सर्गः 40
युद्धकाण्ड · अध्याय 40
संस्कृत
1ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् । अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।6.40.1।।
2स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् । त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।6.40.2।। ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
3तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।। श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् । रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।। नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् । ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।। शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा । सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
4तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।। श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् । रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।। नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् । ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।। शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा । सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
5तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।। श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् । रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।। नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् । ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।। शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा । सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
6तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।। श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् । रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।। नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् । ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।। शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा । सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
7पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः । दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।6.40.7।।
8क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच । अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।6.40.8।।
9स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना । तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।6.40.9।।
10लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस । नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।6.40.10।।
11इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि । आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।6.40.11।।
12समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः । सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।6.40.12।।
13इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले । कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।6.40.13।।
14परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ । परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।। मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः । तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
15परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ । परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।। मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः । तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
16कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये । उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।6.40.16।।
17अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये । उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।6.40.17।।
18आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ । सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।6.40.18।।
19शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ । संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।6.40.19।।
20उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: । व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।6.40.20।।
21बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ । चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।6.40.21।।
22तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने । मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।6.40.22।।
23मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच । मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।। तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच । परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।। अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।। उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ । तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
24मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच । मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।। तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच । परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।। अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।। उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ । तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
25मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच । मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।। तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच । परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।। अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।। उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ । तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
26मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच । मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।। तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच । परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।। अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।। उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ । तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
27एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः । आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।। उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः । रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
28एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः । आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।। उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः । रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
29अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण । गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।6.40.29।।
30इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः । रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।6.40.30।।
अंग्रेज़ी
1Rama accompanied by Vanara troop and Sugriva, ascended the peak of Suvela mountain spread over yojanas.
2Remaining there for a short while, Rama observed the view of Lanka in all directions. He saw Lanka built on the charming peak of Trikuta strongly by Vishwakarma, endowed with delightful groves.
3From there Rama saw on the peak of the tower the Rakshasa king, who is difficult to approach. He was fanned by white whisks on both sides, graced with triumphal parasol, decorated his body with red sandal paste, adorned in redcoloured ornaments, resembling dark clouds, attired in red like the hare's blood, embroidered with golden thread, with scars on his chest caused by indentations made by the tusks of Airavata the elephant of Indra, looked like a mass of cloud covered by sunshine at dusk.
4From there Rama saw on the peak of the tower the Rakshasa king, who is difficult to approach. He was fanned by white whisks on both sides, graced with triumphal parasol, decorated his body with red sandal paste, adorned in redcoloured ornaments, resembling dark clouds, attired in red like the hare's blood, embroidered with golden thread, with scars on his chest caused by indentations made by the tusks of Airavata the elephant of Indra, looked like a mass of cloud covered by sunshine at dusk.
5From there Rama saw on the peak of the tower the Rakshasa king, who is difficult to approach. He was fanned by white whisks on both sides, graced with triumphal parasol, decorated his body with red sandal paste, adorned in redcoloured ornaments, resembling dark clouds, attired in red like the hare's blood, embroidered with golden thread, with scars on his chest caused by indentations made by the tusks of Airavata the elephant of Indra, looked like a mass of cloud covered by sunshine at dusk.
6From there Rama saw on the peak of the tower the Rakshasa king, who is difficult to approach. He was fanned by white whisks on both sides, graced with triumphal parasol, decorated his body with red sandal paste, adorned in redcoloured ornaments, resembling dark clouds, attired in red like the hare's blood, embroidered with golden thread, with scars on his chest caused by indentations made by the tusks of Airavata the elephant of Indra, looked like a mass of cloud covered by sunshine at dusk.
7Looking at the sight of Raghava seeing Rakshasa king, Sugriva the king of Vanaras got up instantly rashly.
8Provoked by anger, courageous and strong Sugriva rose up impelled by impetuosity and flew to the peak of the tower.
9For a moment he stood looking at the ogre fearlessly in his mind and treating him like straw spoke harsh words.
10"O Rakshasa! I am a friend and servant of the king of kings, ruler of the world. By his power I will not leave you!", Sugriva said.
11Having spoken thus, Sugriva got up speedily and flew to the top of the tower (here Ravana was located) held the diadem and pushed it on the ground.
