सर्गः 27
युद्धकाण्ड · अध्याय 27
संस्कृत
1तांस्तुतेऽहंप्रवक्ष्यामिप्रेक्षमाणस्ययूथपान् । राघवार्थेपराक्रान्तायेनरक्षन्तिजीवितम् ।।6.27.1।।
2स्निग्धायस्यबहुव्यामावालालाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राःपीतास्सिताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरकर्मणः ।।6.27.2।। प्रगृहीताःप्रकाशन्तेसूर्यस्येवमरीचयः । पृथिव्यांचानुकृष्यन्तेहरोनामैषयूथपः ।।6.27.3।।
3स्निग्धायस्यबहुव्यामावालालाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राःपीतास्सिताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरकर्मणः ।।6.27.2।। प्रगृहीताःप्रकाशन्तेसूर्यस्येवमरीचयः । पृथिव्यांचानुकृष्यन्तेहरोनामैषयूथपः ।।6.27.3।।
4यंपृष्ठतोऽनुगच्छन्तिशतशोऽथसहस्रशः । द्रुमानुद्यम्यसहसालङ्कारोहणतत्पराः ।।6.27.4।। यूथपाहरिराजस्यकिङ्करास्समुपस्थिताः ।
5नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।6.27.5।। असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् । असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।6.27.6।। पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच । एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।6.27.7।।
6नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।6.27.5।। असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् । असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।6.27.6।। पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच । एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।6.27.7।।
7नीलानिवमहामेघांस्तिष्ठतोयांस्तुपश्यसि ।।6.27.5।। असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धेसत्यपराक्रमान् । असङ् ख्येयाननिर्देश्यान्परंपारमिवोदधेः ।।6.27.6।। पर्वतेषुचयेकेचिद्विषमेषुनदीषुच । एतेत्वामभिवर्तन्तेराजन्नृक्षास्सुदारुणाः ।।6.27.7।।
8एषांमध्येस्थितोराजन्भीमाक्षोभीमदर्शनः । पर्जन्यइवजीमूतैस्समन्तात्परिवारितः ।।6.27.8।। ऋक्षवन्तंगिरिश्रेष्ठमध्यास्तेनर्मदांपिबन् । सर्वऋक्षाणामधिपतिर्धूम्रोनामैषयूथपः ।।6.27.9।।
9एषांमध्येस्थितोराजन्भीमाक्षोभीमदर्शनः । पर्जन्यइवजीमूतैस्समन्तात्परिवारितः ।।6.27.8।। ऋक्षवन्तंगिरिश्रेष्ठमध्यास्तेनर्मदांपिबन् । सर्वऋक्षाणामधिपतिर्धूम्रोनामैषयूथपः ।।6.27.9।।
10यवीयानस्यतुभ्रातापश्यैनंपर्वतोपमम् । भ्रात्रासमानोरूपेणविशिष्टस्तुपराक्रमैः ।।6.27.10।। सएषजाम्बवान्नाममहायूथपयूथपः । प्रक्रान्तोगुरुवर्तीचसम्प्रहारेष्वमर्षण ।।6.27.11।।
11यवीयानस्यतुभ्रातापश्यैनंपर्वतोपमम् । भ्रात्रासमानोरूपेणविशिष्टस्तुपराक्रमैः ।।6.27.10।। सएषजाम्बवान्नाममहायूथपयूथपः । प्रक्रान्तोगुरुवर्तीचसम्प्रहारेष्वमर्षण ।।6.27.11।।
12एतेनसाह्यंसुमहत्कृतंशक्रस्यधीमता । देवासुरेजाम्बवतालब्धाश्चबहवोवराः ।।6.27.12।।
13आरुह्यपर्वताग्रेभ्योमहाभ्रविपुला: शिलाः । मुञ्चन्तिविपुलाकारानमृत्योरुद्विजन्तिच ।।6.27.13।। राक्षसानांचसदृशाःपिशाचानांचरोमशाः । एतस्यसैन्याबहवोविचरन्त्यग्नितेजसः ।।6.27.14।।
14आरुह्यपर्वताग्रेभ्योमहाभ्रविपुला: शिलाः । मुञ्चन्तिविपुलाकारानमृत्योरुद्विजन्तिच ।।6.27.13।। राक्षसानांचसदृशाःपिशाचानांचरोमशाः । एतस्यसैन्याबहवोविचरन्त्यग्नितेजसः ।।6.27.14।।
15यंत्वेनमभिसम्रब्धंप्लवमानमिवस्थितम् । प्रेक्षन्तेवानरास्सर्वेस्थितायूथपयूथपम् ।।6.27.15।। एषराजन् सहस्राक्षंपर्युपास्तेहरीश्वरः । बलेनबलसम्पन्नोदम्भोनामैषयूथपः ।।6.27.16।।
16यंत्वेनमभिसम्रब्धंप्लवमानमिवस्थितम् । प्रेक्षन्तेवानरास्सर्वेस्थितायूथपयूथपम् ।।6.27.15।। एषराजन् सहस्राक्षंपर्युपास्तेहरीश्वरः । बलेनबलसम्पन्नोदम्भोनामैषयूथपः ।।6.27.16।।
17यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते । ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।6.27.17।। यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते । श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।6.27.18।। येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता । पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।6.27.19।।
18यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते । ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।6.27.17।। यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते । श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।6.27.18।। येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता । पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।6.27.19।।
19यःस्थितंयोजनेशैलंगच्छन्पार्श्वेनसेवते । ऊर्ध्वंतथैवकायेनगतःप्राप्नोतियोजनम् ।।6.27.17।। यस्मान्नपरमंरूपंचतुष्पादेषुविद्यते । श्रुतस्संन्नादनोनामवानराणांपितामहाः ।।6.27.18।। येनयुद्धंपुरादत्तंरणेशक्रस्यधीमता । पराजयश्चनप्राप्तस्सोऽयंयूथपयूथपः ।।6.27.19।।
20यस्यविक्रममाणस्यशक्रस्येवपराक्रमः । एषगन्धर्वकन्यायामुत्पन्नःकृष्णवर्त्मनः ।।6.27.20।। तदादेवासुरेयुद्धेसाह्यार्थंत्रिदिवौकसाम्
21यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।6.27.21।। योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् । विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।6.27.22।। तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः । युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।6.27.23।।
22यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।6.27.21।। योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् । विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।6.27.22।। तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः । युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।6.27.23।।
23यस्यवैश्रवणोराजाजम्बूमुपनिषेवते ।।6.27.21।। योराजापर्वतेन्द्राणांबहुकिन्नरसेविनाम् । विहारसुखदोनित्यंभ्रातुस्तेराक्षसाधिप ।।6.27.22।। तत्रैषवसतिश्रीमान्बलवान्वानरर्षभः । युद्धेष्वकत्थनोनित्यंक्रोधनोनामयूथपः ।।6.27.23।।
24वृतःकोटिसहस्रेणहरीणांसमुपस्थितः । एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.27.24।।
25योगङ्गामनुपर्येतित्रासयन्गजयूथपान् । हस्तिनांवानराणांचपूर्ववैरमनुस्मरन् ।।6.27.25।। एषयूथपतिर्नेतागच्छन् गिरिगुहाशयः । गजान्योधयतेवन्यान्गिरींश्चैवमहीरुहान् ।।6.27.26।।
26योगङ्गामनुपर्येतित्रासयन्गजयूथपान् । हस्तिनांवानराणांचपूर्ववैरमनुस्मरन् ।।6.27.25।। एषयूथपतिर्नेतागच्छन् गिरिगुहाशयः । गजान्योधयतेवन्यान्गिरींश्चैवमहीरुहान् ।।6.27.26।।
27हरीणांवाहिनीमुख्योनदींहैमवतीमनु । उशीरबीजमाश्रित्यपर्वतंमन्दरोपमम् ।।6.27.27।। रमतेवानरश्रेष्ठोदिविशक्रइवस्वयम् ।
28एनंशतसहस्राणांसहस्रमनुवर्तते । वीर्यविक्रमदृप्तानांनर्दतांबलशालिनाम् ।।6.27.28।।
29सएषनेताचैतेषांवानराणांमहात्मनाम् । सएषदुर्धरोराजन्प्रमाथीनामयूथपः ।।6.27.29।।
30वातेनेवोद्धतंमेघंयमेनमनुपश्यसि । अनीकमभिसंरब्धंवानराणांतरस्विनाम् ।।6.27.30।। उद्दूतमरुणाभासंपवनेनसमन्ततः । विवर्तमानंबहुधायत्रैतद्बहुळंरजः ।।6.27.31।।
