर्वत की गुफाएँ गूँज उठीं और ऐसा लगा मानो पर्वत किसी की पुकार का उत्तर दे रहा हो।
27श्याम वर्ण वाले विशाल शरीर के अत्यन्त उत्साही राक्षसों को श्याम मुख और लम्बी पूँछ वाले वानरों ने कसकर पकड़ लिया और उन्हें भक्षण होने दिया।
28शत्रुओं का वध करने पर तुले अङ्गद ने क्षण भर में रावण के सारथि तथा अश्वों को भी घायल कर दिया।
29जब प्रचण्ड युद्ध चल रहा था, तब महाछली इन्द्रजित् वहाँ से अन्तर्धान हो गया, क्योंकि अङ्गद उसके अश्वों और सारथि का वध पहले ही कर चुके थे।
30जब प्रचण्ड युद्ध चल रहा था, तब महाछली इन्द्रजित् वहाँ से अन्तर्धान हो गया, क्योंकि अङ्गद उसके अश्वों और सारथि का वध पहले ही कर चुके थे।
31पूजनीय अङ्गद के इस कर्म की ऋषियों, सब देवताओं तथा राम और लक्ष्मण दोनों ने भी प्रशंसा की।
32युद्ध में उपस्थित सब प्राणी इन्द्रजित् के कर्मों से परिचित थे। इसलिए उसे परास्त देखकर वे सन्तुष्ट हुए।
33तत्पश्चात् सुग्रीव, विभीषण और सब वानर अङ्गद के कर्म से सन्तुष्ट होकर 'उत्तम, साधु' कहकर पुकार उठे।
34तब भयङ्कर कर्मों वाला इन्द्रजित् युद्ध में अङ्गद से परास्त होकर अत्यन्त क्रुद्ध हुआ।
35रावण का वह पापी पुत्र, जो सामना करने में समर्थ था, ऊपर उठकर अदृश्य हो गया और तीखे बाण छोड़ने लगा।
36क्रुद्ध राक्षस ने (अदृश्य रहकर) राम और लक्ष्मण के समूचे शरीर में सर्पों के समान बाण बेध दिए।
37अपनी अलौकिक शक्तियों से सब प्राणियों के लिए अदृश्य रूप में युद्ध करते उस राक्षस ने दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण से युद्ध किया और उन्हें बाणों के जाल में बाँध दिया।
38तब वानरों ने पुरुषों में व्याघ्र उन दोनों भाइयों को क्रुद्ध राक्षसों द्वारा विषधर सर्पों के समान बलपूर्वक बँधा देखा।
39तब दुष्टबुद्धि राक्षसराज के पुत्र ने, जो प्रत्यक्ष रूप में उन्हें बाँधने में असमर्थ था, अदृश्य रहकर छलपूर्वक उन्हें बाँध दिया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का चतुश्चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1यसरी वानर र राक्षसहरू युद्ध गरिरहेका बेला सूर्य अस्ताउन थाल्यो, जुन वानरहरूको जीवनका लागि अनुकूल थिएन।
2तब आपसमा तीव्र वैर राख्ने वानर र भयङ्कर राक्षसहरूले विजयको कामनाले रात्रियुद्ध सुरु गरे।
3छाएको त्यो उग्र अन्धकारमा वानरहरूले राक्षस ठानेर वानरहरूमाथि प्रहार गरे र राक्षसहरूले वानर ठानेर राक्षसहरूमाथि (अन्धकारमा नजानी) — यसरी तिनीहरूले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहे।
4'हान', 'चिरिदेऊ', 'तँ किन भाग्दै छस्?' — यस्ता गुञ्जने प्रतिध्वनि रातको अन्धकारमा सुनिन्थे। त्यो अन्धकारमा कालो वर्णका वानर र सुनौला कवचले ढाकिएका राक्षसहरू रातमा पर्वतमा चम्किने वनौषधिझैँ देखिन्थे।