12Observing Sugriva coming towards him, Ravana said, "When you were not seen by me you had a neck. I will make you neckless."
13Telling like that that Ravana got up and threw Sugriva by his hand s to the ground. Then Sugriva getting up like a ball fallen pushed Ravana down.
14Sugriva and Ravana, their bodies sweating all over, bodies coloured red with blood looking like red silk cotton trees, their bodies clinging together interlocked with each other stood motionless. They were fighting with their fists, palms and blows of forearms, hurting each other with nails and carrying out unbearable forms of war.
15Sugriva and Ravana, their bodies sweating all over, bodies coloured red with blood looking like red silk cotton trees, their bodies clinging together interlocked with each other stood motionless. They were fighting with their fists, palms and blows of forearms, hurting each other with nails and carrying out unbearable forms of war.
16Violently fighting like that aggressively for long, throwing each other down repeatedly, bending and moving their feet in a direction, stood on the fl at area of the peak in the middle portion.
17Squeezing their bodies of each other they dropped down between the boundary of the peak and the moat. They were gasping heavily for a moment and clung their body to each other jumping.
18Both pressing their bosom to each other, clung to each other, and fastened themselves in embrace in the comb at having received similar training in war and both endowed with might. At this time, they went on in comb at using several war methods.
19Both of them resembled a tiger and lion affected by pride, connecting to each other through their shoulders like Lordly elephants, hitting and hurting one another holding one another fell down at once simultaneously.
20Both of them were holding one another, snubbing each other gradually following many kinds of combat. As both the heroes were well trained in wrestling and fighting, they did not feel tiresome.
21Both Ravana and Sugriva endowed with mighty arms, were resisting each other, and keeping away one another engaging in comb at for a long time. They kept on moving, going around each other swiftly.
22Both of them intent on destroying each other were approaching one another and now and then growling like cats for the sake of food.
23Both Vanara king and Ravana being learned in war craft, went around in circles like ox's urine, stood in different wonderful postures, moved forward and backward horizontally and obliquely to evade movements, hitting, and delivering each other, standing steadily motionless, striking, jumping, assaulting each other coming forward and going away, going backwards jumping from behind, holding hands and folding to resist exhibiting their skill in combat.
24Both Vanara king and Ravana being learned in war craft, went around in circles like ox's urine, stood in different wonderful postures, moved forward and backward horizontally and obliquely to evade movements, hitting, and delivering each other, standing steadily motionless, striking, jumping, assaulting each other coming forward and going away, going backwards jumping from behind, holding hands and folding to resist exhibiting their skill in combat.
25Both Vanara king and Ravana being learned in war craft, went around in circles like ox's urine, stood in different wonderful postures, moved forward and backward horizontally and obliquely to evade movements, hitting, and delivering each other, standing steadily motionless, striking, jumping, assaulting each other coming forward and going away, going backwards jumping from behind, holding hands and folding to resist exhibiting their skill in combat.
26Both Vanara king and Ravana being learned in war craft, went around in circles like ox's urine, stood in different wonderful postures, moved forward and backward horizontally and obliquely to evade movements, hitting, and delivering each other, standing steadily motionless, striking, jumping, assaulting each other coming forward and going away, going backwards jumping from behind, holding hands and folding to resist exhibiting their skill in combat.
27In the meantime, Ravana thought of exhibiting his superiority by jugglery and jumped to the sky. Knowing that Sugriva, the untiring Vanara king assumed the air of victor and rose up to the sky. Baffled Ravana stood thinking Sugriva would come there.
28In the meantime, Ravana thought of exhibiting his superiority by jugglery and jumped to the sky. Knowing that Sugriva, the untiring Vanara king assumed the air of victor and rose up to the sky. Baffled Ravana stood thinking Sugriva would come there.
29Then Sugriva, the Sun god's son, the Lord of Vanara chiefs, who had won fame of winning in battles, victorious exhausting Ravana in comb at flying the extensive sky reached Rama who was amid Vanara army.