31वातेनेवोद्धतंमेघंयमेनमनुपश्यसि । अनीकमभिसंरब्धंवानराणांतरस्विनाम् ।।6.27.30।। उद्दूतमरुणाभासंपवनेनसमन्ततः । विवर्तमानंबहुधायत्रैतद्बहुळंरजः ।।6.27.31।।
32एतेऽसितमुखाघोरागोलाङ्गूलामहाबलाः । शतंशतहस्राणिदृष्ट्वावैसेतुबन्धनम् ।।6.27.32।। गोलाङ्गूलंमहावेगंगवाक्षंनामयूधपम् । परिवार्याभिवर्तन्तेलङ्कांमर्दितुमोजसा ।।6.27.33।।
33एतेऽसितमुखाघोरागोलाङ्गूलामहाबलाः । शतंशतहस्राणिदृष्ट्वावैसेतुबन्धनम् ।।6.27.32।। गोलाङ्गूलंमहावेगंगवाक्षंनामयूधपम् । परिवार्याभिवर्तन्तेलङ्कांमर्दितुमोजसा ।।6.27.33।।
34भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।। यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् । यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।। यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः । सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।। मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे । तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।। मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।
35भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।। यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् । यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।। यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः । सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।। मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे । तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।। मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।
36भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।। यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् । यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।। यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः । सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।। मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे । तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।। मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।
37भ्रमराचरितायत्रसर्वकालफलद्रुमाः ।।6.27.34।। यंसूर्यस्तुल्यपर्णाभमनुपर्येतिपर्वतम् । यस्यभासासदाभान्तितद्वर्णामृगपक्षिणः ।।6.27.35।। यस्यप्रस्थंमहात्मानोनत्यजन्तिमहर्षयः । सर्वकालफलावृक्षास्सदाफलसमन्विताः ।।6.27.36।। मधूनिचमहार्हाणियस्मिन्पर्वतसत्तमे । तत्रैवरमतेराजन्रम्येकाञ्चनपर्वते ।।6.27.37।। मुख्योवानरमुख्यानांकेसरीनामयूथपः ।
38षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।। तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् । तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।। निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः । सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।। सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः । सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।। महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः । वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।। मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।
39षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।। तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् । तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।। निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः । सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।। सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः । सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।। महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः । वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।। मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।
40षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।। तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् । तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।। निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः । सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।। सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः । सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।। महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः । वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।। मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।
41षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।। तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् । तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।। निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः । सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।। सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः । सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।। महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः । वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।। मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।
42षष्टिर्गिरिसहस्राणांरम्याःकाञ्चनपर्वता ।।6.27.38।। तेषांमध्येगिरिवरस्त्वमिवानघरक्षसाम् । तत्रैतेकपिलाश्श्वेतास्ताम्रास्यामधुपिङ्गलाः ।।6.27.39।। निवसन्त्युत्तमगिरौतीक्ष्णदंष्ट्रानखायुधाः । सिंहाइवचतुर्दंष्ट्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.27.40।। सर्वेवैश्वानरसमाज्वलिताशीविषोपमाः । सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलामत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.27.41।। महापर्वतसङ्काशामहाजीमूतनिस्स्वनाः । वृत्तपिङ्गलरक्ताक्षाभीमाभीमगतिस्वराः ।।6.27.42।। मर्दयन्तीवतेसर्वेतस्थुर्लङकासमीक्ष्यते ।
43एषचैषामधिपतिर्मध्येतिष्ठतिवीर्यवान् ।।6.27.43।। जयार्थीनित्यमादित्यमुपतिष्ठतिबुद्धिमान् । नाम्नापृथिव्यांविख्यातोराजन् शतबलीतियः ।।6.27.44।। एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।
44एषचैषामधिपतिर्मध्येतिष्ठतिवीर्यवान् ।।6.27.43।। जयार्थीनित्यमादित्यमुपतिष्ठतिबुद्धिमान् । नाम्नापृथिव्यांविख्यातोराजन् शतबलीतियः ।।6.27.44।। एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।
45विक्रान्तोबलवान् शूरःपौरुषेस्वेव्यवस्थितः । रामप्रियार्थंप्राणानांदयांनकुरुतेहरिः ।।6.27.45।।
46गजोगवाक्षोगवयोनलोनीलश्चवानरः । एकैकएवयोधानांकोटीभिर्दशभिर्वृतः ।।6.27.46।।
47तथाऽऽन्येवानरश्रेष्ठाविन्ध्यपर्वतवासिनः । नशक्यन्तेबहुत्वात्तुसङ् ख्यातुंलघुविक्रमाः ।।6.27.47।।
48सर्वेमहाराजमहाप्रभावास्सर्वेमहाशैलनिकाशकायाः । सर्वेसमर्थापृथिवींक्षणेनकर्तुंप्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ।।6.27.48।।
अंग्रेज़ी
1"I will describe the Vanara force, who are not caring for their lives for the cause of Raghava. You may see."