5'हान', 'चिरिदेऊ', 'तँ किन भाग्दै छस्?' — यस्ता गुञ्जने प्रतिध्वनि रातको अन्धकारमा सुनिन्थे। त्यो अन्धकारमा कालो वर्णका वानर र सुनौला कवचले ढाकिएका राक्षसहरू रातमा पर्वतमा चम्किने वनौषधिझैँ देखिन्थे।
6त्यो घोर अन्धकारमा, जसमा हिँड्न पनि कठिन थियो, क्रोधले अभिभूत र सुध गुमाएका राक्षसहरू वानरहरूलाई खाँदै घुमिरहे।
7राक्षसहरूमाथि अत्यन्त क्रुद्ध महाबली वानरहरू आकाशमा उफ्रे र आफ्ना तीखा दाँतले राक्षसहरूका ती घोडा चिरिदिए जुन सुनका गहनाले सजिएका थिए र युद्धमा आगोझैँ फैलिएका थिए।
8क्रोधमा सुध गुमाएर तिनीहरूले हात्ती, तिनमा आरूढ जन तथा खम्बा र झन्डाले सजिएका रथ ताने र आफ्ना दाँतले चिरिदिए।
9तब राम तथा लक्ष्मणले आफ्ना विषालु सर्पझैँ बाणले दृश्य र अदृश्य दुवै प्रकारका प्रमुख राक्षसहरूको वध गर्नुभयो।
10तब घोडाका खुरले चूर्ण भई र रथका पाङ्ग्राले किचिएर भुइँबाट उठेको धूलोले युद्धमा रहेका जनहरूका कान र आँखा भर्न थाल्यो।
11यसरी युद्ध चलिरहेका बेला र भयङ्कर कोलाहलका साथ रगतका नदी बगिरहेका बेला रौँ ठाडा हुन्थे।
12त्यहाँ बाजाहरूका अद्भुत ध्वनि उठे — दुन्दुभि र काठका मृदङ्गका ध्वनि, जुन शङ्ख र बाँसुरीले मिसिएका थिए।
13त्यहाँ युद्धभूमिबाट घाइते र शान्त भएका राक्षस तथा वानरहरूका गर्जन उठे।
14त्यहाँ शक्ति, त्रिशूल र बन्चरोले घाइते वानर योद्धा तथा इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्ने पर्वतझैँ राक्षसहरूले त्यो युद्धभूमि हिलाम्य, बग्ने रगतले भिजेको र दुर्गम भयो।
15त्यहाँ शक्ति, त्रिशूल र बन्चरोले घाइते वानर योद्धा तथा इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्ने पर्वतझैँ राक्षसहरूले त्यो युद्धभूमि हिलाम्य, बग्ने रगतले भिजेको र दुर्गम भयो।
16त्यो रात सबै प्राणीका लागि भयङ्कर र काट्न कठिन थियो, मानौँ प्रलय होस्, वानर र राक्षसहरूका लागि विनाशकारी।
17त्यसपछि युद्धभूमिमा त्यो अत्यन्त भयावह अन्धकारपूर्ण रातमा अत्यन्त प्रसन्न राक्षसहरूले राममाथि बाणको वर्षा गरे।
18रामतर्फ दौडने क्रुद्ध राक्षसहरूको गर्जन यस्तो थियो मानौँ सातै समुद्र उठेर महासागरमा खसिरहेका छन्।
19रामले आँखा झिम्क्याउने समयमा आफ्ना छ श्रेष्ठ ज्वालामय बाणले प्रहार गर्नुभयो र यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — यी छ राक्षस, जसलाई परास्त पार्न कठिन थियो, तथा शुक र सारण दुवै — यी सबै रामका आगोझैँ बाणले आफ्ना मर्मस्थानमा आहत भए र बाँकी प्राण लिएर भागे।
20रामले आँखा झिम्क्याउने समयमा आफ्ना छ श्रेष्ठ ज्वालामय बाणले प्रहार गर्नुभयो र यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — यी छ राक्षस, जसलाई परास्त पार्न कठिन थियो, तथा शुक र सारण दुवै — यी सबै रामका आगोझैँ बाणले आफ्ना मर्मस्थानमा आहत भए र बाँकी प्राण लिएर भागे।