30Sugriva the son of the Sun god, having completed the feat, rejoiced by increasing the joy of foremost of Raghus. Then he who is adored by the monkey chiefs entered the army of Vanaras. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेचत्वारिंशस्सर्गः ।। This is the end of the fortieth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1वानरसेना और सुग्रीव सहित राम अनेक योजनों में फैले सुवेल पर्वत के शिखर पर चढ़े।
2वहाँ थोड़ी देर ठहरकर राम ने सब दिशाओं में लङ्का का दृश्य देखा। उन्होंने विश्वकर्मा द्वारा त्रिकूट के मनोहर शिखर पर दृढ़ता से बनाई गई तथा रमणीय उपवनों से सम्पन्न लङ्का देखी।
3वहाँ से राम ने अट्टालिका के शिखर पर उस राक्षसराज को देखा, जिसके पास पहुँचना कठिन है। उस पर दोनों ओर से श्वेत चँवर डुलाए जा रहे थे, वह विजयछत्र से सुशोभित था, उसने अपने शरीर पर लाल चन्दन का लेप किया था, वह रक्तवर्ण आभूषणों से सुसज्जित था, श्याम मेघों के समान लगता था, शशक के रक्त के समान लाल तथा स्वर्णतन्तुओं से कढ़े वस्त्र पहने था, उसके वक्ष पर इन्द्र के हाथी ऐरावत के दाँतों से बने घावों के चिह्न थे — वह सन्ध्या में सूर्य के प्रकाश से ढके मेघपुञ्ज के समान लगता था।
4वहाँ से राम ने अट्टालिका के शिखर पर उस राक्षसराज को देखा, जिसके पास पहुँचना कठिन है। उस पर दोनों ओर से श्वेत चँवर डुलाए जा रहे थे, वह विजयछत्र से सुशोभित था, उसने अपने शरीर पर लाल चन्दन का लेप किया था, वह रक्तवर्ण आभूषणों से सुसज्जित था, श्याम मेघों के समान लगता था, शशक के रक्त के समान लाल तथा स्वर्णतन्तुओं से कढ़े वस्त्र पहने था, उसके वक्ष पर इन्द्र के हाथी ऐरावत के दाँतों से बने घावों के चिह्न थे — वह सन्ध्या में सूर्य के प्रकाश से ढके मेघपुञ्ज के समान लगता था।
5वहाँ से राम ने अट्टालिका के शिखर पर उस राक्षसराज को देखा, जिसके पास पहुँचना कठिन है। उस पर दोनों ओर से श्वेत चँवर डुलाए जा रहे थे, वह विजयछत्र से सुशोभित था, उसने अपने शरीर पर लाल चन्दन का लेप किया था, वह रक्तवर्ण आभूषणों से सुसज्जित था, श्याम मेघों के समान लगता था, शशक के रक्त के समान लाल तथा स्वर्णतन्तुओं से कढ़े वस्त्र पहने था, उसके वक्ष पर इन्द्र के हाथी ऐरावत के दाँतों से बने घावों के चिह्न थे — वह सन्ध्या में सूर्य के प्रकाश से ढके मेघपुञ्ज के समान लगता था।
6वहाँ से राम ने अट्टालिका के शिखर पर उस राक्षसराज को देखा, जिसके पास पहुँचना कठिन है। उस पर दोनों ओर से श्वेत चँवर डुलाए जा रहे थे, वह विजयछत्र से सुशोभित था, उसने अपने शरीर पर लाल चन्दन का लेप किया था, वह रक्तवर्ण आभूषणों से सुसज्जित था, श्याम मेघों के समान लगता था, शशक के रक्त के समान लाल तथा स्वर्णतन्तुओं से कढ़े वस्त्र पहने था, उसके वक्ष पर इन्द्र के हाथी ऐरावत के दाँतों से बने घावों के चिह्न थे — वह सन्ध्या में सूर्य के प्रकाश से ढके मेघपुञ्ज के समान लगता था।