2"One who is of terrific action, whose long tail with plenty of hair of different colours like red, white, yellow with shining ends shining like the scattered rays of the rising sun is holding and dragging on the ground is a leader known as Hara."
3"One who is of terrific action, whose long tail with plenty of hair of different colours like red, white, yellow with shining ends shining like the scattered rays of the rising sun is holding and dragging on the ground is a leader known as Hara."
4"Standing in attention near Sugriva are hundreds and thousands of warriors holding huge trees aspiring to climb Lanka and controlling the Vanaras at the back prominently and following."
5"O King! Standing like dark clouds, black in colour like collyrium, who are of unfailing valour in war, innumerable in numbers, like the small particles of sand on the other bank of ocean, who cannot be counted are moving towards you. They are from mountains, riverbanks, and difficult locations. Those highly ferocious Bears are advancing towards you."
6"O King! Standing like dark clouds, black in colour like collyrium, who are of unfailing valour in war, innumerable in numbers, like the small particles of sand on the other bank of ocean, who cannot be counted are moving towards you. They are from mountains, riverbanks, and difficult locations. Those highly ferocious Bears are advancing towards you."
7"O King! Standing like dark clouds, black in colour like collyrium, who are of unfailing valour in war, innumerable in numbers, like the small particles of sand on the other bank of ocean, who cannot be counted are moving towards you. They are from mountains, riverbanks, and difficult locations. Those highly ferocious Bears are advancing towards you."
8"O king! In the midst of these (Vanaras) stands one with frightening eyes and fearful looks, just like Parjanya (RainGod) is surrounded by clouds, is the Lord of all these Bears called Dhumra. He dwells at the great Rkshavana mountain drinking Narmada's (river) water."
9"O king! In the midst of these (Vanaras) stands one with frightening eyes and fearful looks, just like Parjanya (RainGod) is surrounded by clouds, is the Lord of all these Bears called Dhumra. He dwells at the great Rkshavana mountain drinking Narmada's (river) water."
10"See this one like a mountain, he is the brother of Dhumra. Even though he is similar to his brother in body form and his valour is great. As such he is superior among leaders. He is called Jambavan, one of valourous deeds, devoted to elders and intolerant in killing."
11"See this one like a mountain, he is the brother of Dhumra. Even though he is similar to his brother in body form and his valour is great. As such he is superior among leaders. He is called Jambavan, one of valourous deeds, devoted to elders and intolerant in killing."
12"His assistance was given to Indra in the war between Devas and demons and in turn he obtained many boons."
13Appearing with hairybody glowing like fire like the Rakshasas and demons, many of them in huge form are climbing mountain peaks without caring for death and go about throwing rocks.
14Appearing with hairybody glowing like fire like the Rakshasas and demons, many of them in huge form are climbing mountain peaks without caring for death and go about throwing rocks.
15"O king! This Lord of monkeys, whom whether he is jumping like monkeys or standing is the leader of the leaders, whom the monkeys are looking at standing is called Dhamba, a mighty powerful, fearsome leader and Lord of monkeys. He is surrounded by a strong army like the thousand eyed Indra."
16"O king! This Lord of monkeys, whom whether he is jumping like monkeys or standing is the leader of the leaders, whom the monkeys are looking at standing is called Dhamba, a mighty powerful, fearsome leader and Lord of monkeys. He is surrounded by a strong army like the thousand eyed Indra."
17"He who stands at one yojana touches a mountain with his flanks, so also gets up and reaches a yojana height with his body, is Sannadana. He is the grandfather of Vanaras. There is no one who has a bigger body size than him among the four legged ones. He had fought war with Indra and is well known for not losing in the battle."
18"He who stands at one yojana touches a mountain with his flanks, so also gets up and reaches a yojana height with his body, is Sannadana. He is the grandfather of Vanaras. There is no one who has a bigger body size than him among the four legged ones. He had fought war with Indra and is well known for not losing in the battle."
19"He who stands at one yojana touches a mountain with his flanks, so also gets up and reaches a yojana height with his body, is Sannadana. He is the grandfather of Vanaras. There is no one who has a bigger body size than him among the four legged ones. He had fought war with Indra and is well known for not losing in the battle."
20"His valour is equal to that of Indra. He is born to Gandharva, a maiden of the god of fire. He was created for the sake of assisting gods in the war between gods and demons."
21"O King of Rakshasas! This Vanara who is exceptional among Vanaras, a commander of troops by name Krathana, who is not boastful in wars, lives on Kailas, the king of mountains which is frequented by many Kinnaras, on which your brother king Kubera son of Vysravana stays under Jambu tree and strolls for his pleasure."
22"O King of Rakshasas! This Vanara who is exceptional among Vanaras, a commander of troops by name Krathana, who is not boastful in wars, lives on Kailas, the king of mountains which is frequented by many Kinnaras, on which your brother king Kubera son of Vysravana stays under Jambu tree and strolls for his pleasure."
23"O King of Rakshasas! This Vanara who is exceptional among Vanaras, a commander of troops by name Krathana, who is not boastful in wars, lives on Kailas, the king of mountains which is frequented by many Kinnaras, on which your brother king Kubera son of Vysravana stays under Jambu tree and strolls for his pleasure."
24"He is surrounded with thousand crores of his Vanara force and with his own force he intends to crush Lanka."
25"There is one who roams around Ganga, frightening herds of elephants, remembering the earlier enmity between elephants and Vanaras. This leader of commanders goes about mountain caves, trees and mountains waging war with elephants."
26"There is one who roams around Ganga, frightening herds of elephants, remembering the earlier enmity between elephants and Vanaras. This leader of commanders goes about mountain caves, trees and mountains waging war with elephants."