21रामले आँखा झिम्क्याउने समयमा आफ्ना छ श्रेष्ठ ज्वालामय बाणले प्रहार गर्नुभयो र यमशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय तथा वज्रदंष्ट्र — यी छ राक्षस, जसलाई परास्त पार्न कठिन थियो, तथा शुक र सारण दुवै — यी सबै रामका आगोझैँ बाणले आफ्ना मर्मस्थानमा आहत भए र बाँकी प्राण लिएर भागे।
22बलशाली रामले अग्निज्वालाझैँ सुनले सजिएका आफ्ना बाणले सबै दिशा उज्ज्वल पार्नुभयो।
23रामको अगाडि उभिएका ती उग्र राक्षस आगोमा खसेका जुनकीरीझैँ नष्ट भए।
24सुनका प्वाँख भएका हजारौँ बाणको वर्षाले त्यो रात यस्तो देखियो मानौँ जुनकीरीले प्रकाशित होस् र अद्भुत शरत्कालीन रातझैँ होस्।
25जुन रात उग्र थियो, त्यो राक्षस र वानरहरूको उच्च कोलाहलले झन् भयङ्कर देखिन थाल्यो।
26सर्वत्र उठ्ने त्यो ध्वनिले त्रिकूट पर्वतका गुफा गुञ्जिए र यस्तो देखियो मानौँ पर्वतले कसैको पुकारको उत्तर दिइरहेको छ।
27कालो वर्णका विशाल शरीरका अत्यन्त उत्साही राक्षसहरूलाई कालो मुख र लामो पुच्छर भएका वानरहरूले कसेर समाते र तिनलाई भक्षण हुन दिए।
28शत्रुहरूको वध गर्नमा तुलेका अङ्गदले क्षणभरमै रावणको सारथि तथा घोडाहरूलाई पनि घाइते पारे।
29प्रचण्ड युद्ध चलिरहेका बेला महाछली इन्द्रजित् त्यहाँबाट अन्तर्धान भयो, किनभने अङ्गदले उसका घोडा र सारथिको वध पहिले नै गरिसकेका थिए।
30प्रचण्ड युद्ध चलिरहेका बेला महाछली इन्द्रजित् त्यहाँबाट अन्तर्धान भयो, किनभने अङ्गदले उसका घोडा र सारथिको वध पहिले नै गरिसकेका थिए।
31पूजनीय अङ्गदको यो कर्मको ऋषिहरू, सबै देवता तथा राम र लक्ष्मण दुवैले पनि प्रशंसा गर्नुभयो।
32युद्धमा उपस्थित सबै प्राणी इन्द्रजित्का कर्मसँग परिचित थिए। त्यसैले उसलाई परास्त देखेर तिनीहरू सन्तुष्ट भए।
33त्यसपछि सुग्रीव, विभीषण र सबै वानर अङ्गदको कर्मबाट सन्तुष्ट भई 'उत्तम, साधु' भन्दै कराए।
34तब भयङ्कर कर्म भएको इन्द्रजित् युद्धमा अङ्गदबाट परास्त भई अत्यन्त क्रुद्ध भयो।
35रावणको त्यो पापी पुत्र, जो सामना गर्न समर्थ थियो, माथि उठेर अदृश्य भयो र तीखा बाण छाड्न थाल्यो।
36क्रुद्ध राक्षसले (अदृश्य रहेर) राम र लक्ष्मणको सम्पूर्ण शरीरमा सर्पझैँ बाण छेडिदियो।
37आफ्ना अलौकिक शक्तिले सबै प्राणीका लागि अदृश्य रूपमा युद्ध गर्ने त्यो राक्षसले दुवै भाइ राम र लक्ष्मणसँग युद्ध गर्यो र उहाँहरूलाई बाणको जालमा बाँधिदियो।
38तब वानरहरूले पुरुषहरूमा व्याघ्र ती दुवै भाइलाई क्रुद्ध राक्षसहरूद्वारा विषालु सर्पझैँ बलपूर्वक बाँधिएको देखे।
39तब दुष्टबुद्धि राक्षसराजका पुत्रले, जो प्रत्यक्ष रूपमा उहाँहरूलाई बाँध्न असमर्थ थियो, अदृश्य रहेर छलपूर्वक उहाँहरूलाई बाँधिदियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको चवालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।