7राघव को राक्षसराज देखते हुए देखकर वानरराज सुग्रीव तत्काल उतावलेपन से उठ खड़े हुए।
8क्रोध से प्रेरित साहसी और बलशाली सुग्रीव आवेग से प्रेरित होकर उठे और अट्टालिका के शिखर पर उड़ चले।
9क्षण भर वे उस राक्षस को निर्भय होकर देखते खड़े रहे और मन में उसे तिनके के समान समझकर कठोर वचन कहे —
10'हे राक्षस! मैं संसार के शासक, राजाओं के राजा का मित्र और सेवक हूँ। उनके बल से मैं तुझे नहीं छोड़ूँगा!' — सुग्रीव ने कहा।
11ऐसा कहकर सुग्रीव वेग से उठे और अट्टालिका की चोटी पर (जहाँ रावण था) उड़कर पहुँचे, उसका मुकुट पकड़ा और भूमि पर फेंक दिया।
12सुग्रीव को अपनी ओर आते देखकर रावण ने कहा — 'जब तक तू मुझे दिखाई न दिया था, तब तक तेरी ग्रीवा थी। अब मैं तुझे ग्रीवाहीन कर दूँगा।'
13ऐसा कहकर वह रावण उठा और उसने सुग्रीव को अपने हाथों से भूमि पर पटक दिया। तब गिरी हुई गेंद के समान उठकर सुग्रीव ने रावण को नीचे धकेल दिया।
14सुग्रीव और रावण — दोनों के शरीर सर्वत्र पसीने से भीगे थे, रक्त से लाल हुए शरीर लाल शाल्मलि वृक्षों के समान लगते थे, उनके शरीर एक-दूसरे से गुँथकर चिपक गए थे और वे निश्चल खड़े थे। वे मुक्कों, हथेलियों और अग्रबाहुओं के प्रहारों से लड़ते हुए, नखों से एक-दूसरे को घायल करते हुए असह्य प्रकार का युद्ध कर रहे थे।
15सुग्रीव और रावण — दोनों के शरीर सर्वत्र पसीने से भीगे थे, रक्त से लाल हुए शरीर लाल शाल्मलि वृक्षों के समान लगते थे, उनके शरीर एक-दूसरे से गुँथकर चिपक गए थे और वे निश्चल खड़े थे। वे मुक्कों, हथेलियों और अग्रबाहुओं के प्रहारों से लड़ते हुए, नखों से एक-दूसरे को घायल करते हुए असह्य प्रकार का युद्ध कर रहे थे।
16इस प्रकार दीर्घकाल तक प्रचण्ड और आक्रामक युद्ध करते हुए, बार-बार एक-दूसरे को गिराते हुए, अपने पैर झुकाकर एक दिशा में बढ़ाते हुए वे शिखर के मध्य भाग के समतल क्षेत्र पर खड़े रहे।
17एक-दूसरे के शरीर दबाते हुए वे शिखर की सीमा और खाई के बीच गिर पड़े। वे क्षण भर जोर-जोर से हाँफते रहे और उछलकर अपने शरीर एक-दूसरे से चिपका लिए।
18दोनों अपने वक्ष एक-दूसरे से दबाकर एक-दूसरे से लिपट गए और युद्ध में आलिङ्गनबद्ध हो गए; दोनों ने युद्ध का समान प्रशिक्षण पाया था और दोनों बल से सम्पन्न थे। इस समय वे अनेक युद्धविधियों का प्रयोग करते हुए युद्ध करते रहे।
19दोनों गर्व से भरे व्याघ्र और सिंह के समान लगते थे; गजराजों के समान अपने कन्धों से जुड़कर, एक-दूसरे पर प्रहार कर घायल करते हुए, एक-दूसरे को पकड़े हुए वे एक ही साथ तत्काल गिर पड़े।
20दोनों एक-दूसरे को पकड़े हुए, अनेक प्रकार के युद्ध का अनुसरण करते हुए क्रमशः एक-दूसरे को दबाते रहे। चूँकि दोनों वीर मल्लयुद्ध और युद्ध में भलीभाँति प्रशिक्षित थे, इसलिए उन्हें थकान अनुभव नहीं हुई।