27"The chief of the army of monkeys and the excellent one among Vanaras revels on the mountain Usirabeejam like the mountain Mandara on the bank of river Hymavathi just as Indra in heaven."
28"Thousand lakhs of mighty strong Vanaras who are proud of their valour and prowess roaring like lions follow him."
29"He alone is the leader of the great Vanaras, O king. He is called Pramathi, a commander and a difficult one to resist."
30"You see him (Pramathi) who resembles a cloud risen up by the wind you may also see the reddish brown dust particles lifted up by excessive whirling of the wind all over and also the furious Vanara army moving swiftly."
31"You see him (Pramathi) who resembles a cloud risen up by the wind you may also see the reddish brown dust particles lifted up by excessive whirling of the wind all over and also the furious Vanara army moving swiftly."
32"These hundred and hundred thousand black monkeys with a tail like that of a cow called Golangulas, endowed with black coloured face, fearsome and with extraordinary strength, watching the bridge constructed, surround Gavaksha the leader, who himself is a Golangula and of great speed. They intend to demolish Lanka with their vigour."
33"These hundred and hundred thousand black monkeys with a tail like that of a cow called Golangulas, endowed with black coloured face, fearsome and with extraordinary strength, watching the bridge constructed, surround Gavaksha the leader, who himself is a Golangula and of great speed. They intend to demolish Lanka with their vigour."
34"O king! Where the trees give fruit in all seasons which is inhabited by honeybees, whose leaves shine similar to that of Sunshine, where birds animals and all ever shining in golden colour of the Sun, where sages and great souls reside without leaving where trees always yield tasty fruits and have valuable honey in such a delightful golden mountain Vanara leader named Kesari, the chief of all chief Vanaras revels."
35"O king! Where the trees give fruit in all seasons which is inhabited by honeybees, whose leaves shine similar to that of Sunshine, where birds animals and all ever shining in golden colour of the Sun, where sages and great souls reside without leaving where trees always yield tasty fruits and have valuable honey in such a delightful golden mountain Vanara leader named Kesari, the chief of all chief Vanaras revels."
36"O king! Where the trees give fruit in all seasons which is inhabited by honeybees, whose leaves shine similar to that of Sunshine, where birds animals and all ever shining in golden colour of the Sun, where sages and great souls reside without leaving where trees always yield tasty fruits and have valuable honey in such a delightful golden mountain Vanara leader named Kesari, the chief of all chief Vanaras revels."
37"O king! Where the trees give fruit in all seasons which is inhabited by honeybees, whose leaves shine similar to that of Sunshine, where birds animals and all ever shining in golden colour of the Sun, where sages and great souls reside without leaving where trees always yield tasty fruits and have valuable honey in such a delightful golden mountain Vanara leader named Kesari, the chief of all chief Vanaras revels."
38"O sinless king! there are sixty thousand golden mountains. In the midst of them is this golden mountain just as you are in the midst of the Rakshasas. On the last mountain the Vanaras with brown coloured face, white face, coppery red face and yellow face like honey with sharp teeth like lions, who have nails as weapons, four toothed ones like lions, fearsome ones like tiger, dangerous to approach, all of them like serpents with flaming venomous tongues, with long uplifted tails, like huge elephants in rut in mountain size, roaring like lions, thundering clouds, with round brownish red eyed ones, fearful while walking and causing appalling uproar all of them dwell on the last mountain. They are watching to demolish your Lanka as they look at it."
39"O sinless king! there are sixty thousand golden mountains. In the midst of them is this golden mountain just as you are in the midst of the Rakshasas. On the last mountain the Vanaras with brown coloured face, white face, coppery red face and yellow face like honey with sharp teeth like lions, who have nails as weapons, four toothed ones like lions, fearsome ones like tiger, dangerous to approach, all of them like serpents with flaming venomous tongues, with long uplifted tails, like huge elephants in rut in mountain size, roaring like lions, thundering clouds, with round brownish red eyed ones, fearful while walking and causing appalling uproar all of them dwell on the last mountain. They are watching to demolish your Lanka as they look at it."
40"O sinless king! there are sixty thousand golden mountains. In the midst of them is this golden mountain just as you are in the midst of the Rakshasas. On the last mountain the Vanaras with brown coloured face, white face, coppery red face and yellow face like honey with sharp teeth like lions, who have nails as weapons, four toothed ones like lions, fearsome ones like tiger, dangerous to approach, all of them like serpents with flaming venomous tongues, with long uplifted tails, like huge elephants in rut in mountain size, roaring like lions, thundering clouds, with round brownish red eyed ones, fearful while walking and causing appalling uproar all of them dwell on the last mountain. They are watching to demolish your Lanka as they look at it."
41"O sinless king! there are sixty thousand golden mountains. In the midst of them is this golden mountain just as you are in the midst of the Rakshasas. On the last mountain the Vanaras with brown coloured face, white face, coppery red face and yellow face like honey with sharp teeth like lions, who have nails as weapons, four toothed ones like lions, fearsome ones like tiger, dangerous to approach, all of them like serpents with flaming venomous tongues, with long uplifted tails, like huge elephants in rut in mountain size, roaring like lions, thundering clouds, with round brownish red eyed ones, fearful while walking and causing appalling uproar all of them dwell on the last mountain. They are watching to demolish your Lanka as they look at it."
42"O sinless king! there are sixty thousand golden mountains. In the midst of them is this golden mountain just as you are in the midst of the Rakshasas. On the last mountain the Vanaras with brown coloured face, white face, coppery red face and yellow face like honey with sharp teeth like lions, who have nails as weapons, four toothed ones like lions, fearsome ones like tiger, dangerous to approach, all of them like serpents with flaming venomous tongues, with long uplifted tails, like huge elephants in rut in mountain size, roaring like lions, thundering clouds, with round brownish red eyed ones, fearful while walking and causing appalling uproar all of them dwell on the last mountain. They are watching to demolish your Lanka as they look at it."
43"O king! He who is known as Satabali, is a famous one on the earth, is a valiant hero, a leader. He stands in the middle aspiring for victory ever worshipping Sun. He alone with his army is intending to demolish Lanka."
44"O king! He who is known as Satabali, is a famous one on the earth, is a valiant hero, a leader. He stands in the middle aspiring for victory ever worshipping Sun. He alone with his army is intending to demolish Lanka."