21बलशाली भुजाओं से सम्पन्न रावण और सुग्रीव दोनों एक-दूसरे का प्रतिरोध करते और एक-दूसरे को दूर हटाते हुए दीर्घकाल तक युद्ध में लगे रहे। वे वेग से एक-दूसरे के चारों ओर घूमते हुए चलते रहे।
22दोनों एक-दूसरे का विनाश करने पर तुले हुए एक-दूसरे के समीप आते और कभी-कभी आहार के लिए लड़ती बिल्लियों के समान गुर्राते थे।
23युद्धकला में निष्णात वानरराज और रावण दोनों गोमूत्र के समान वक्र घेरों में घूमे, भाँति-भाँति की अद्भुत मुद्राओं में खड़े हुए, आगे-पीछे, तिरछे और आड़े चलकर वारों से बचे, एक-दूसरे पर प्रहार किए और वार सहे, स्थिर होकर निश्चल खड़े रहे, प्रहार किए, उछले, एक-दूसरे पर आक्रमण किया, आगे आए और दूर गए, पीछे हटे, पीछे से उछले, हाथ पकड़े और मोड़कर प्रतिरोध किया — इस प्रकार उन्होंने युद्ध में अपना कौशल प्रकट किया।
24युद्धकला में निष्णात वानरराज और रावण दोनों गोमूत्र के समान वक्र घेरों में घूमे, भाँति-भाँति की अद्भुत मुद्राओं में खड़े हुए, आगे-पीछे, तिरछे और आड़े चलकर वारों से बचे, एक-दूसरे पर प्रहार किए और वार सहे, स्थिर होकर निश्चल खड़े रहे, प्रहार किए, उछले, एक-दूसरे पर आक्रमण किया, आगे आए और दूर गए, पीछे हटे, पीछे से उछले, हाथ पकड़े और मोड़कर प्रतिरोध किया — इस प्रकार उन्होंने युद्ध में अपना कौशल प्रकट किया।
25युद्धकला में निष्णात वानरराज और रावण दोनों गोमूत्र के समान वक्र घेरों में घूमे, भाँति-भाँति की अद्भुत मुद्राओं में खड़े हुए, आगे-पीछे, तिरछे और आड़े चलकर वारों से बचे, एक-दूसरे पर प्रहार किए और वार सहे, स्थिर होकर निश्चल खड़े रहे, प्रहार किए, उछले, एक-दूसरे पर आक्रमण किया, आगे आए और दूर गए, पीछे हटे, पीछे से उछले, हाथ पकड़े और मोड़कर प्रतिरोध किया — इस प्रकार उन्होंने युद्ध में अपना कौशल प्रकट किया।
26युद्धकला में निष्णात वानरराज और रावण दोनों गोमूत्र के समान वक्र घेरों में घूमे, भाँति-भाँति की अद्भुत मुद्राओं में खड़े हुए, आगे-पीछे, तिरछे और आड़े चलकर वारों से बचे, एक-दूसरे पर प्रहार किए और वार सहे, स्थिर होकर निश्चल खड़े रहे, प्रहार किए, उछले, एक-दूसरे पर आक्रमण किया, आगे आए और दूर गए, पीछे हटे, पीछे से उछले, हाथ पकड़े और मोड़कर प्रतिरोध किया — इस प्रकार उन्होंने युद्ध में अपना कौशल प्रकट किया।
27इसी बीच रावण ने माया से अपनी श्रेष्ठता दिखाने का विचार किया और आकाश में उछल पड़ा। यह जानकर अथक वानरराज सुग्रीव विजेता का भाव धारण कर आकाश में उठ गए। भ्रमित रावण यह सोचता खड़ा रहा कि सुग्रीव वहाँ आएँगे।
28इसी बीच रावण ने माया से अपनी श्रेष्ठता दिखाने का विचार किया और आकाश में उछल पड़ा। यह जानकर अथक वानरराज सुग्रीव विजेता का भाव धारण कर आकाश में उठ गए। भ्रमित रावण यह सोचता खड़ा रहा कि सुग्रीव वहाँ आएँगे।
29तब सूर्यपुत्र सुग्रीव, वानरनायकों के स्वामी, जिन्होंने युद्धों में विजय का यश अर्जित किया था, विजयी होकर और रावण को युद्ध में थका कर विस्तीर्ण आकाश में उड़ते हुए वानरसेना के मध्य स्थित राम के पास पहुँचे।
30सूर्यपुत्र सुग्रीव यह पराक्रम पूर्ण कर रघुश्रेष्ठ का आनन्द बढ़ाते हुए हर्षित हुए। तत्पश्चात् वानरनायकों द्वारा पूजित वे वानरसेना में प्रविष्ट हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1वानरसेना र सुग्रीवसहित राम अनेक योजनमा फैलिएको सुवेल पर्वतको शिखरमा चढ्नुभयो।
2त्यहाँ केही बेर रोकिएर रामले सबै दिशामा लङ्काको दृश्य हेर्नुभयो। उहाँले विश्वकर्माद्वारा त्रिकूटको मनोहर शिखरमा दृढतापूर्वक बनाइएको तथा रमणीय उपवनले सम्पन्न लङ्का देख्नुभयो।
3त्यहाँबाट रामले अट्टालिकाको शिखरमा त्यो राक्षसराजलाई देख्नुभयो, जसको नजिक पुग्न कठिन छ। उसमाथि दुवैतिरबाट सेता चँवर डुलाइँदै थिए, ऊ विजयछत्रले सुशोभित थियो, उसले आफ्नो शरीरमा रातो चन्दनको लेप गरेको थियो, ऊ रातो वर्णका गहनाले सजिएको थियो, कालो मेघझैँ देखिन्थ्यो, खरायोको रगतझैँ रातो तथा सुनका धागोले बुट्टा भरिएको वस्त्र लगाएको थियो, उसको छातीमा इन्द्रका हात्ती ऐरावतका दाँतले बनेका घाउका चिन्ह थिए — ऊ साँझमा सूर्यको प्रकाशले ढाकिएको मेघपुञ्जझैँ देखिन्थ्यो।
4त्यहाँबाट रामले अट्टालिकाको शिखरमा त्यो राक्षसराजलाई देख्नुभयो, जसको नजिक पुग्न कठिन छ। उसमाथि दुवैतिरबाट सेता चँवर डुलाइँदै थिए, ऊ विजयछत्रले सुशोभित थियो, उसले आफ्नो शरीरमा रातो चन्दनको लेप गरेको थियो, ऊ रातो वर्णका गहनाले सजिएको थियो, कालो मेघझैँ देखिन्थ्यो, खरायोको रगतझैँ रातो तथा सुनका धागोले बुट्टा भरिएको वस्त्र लगाएको थियो, उसको छातीमा इन्द्रका हात्ती ऐरावतका दाँतले बनेका घाउका चिन्ह थिए — ऊ साँझमा सूर्यको प्रकाशले ढाकिएको मेघपुञ्जझैँ देखिन्थ्यो।
5त्यहाँबाट रामले अट्टालिकाको शिखरमा त्यो राक्षसराजलाई देख्नुभयो, जसको नजिक पुग्न कठिन छ। उसमाथि दुवैतिरबाट सेता चँवर डुलाइँदै थिए, ऊ विजयछत्रले सुशोभित थियो, उसले आफ्नो शरीरमा रातो चन्दनको लेप गरेको थियो, ऊ रातो वर्णका गहनाले सजिएको थियो, कालो मेघझैँ देखिन्थ्यो, खरायोको रगतझैँ रातो तथा सुनका धागोले बुट्टा भरिएको वस्त्र लगाएको थियो, उसको छातीमा इन्द्रका हात्ती ऐरावतका दाँतले बनेका घाउका चिन्ह थिए — ऊ साँझमा सूर्यको प्रकाशले ढाकिएको मेघपुञ्जझैँ देखिन्थ्यो।
6त्यहाँबाट रामले अट्टालिकाको शिखरमा त्यो राक्षसराजलाई देख्नुभयो, जसको नजिक पुग्न कठिन छ। उसमाथि दुवैतिरबाट सेता चँवर डुलाइँदै थिए, ऊ विजयछत्रले सुशोभित थियो, उसले आफ्नो शरीरमा रातो चन्दनको लेप गरेको थियो, ऊ रातो वर्णका गहनाले सजिएको थियो, कालो मेघझैँ देखिन्थ्यो, खरायोको रगतझैँ रातो तथा सुनका धागोले बुट्टा भरिएको वस्त्र लगाएको थियो, उसको छातीमा इन्द्रका हात्ती ऐरावतका दाँतले बनेका घाउका चिन्ह थिए — ऊ साँझमा सूर्यको प्रकाशले ढाकिएको मेघपुञ्जझैँ देखिन्थ्यो।