45"He is indomitable, strong and heroic. He will not give up his virility. For the pleasure of Rama, he will not feel pity for his life (he will give up his life)."
46"Gaja, Gavaksha, Gavaya, Nila each of these Vanara leaders have ten crores of army under them."
47"So also, those best of Vanaras of many kinds residing in Vindhya mountain of great valour in large numbers is impossible to count."
48"O, Monarch! All of them are highly prominent, their stature equal to high hills and all of them are capable of levelling the earth by uprooting and razing its mountains to the ground in a moment." ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेसप्तविंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty seventh sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1'मैं उस वानरसेना का वर्णन करूँगा जो राघव के कार्य के लिए अपने प्राणों की चिन्ता नहीं करती। आप देखिए।
2'जो भयङ्कर कर्म वाला है, जिसकी लम्बी पूँछ पर लाल, श्वेत, पीत जैसे भाँति-भाँति के प्रचुर रोम हैं और जिसके चमकते सिरे उदीयमान सूर्य की बिखरी किरणों के समान चमकते हैं, जो उसे पकड़कर भूमि पर घसीट रहा है — वह हर नामक नायक है।
3'जो भयङ्कर कर्म वाला है, जिसकी लम्बी पूँछ पर लाल, श्वेत, पीत जैसे भाँति-भाँति के प्रचुर रोम हैं और जिसके चमकते सिरे उदीयमान सूर्य की बिखरी किरणों के समान चमकते हैं, जो उसे पकड़कर भूमि पर घसीट रहा है — वह हर नामक नायक है।
4'सुग्रीव के समीप सावधान खड़े सहस्रों और लाखों योद्धा विशाल वृक्ष धारण किए लङ्का पर चढ़ने की आकाङ्क्षा रखते हैं तथा पीछे के वानरों को प्रमुखता से नियन्त्रित करते हुए उनका अनुसरण कर रहे हैं।
5'हे राजन्! जो श्याम मेघों के समान खड़े हैं, अञ्जन के समान श्याम वर्ण के हैं, जो युद्ध में अमोघ पराक्रम वाले हैं, जो संख्या में असंख्य हैं, समुद्र के दूसरे तट के बालूकणों के समान जिन्हें गिना नहीं जा सकता — वे आपकी ओर बढ़ रहे हैं। वे पर्वतों से, नदीतटों से और दुर्गम स्थानों से आए हैं। वे अत्यन्त उग्र भालू आपकी ओर बढ़ रहे हैं।
6'हे राजन्! जो श्याम मेघों के समान खड़े हैं, अञ्जन के समान श्याम वर्ण के हैं, जो युद्ध में अमोघ पराक्रम वाले हैं, जो संख्या में असंख्य हैं, समुद्र के दूसरे तट के बालूकणों के समान जिन्हें गिना नहीं जा सकता — वे आपकी ओर बढ़ रहे हैं। वे पर्वतों से, नदीतटों से और दुर्गम स्थानों से आए हैं। वे अत्यन्त उग्र भालू आपकी ओर बढ़ रहे हैं।
7'हे राजन्! जो श्याम मेघों के समान खड़े हैं, अञ्जन के समान श्याम वर्ण के हैं, जो युद्ध में अमोघ पराक्रम वाले हैं, जो संख्या में असंख्य हैं, समुद्र के दूसरे तट के बालूकणों के समान जिन्हें गिना नहीं जा सकता — वे आपकी ओर बढ़ रहे हैं। वे पर्वतों से, नदीतटों से और दुर्गम स्थानों से आए हैं। वे अत्यन्त उग्र भालू आपकी ओर बढ़ रहे हैं।
8'हे राजन्! इनके (वानरों के) मध्य में भयङ्कर नेत्रों और डरावने रूप वाला जो खड़ा है, जैसे मेघों से घिरे पर्जन्य (वर्षादेव), वह इन सब भालुओं का स्वामी धूम्र नामक है। वह महान् ऋक्षवान् पर्वत पर नर्मदा (नदी) का जल पीता हुआ निवास करता है।
9'हे राजन्! इनके (वानरों के) मध्य में भयङ्कर नेत्रों और डरावने रूप वाला जो खड़ा है, जैसे मेघों से घिरे पर्जन्य (वर्षादेव), वह इन सब भालुओं का स्वामी धूम्र नामक है। वह महान् ऋक्षवान् पर्वत पर नर्मदा (नदी) का जल पीता हुआ निवास करता है।
10'इस पर्वत के समान को देखिए; यह धूम्र का भाई है। यद्यपि यह शरीर के आकार में अपने भाई के समान है, तथापि इसका पराक्रम महान् है। इसलिए यह नायकों में श्रेष्ठ है। यह जाम्बवान् नाम से विख्यात है, पराक्रमी कर्मों वाला, बड़ों के प्रति समर्पित और वध में असहिष्णु है।
11'इस पर्वत के समान को देखिए; यह धूम्र का भाई है। यद्यपि यह शरीर के आकार में अपने भाई के समान है, तथापि इसका पराक्रम महान् है। इसलिए यह नायकों में श्रेष्ठ है। यह जाम्बवान् नाम से विख्यात है, पराक्रमी कर्मों वाला, बड़ों के प्रति समर्पित और वध में असहिष्णु है।
12'देवासुर संग्राम में इसने इन्द्र की सहायता की और बदले में इसने अनेक वरदान प्राप्त किए।
13'अग्नि के समान देदीप्यमान रोमश शरीर वाले, राक्षसों और दानवों के समान दिखने वाले, उनमें से अनेक विशाल रूप में पर्वतशिखरों पर चढ़ रहे हैं और मृत्यु की चिन्ता किए बिना शिलाएँ फेंकते हुए घूम रहे हैं।
14'अग्नि के समान देदीप्यमान रोमश शरीर वाले, राक्षसों और दानवों के समान दिखने वाले, उनमें से अनेक विशाल रूप में पर्वतशिखरों पर चढ़ रहे हैं और मृत्यु की चिन्ता किए बिना शिलाएँ फेंकते हुए घूम रहे हैं।