7राघवले राक्षसराजलाई हेरिरहनुभएको देखेर वानरराज सुग्रीव तत्कालै हतारमा उठे।
8क्रोधले प्रेरित साहसी र बलशाली सुग्रीव आवेगले प्रेरित भई उठे र अट्टालिकाको शिखरमा उडे।
9क्षणभर उनी त्यो राक्षसलाई निर्भय भई हेर्दै उभिइरहे र मनमा उसलाई घाँसको त्यान्द्रोझैँ ठानेर कठोर वचन भने —
10'हे राक्षस! म संसारका शासक, राजाहरूका राजाको मित्र र सेवक हुँ। उहाँको बलले म तँलाई छाड्नेछैनँ!' — सुग्रीवले भने।
11यसो भनेर सुग्रीव वेगले उठे र अट्टालिकाको टुप्पोमा (जहाँ रावण थियो) उडेर पुगे, उसको मुकुट समाते र भुइँमा फ्याँकिदिए।
12सुग्रीवलाई आफूतर्फ आउँदै गरेको देखेर रावणले भन्यो — 'जबसम्म तँ मलाई देखिएको थिइनस्, तबसम्म तेरो घाँटी थियो। अब म तँलाई घाँटीविहीन पारिदिनेछु।'
13यसो भनेर त्यो रावण उठ्यो र उसले सुग्रीवलाई आफ्ना हातले भुइँमा पछारिदियो। तब खसेको बलझैँ उठेर सुग्रीवले रावणलाई तल धकेलिदिए।
14सुग्रीव र रावण — दुवैका शरीर सर्वत्र पसिनाले भिजेका थिए, रगतले रातो भएका शरीर रातो शाल्मलि रूखझैँ देखिन्थे, तिनका शरीर एकअर्कासँग गुँथिएर टाँसिएका थिए र तिनीहरू निश्चल उभिएका थिए। तिनीहरू मुड्की, हत्केला र नाडीका प्रहारले लड्दै, नङले एकअर्कालाई घाइते पार्दै असह्य प्रकारको युद्ध गर्दै थिए।
15सुग्रीव र रावण — दुवैका शरीर सर्वत्र पसिनाले भिजेका थिए, रगतले रातो भएका शरीर रातो शाल्मलि रूखझैँ देखिन्थे, तिनका शरीर एकअर्कासँग गुँथिएर टाँसिएका थिए र तिनीहरू निश्चल उभिएका थिए। तिनीहरू मुड्की, हत्केला र नाडीका प्रहारले लड्दै, नङले एकअर्कालाई घाइते पार्दै असह्य प्रकारको युद्ध गर्दै थिए।
16यसरी दीर्घकालसम्म प्रचण्ड र आक्रामक युद्ध गर्दै, बारम्बार एकअर्कालाई ढाल्दै, आफ्ना खुट्टा निहुराएर एउटा दिशामा बढाउँदै तिनीहरू शिखरको मध्य भागको समतल क्षेत्रमा उभिइरहे।
17एकअर्काका शरीर थिच्दै तिनीहरू शिखरको सीमा र खाडलको बीचमा खसे। तिनीहरू क्षणभर चर्को सास फेर्दै रहे र उफ्रेर आफ्ना शरीर एकअर्कामा टाँसे।
18दुवैले आफ्ना छाती एकअर्कामा थिचेर एकअर्कामा टाँसिए र युद्धमा अङ्गमालबद्ध भए; दुवैले युद्धको समान प्रशिक्षण पाएका थिए र दुवै बलले सम्पन्न थिए। यस बेला तिनीहरू अनेक युद्धविधिको प्रयोग गर्दै युद्ध गरिरहे।
19दुवै गर्वले भरिएका व्याघ्र र सिंहझैँ देखिन्थे; गजराजझैँ आफ्ना काँधले जोडिएर, एकअर्कामाथि प्रहार गरी घाइते पार्दै, एकअर्कालाई समातेर तिनीहरू एकैसाथ तत्कालै खसे।
20दुवै एकअर्कालाई समातेर, अनेक प्रकारका युद्धको अनुसरण गर्दै क्रमशः एकअर्कालाई थिच्दै रहे। दुवै वीर मल्लयुद्ध र युद्धमा राम्ररी प्रशिक्षित भएकाले तिनलाई थकाइ अनुभव भएन।
21बलशाली पाखुराले सम्पन्न रावण र सुग्रीव दुवै एकअर्काको प्रतिरोध गर्दै र एकअर्कालाई टाढा हटाउँदै दीर्घकालसम्म युद्धमा लागिरहे। तिनीहरू वेगले एकअर्काको वरिपरि घुम्दै हिँडिरहे।
22दुवै एकअर्काको विनाश गर्नमा तुलेर एकअर्काको नजिक आउँथे र कहिलेकाहीँ आहारका लागि लड्ने बिरालाझैँ गुर्राउँथे।
23युद्धकलामा निष्णात वानरराज र रावण दुवै गोमूत्रझैँ बाङ्गा घेरामा घुमे, भाँतिभाँतिका अद्भुत मुद्रामा उभिए, अगाडिपछाडि, तेर्सो र छड्के हिँडेर वारबाट बचे, एकअर्कामाथि प्रहार गरे र वार सहे, स्थिर भई निश्चल उभिए, प्रहार गरे, उफ्रे, एकअर्कामाथि आक्रमण गरे, अगाडि आए र टाढा गए, पछि हटे, पछाडिबाट उफ्रे, हात समाते र मोडेर प्रतिरोध गरे — यसरी तिनीहरूले युद्धमा आफ्नो कौशल प्रकट गरे।
24युद्धकलामा निष्णात वानरराज र रावण दुवै गोमूत्रझैँ बाङ्गा घेरामा घुमे, भाँतिभाँतिका अद्भुत मुद्रामा उभिए, अगाडिपछाडि, तेर्सो र छड्के हिँडेर वारबाट बचे, एकअर्कामाथि प्रहार गरे र वार सहे, स्थिर भई निश्चल उभिए, प्रहार गरे, उफ्रे, एकअर्कामाथि आक्रमण गरे, अगाडि आए र टाढा गए, पछि हटे, पछाडिबाट उफ्रे, हात समाते र मोडेर प्रतिरोध गरे — यसरी तिनीहरूले युद्धमा आफ्नो कौशल प्रकट गरे।
25युद्धकलामा निष्णात वानरराज र रावण दुवै गोमूत्रझैँ बाङ्गा घेरामा घुमे, भाँतिभाँतिका अद्भुत मुद्रामा उभिए, अगाडिपछाडि, तेर्सो र छड्के हिँडेर वारबाट बचे, एकअर्कामाथि प्रहार गरे र वार सहे, स्थिर भई निश्चल उभिए, प्रहार गरे, उफ्रे, एकअर्कामाथि आक्रमण गरे, अगाडि आए र टाढा गए, पछि हटे, पछाडिबाट उफ्रे, हात समाते र मोडेर प्रतिरोध गरे — यसरी तिनीहरूले युद्धमा आफ्नो कौशल प्रकट गरे।
26युद्धकलामा निष्णात वानरराज र रावण दुवै गोमूत्रझैँ बाङ्गा घेरामा घुमे, भाँतिभाँतिका अद्भुत मुद्रामा उभिए, अगाडिपछाडि, तेर्सो र छड्के हिँडेर वारबाट बचे, एकअर्कामाथि प्रहार गरे र वार सहे, स्थिर भई निश्चल उभिए, प्रहार गरे, उफ्रे, एकअर्कामाथि आक्रमण गरे, अगाडि आए र टाढा गए, पछि हटे, पछाडिबाट उफ्रे, हात समाते र मोडेर प्रतिरोध गरे — यसरी तिनीहरूले युद्धमा आफ्नो कौशल प्रकट गरे।
27यसैबीच रावणले मायाले आफ्नो श्रेष्ठता देखाउने विचार गर्यो र आकाशमा उफ्रियो। यो थाहा पाएर अथक वानरराज सुग्रीवले विजेताको भाव धारण गरी आकाशमा उठे। भ्रमित रावण सुग्रीव त्यहाँ आउनेछन् भन्ने सोच्दै उभिइरह्यो।
28यसैबीच रावणले मायाले आफ्नो श्रेष्ठता देखाउने विचार गर्यो र आकाशमा उफ्रियो। यो थाहा पाएर अथक वानरराज सुग्रीवले विजेताको भाव धारण गरी आकाशमा उठे। भ्रमित रावण सुग्रीव त्यहाँ आउनेछन् भन्ने सोच्दै उभिइरह्यो।
29तब सूर्यपुत्र सुग्रीव, वानरनायकहरूका स्वामी, जसले युद्धमा विजयको यश आर्जन गरेका थिए, विजयी भई र रावणलाई युद्धमा थकाएर विस्तीर्ण आकाशमा उड्दै वानरसेनाको बीचमा रहनुभएका रामकहाँ पुगे।
30सूर्यपुत्र सुग्रीव यो पराक्रम पूरा गरी रघुश्रेष्ठको आनन्द बढाउँदै हर्षित भए। त्यसपछि वानरनायकहरूद्वारा पूजित उनी वानरसेनामा प्रवेश गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।