15'हे राजन्! यह वानरों का स्वामी, जो वानरों के समान उछलता हो या खड़ा हो, नायकों का नायक है, जिसे खड़ा देखकर वानर उसकी ओर देखते हैं — वह दम्भ नामक अत्यन्त बलशाली, भयङ्कर नायक और वानरेश्वर है। वह सहस्रनेत्र इन्द्र के समान बलशाली सेना से घिरा है।
16'हे राजन्! यह वानरों का स्वामी, जो वानरों के समान उछलता हो या खड़ा हो, नायकों का नायक है, जिसे खड़ा देखकर वानर उसकी ओर देखते हैं — वह दम्भ नामक अत्यन्त बलशाली, भयङ्कर नायक और वानरेश्वर है। वह सहस्रनेत्र इन्द्र के समान बलशाली सेना से घिरा है।
17'जो एक योजन में खड़ा होकर अपने पार्श्वों से पर्वत को छू लेता है, तथा उठकर अपने शरीर से एक योजन की ऊँचाई तक पहुँचता है — वह सन्नादन है। वह वानरों का पितामह है। चतुष्पदों में उससे बड़े शरीर वाला कोई नहीं। उसने इन्द्र से युद्ध किया था और युद्ध में न हारने के लिए विख्यात है।
18'जो एक योजन में खड़ा होकर अपने पार्श्वों से पर्वत को छू लेता है, तथा उठकर अपने शरीर से एक योजन की ऊँचाई तक पहुँचता है — वह सन्नादन है। वह वानरों का पितामह है। चतुष्पदों में उससे बड़े शरीर वाला कोई नहीं। उसने इन्द्र से युद्ध किया था और युद्ध में न हारने के लिए विख्यात है।
19'जो एक योजन में खड़ा होकर अपने पार्श्वों से पर्वत को छू लेता है, तथा उठकर अपने शरीर से एक योजन की ऊँचाई तक पहुँचता है — वह सन्नादन है। वह वानरों का पितामह है। चतुष्पदों में उससे बड़े शरीर वाला कोई नहीं। उसने इन्द्र से युद्ध किया था और युद्ध में न हारने के लिए विख्यात है।
20'उसका पराक्रम इन्द्र के समान है। वह अग्निदेव की कन्या गन्धर्वी से उत्पन्न हुआ है। वह देवासुर संग्राम में देवताओं की सहायता के लिए ही रचा गया था।
21'हे राक्षसराज! वानरों में अद्वितीय यह वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धों में डींग नहीं हाँकता, कैलास पर रहता है, जो पर्वतों का राजा है और जहाँ अनेक किन्नर आते-जाते हैं, जिस पर आपके भाई वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू वृक्ष के नीचे रहते हैं और अपने आनन्द के लिए विचरण करते हैं।
22'हे राक्षसराज! वानरों में अद्वितीय यह वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धों में डींग नहीं हाँकता, कैलास पर रहता है, जो पर्वतों का राजा है और जहाँ अनेक किन्नर आते-जाते हैं, जिस पर आपके भाई वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू वृक्ष के नीचे रहते हैं और अपने आनन्द के लिए विचरण करते हैं।
23'हे राक्षसराज! वानरों में अद्वितीय यह वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धों में डींग नहीं हाँकता, कैलास पर रहता है, जो पर्वतों का राजा है और जहाँ अनेक किन्नर आते-जाते हैं, जिस पर आपके भाई वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू वृक्ष के नीचे रहते हैं और अपने आनन्द के लिए विचरण करते हैं।
24'वह अपनी सहस्र करोड़ वानरसेना से घिरा है और अपनी ही सेना से लङ्का को चूर करना चाहता है।
25'एक ऐसा है जो हाथियों के झुंडों को भयभीत करता हुआ गङ्गा के आसपास घूमता है, क्योंकि उसे हाथियों और वानरों का पुराना वैर स्मरण है। यह सेनापतियों का नायक पर्वतगुफाओं, वृक्षों और पर्वतों में घूमता हुआ हाथियों से युद्ध करता रहता है।
26'एक ऐसा है जो हाथियों के झुंडों को भयभीत करता हुआ गङ्गा के आसपास घूमता है, क्योंकि उसे हाथियों और वानरों का पुराना वैर स्मरण है। यह सेनापतियों का नायक पर्वतगुफाओं, वृक्षों और पर्वतों में घूमता हुआ हाथियों से युद्ध करता रहता है।
27'वानरसेना का प्रमुख और वानरों में श्रेष्ठ वह उशीरबीज पर्वत पर वैसे ही आनन्द करता है जैसे हैमवती नदी के तट पर मन्दर पर्वत अथवा स्वर्ग में इन्द्र।
28'अपने पराक्रम और बल पर गर्वित सिंह के समान गरजते हजार लाख अत्यन्त बलशाली वानर उसके पीछे चलते हैं।
29'हे राजन्! वह अकेला ही उन महान् वानरों का नायक है। वह प्रमाथी नाम से विख्यात है, एक सेनापति और दुर्जेय है।
30'आप उसे (प्रमाथी को) देखिए जो वायु से उठे मेघ के समान लगता है; आप वायु के अत्यधिक घूमने से सर्वत्र उठे ताम्रवर्ण धूलकणों को तथा वेग से बढ़ती क्रुद्ध वानरसेना को भी देख सकते हैं।
31'आप उसे (प्रमाथी को) देखिए जो वायु से उठे मेघ के समान लगता है; आप वायु के अत्यधिक घूमने से सर्वत्र उठे ताम्रवर्ण धूलकणों को तथा वेग से बढ़ती क्रुद्ध वानरसेना को भी देख सकते हैं।
32'ये सौ और एक लाख श्याम वानर, जिनकी पूँछ गाय के समान है और जो गोलाङ्गूल कहलाते हैं, जिनके मुख श्याम वर्ण के हैं, जो भयङ्कर और असाधारण बल वाले हैं, बने हुए सेतु को देखते हुए अपने नायक गवाक्ष को घेरे हुए हैं, जो स्वयं गोलाङ्गूल और महान् वेग वाला है। वे अपने बल से लङ्का को ध्वस्त करना चाहते हैं।
33'ये सौ और एक लाख श्याम वानर, जिनकी पूँछ गाय के समान है और जो गोलाङ्गूल कहलाते हैं, जिनके मुख श्याम वर्ण के हैं, जो भयङ्कर और असाधारण बल वाले हैं, बने हुए सेतु को देखते हुए अपने नायक गवाक्ष को घेरे हुए हैं, जो स्वयं गोलाङ्गूल और महान् वेग वाला है। वे अपने बल से लङ्का को ध्वस्त करना चाहते हैं।
34'हे राजन्! जहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फल देते हैं, जहाँ भ्रमर बसते हैं, जिसके पत्ते सूर्य के प्रकाश के समान चमकते हैं, जहाँ पक्षी, पशु और सब सूर्य के स्वर्णवर्ण में सदा देदीप्यमान रहते हैं, जहाँ ऋषि और महात्मा बिना छोड़े निवास करते हैं, जहाँ वृक्ष सदा स्वादिष्ट फल देते हैं और बहुमूल्य मधु रखते हैं — ऐसे रमणीय स्वर्णपर्वत पर केसरी नामक वानरनायक, जो सब वानरनायकों का प्रमुख है, आनन्द करता है।
35'हे राजन्! जहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फल देते हैं, जहाँ भ्रमर बसते हैं, जिसके पत्ते सूर्य के प्रकाश के समान चमकते हैं, जहाँ पक्षी, पशु और सब सूर्य के स्वर्णवर्ण में सदा देदीप्यमान रहते हैं, जहाँ ऋषि और महात्मा बिना छोड़े निवास करते हैं, जहाँ वृक्ष सदा स्वादिष्ट फल देते हैं और बहुमूल्य मधु रखते हैं — ऐसे रमणीय स्वर्णपर्वत पर केसरी नामक वानरनायक, जो सब वानरनायकों का प्रमुख है, आनन्द करता है।
36'हे राजन्! जहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फल देते हैं, जहाँ भ्रमर बसते हैं, जिसके पत्ते सूर्य के प्रकाश के समान चमकते हैं, जहाँ पक्षी, पशु और सब सूर्य के स्वर्णवर्ण में सदा देदीप्यमान रहते हैं, जहाँ ऋषि और महात्मा बिना छोड़े निवास करते हैं, जहाँ वृक्ष सदा स्वादिष्ट फल देते हैं और बहुमूल्य मधु रखते हैं — ऐसे रमणीय स्वर्णपर्वत पर केसरी नामक वानरनायक, जो सब वानरनायकों का प्रमुख है, आनन्द करता है।
37'हे राजन्! जहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फल देते हैं, जहाँ भ्रमर बसते हैं, जिसके पत्ते सूर्य के प्रकाश के समान चमकते हैं, जहाँ पक्षी, पशु और सब सूर्य के स्वर्णवर्ण में सदा देदीप्यमान रहते हैं, जहाँ ऋषि और महात्मा बिना छोड़े निवास करते हैं, जहाँ वृक्ष सदा स्वादिष्ट फल देते हैं और बहुमूल्य मधु रखते हैं — ऐसे रमणीय स्वर्णपर्वत पर केसरी नामक वानरनायक, जो सब वानरनायकों का प्रमुख है, आनन्द करता है।
38'हे निष्पाप राजन्! साठ सहस्र स्वर्णपर्वत हैं। उनके मध्य में यह स्वर्णपर्वत है, जैसे आप राक्षसों के मध्य में हैं। अन्तिम पर्वत पर वे वानर रहते हैं जिनके मुख भूरे वर्ण के, श्वेत, ताम्रवर्ण और मधु के समान पीत हैं, जिनके सिंह के समान तीखे दाँत हैं, जिनके नख अस्त्र हैं, जो सिंह के समान चार दाढ़ों वाले हैं, व्याघ्र के समान भयङ्कर हैं, जिनके पास जाना संकटपूर्ण है, जो सब विषैली जलती जिह्वाओं वाले सर्पों के समान हैं, जिनकी लम्बी पूँछें ऊपर उठी हैं, जो पर्वत के आकार के मदमत्त विशाल हाथियों के समान हैं, सिंहों और गरजते मेघों के समान गरजते हैं, जिनके गोल भूरे-लाल नेत्र हैं, जो चलते समय भयङ्कर लगते हैं और भयावह कोलाहल करते हैं — वे सब अन्तिम पर्वत पर निवास करते हैं। वे आपकी लङ्का को देखते हुए उसे ध्वस्त करने की ताक में हैं।
39'हे निष्पाप राजन्! साठ सहस्र स्वर्णपर्वत हैं। उनके मध्य में यह स्वर्णपर्वत है, जैसे आप राक्षसों के मध्य में हैं। अन्तिम पर्वत पर वे वानर रहते हैं जिनके मुख भूरे वर्ण के, श्वेत, ताम्रवर्ण और मधु के समान पीत हैं, जिनके सिंह के समान तीखे दाँत हैं, जिनके नख अस्त्र हैं, जो सिंह के समान चार दाढ़ों वाले हैं, व्याघ्र के समान भयङ्कर हैं, जिनके पास जाना संकटपूर्ण है, जो सब विषैली जलती जिह्वाओं वाले सर्पों के समान हैं, जिनकी लम्बी पूँछें ऊपर उठी हैं, जो पर्वत के आकार के मदमत्त विशाल हाथियों के समान हैं, सिंहों और गरजते मेघों के समान गरजते हैं, जिनके गोल भूरे-लाल नेत्र हैं, जो चलते समय भयङ्कर लगते हैं और भयावह कोलाहल करते हैं — वे सब अन्तिम पर्वत पर निवास करते हैं। वे आपकी लङ्का को देखते हुए उसे ध्वस्त करने की ताक में हैं।
40'हे निष्पाप राजन्! साठ सहस्र स्वर्णपर्वत हैं। उनके मध्य में यह स्वर्णपर्वत है, जैसे आप राक्षसों के मध्य में हैं। अन्तिम पर्वत पर वे वानर रहते हैं जिनके मुख भूरे वर्ण के, श्वेत, ताम्रवर्ण और मधु के समान पीत हैं, जिनके सिंह के समान तीखे दाँत हैं, जिनके नख अस्त्र हैं, जो सिंह के समान चार दाढ़ों वाले हैं, व्याघ्र के समान भयङ्कर हैं, जिनके पास जाना संकटपूर्ण है, जो सब विषैली जलती जिह्वाओं वाले सर्पों के समान हैं, जिनकी लम्बी पूँछें ऊपर उठी हैं, जो पर्वत के आकार के मदमत्त विशाल हाथियों के समान हैं, सिंहों और गरजते मेघों के समान गरजते हैं, जिनके गोल भूरे-लाल नेत्र हैं, जो चलते समय भयङ्कर लगते हैं और भयावह कोलाहल करते हैं — वे सब अन्तिम पर्वत पर निवास करते हैं। वे आपकी लङ्का को देखते हुए उसे ध्वस्त करने की ताक में हैं।
41'हे निष्पाप राजन्! साठ सहस्र स्वर्णपर्वत हैं। उनके मध्य में यह स्वर्णपर्वत है, जैसे आप राक्षसों के मध्य में हैं। अन्तिम पर्वत पर वे वानर रहते हैं जिनके मुख भूरे वर्ण के, श्वेत, ताम्रवर्ण और मधु के समान पीत हैं, जिनके सिंह के समान तीखे दाँत हैं, जिनके नख अस्त्र हैं, जो सिंह के समान चार दाढ़ों वाले हैं, व्याघ्र के समान भयङ्कर हैं, जिनके पास जाना संकटपूर्ण है, जो सब विषैली जलती जिह्वाओं वाले सर्पों के समान हैं, जिनकी लम्बी पूँछें ऊपर उठी हैं, जो पर्वत के आकार के मदमत्त विशाल हाथियों के समान हैं, सिंहों और गरजते मेघों के समान गरजते हैं, जिनके गोल भूरे-लाल नेत्र हैं, जो चलते समय भयङ्कर लगते हैं और भयावह कोलाहल करते हैं — वे सब अन्तिम पर्वत पर निवास करते हैं। वे आपकी लङ्का को देखते हुए उसे ध्वस्त करने की ताक में हैं।
42'हे निष्पाप राजन्! साठ सहस्र स्वर्णपर्वत हैं। उनके मध्य में यह स्वर्णपर्वत है, जैसे आप राक्षसों के मध्य में हैं। अन्तिम पर्वत पर वे वानर रहते हैं जिनके मुख भूरे वर्ण के, श्वेत, ताम्रवर्ण और मधु के समान पीत हैं, जिनके सिंह के समान तीखे दाँत हैं, जिनके नख अस्त्र हैं, जो सिंह के समान चार दाढ़ों वाले हैं, व्याघ्र के समान भयङ्कर हैं, जिनके पास जाना संकटपूर्ण है, जो सब विषैली जलती जिह्वाओं वाले सर्पों के समान हैं, जिनकी लम्बी पूँछें ऊपर उठी हैं, जो पर्वत के आकार के मदमत्त विशाल हाथियों के समान हैं, सिंहों और गरजते मेघों के समान गरजते हैं, जिनके गोल भूरे-लाल नेत्र हैं, जो चलते समय भयङ्कर लगते हैं और भयावह कोलाहल करते हैं — वे सब अन्तिम पर्वत पर निवास करते हैं। वे आपकी लङ्का को देखते हुए उसे ध्वस्त करने की ताक में हैं।
43'हे राजन्! जो शतबलि नाम से जाना जाता है, वह पृथ्वी पर विख्यात है, पराक्रमी वीर और नायक है। वह विजय की आकाङ्क्षा से सूर्य की सदा उपासना करता हुआ मध्य में खड़ा है। वह अकेला ही अपनी सेना सहित लङ्का को ध्वस्त करना चाहता है।
44'हे राजन्! जो शतबलि नाम से जाना जाता है, वह पृथ्वी पर विख्यात है, पराक्रमी वीर और नायक है। वह विजय की आकाङ्क्षा से सूर्य की सदा उपासना करता हुआ मध्य में खड़ा है। वह अकेला ही अपनी सेना सहित लङ्का को ध्वस्त करना चाहता है।
45'वह अदम्य, बलशाली और वीर है। वह अपना पौरुष नहीं छोड़ेगा। राम के सुख के लिए वह अपने प्राणों पर दया नहीं करेगा (वह अपने प्राण त्याग देगा)।
46'गज, गवाक्ष, गवय, नील — इनमें से प्रत्येक वानरनायक के अधीन दस करोड़ की सेना है।
47'इसी प्रकार विन्ध्य पर्वत पर निवास करने वाले महान् पराक्रम वाले भाँति-भाँति के वे श्रेष्ठ वानर इतनी बड़ी संख्या में हैं कि उन्हें गिनना असम्भव है।
48'हे सम्राट्! वे सब अत्यन्त प्रमुख हैं, उनकी ऊँचाई ऊँची पहाड़ियों के समान है और वे सब क्षण भर में पर्वतों को उखाड़कर और उन्हें भूमि पर समतल कर पृथ्वी को समतल करने में समर्थ हैं।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का सप्तविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1'म त्यो वानरसेनाको वर्णन गर्नेछु जसले राघवको कार्यका लागि आफ्नो प्राणको चिन्ता गर्दैन। तपाईं हेर्नुहोस्।
2'जो भयङ्कर कर्म भएको छ, जसको लामो पुच्छरमा रातो, सेतो, पहेँलोजस्ता भाँतिभाँतिका प्रचुर रौँ छन् र जसका चम्किला टुप्पा उदाउँदो सूर्यका छरिएका किरणझैँ चम्किन्छन्, जसले त्यो समातेर भुइँमा घिसारिरहेको छ — त्यो हर नामक नायक हो।
3'जो भयङ्कर कर्म भएको छ, जसको लामो पुच्छरमा रातो, सेतो, पहेँलोजस्ता भाँतिभाँतिका प्रचुर रौँ छन् र जसका चम्किला टुप्पा उदाउँदो सूर्यका छरिएका किरणझैँ चम्किन्छन्, जसले त्यो समातेर भुइँमा घिसारिरहेको छ — त्यो हर नामक नायक हो।
4'सुग्रीवको नजिक सावधान उभिएका हजारौँ र लाखौँ योद्धा विशाल रूख धारण गरी लङ्कामा चढ्ने आकाङ्क्षा राख्छन् तथा पछाडिका वानरहरूलाई प्रमुखताका साथ नियन्त्रण गर्दै तिनको अनुसरण गरिरहेका छन्।
5'हे राजन्! जो काला मेघझैँ उभिएका छन्, अञ्जनझैँ कालो वर्णका छन्, जो युद्धमा अमोघ पराक्रम भएका छन्, जो सङ्ख्यामा असङ्ख्य छन्, समुद्रको अर्को किनाराका बालुवाका कणझैँ जसलाई गन्न सकिँदैन — तिनीहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्। तिनीहरू पर्वतबाट, नदीका किनारबाट र दुर्गम ठाउँबाट आएका हुन्। ती अत्यन्त उग्र भालुहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्।
6'हे राजन्! जो काला मेघझैँ उभिएका छन्, अञ्जनझैँ कालो वर्णका छन्, जो युद्धमा अमोघ पराक्रम भएका छन्, जो सङ्ख्यामा असङ्ख्य छन्, समुद्रको अर्को किनाराका बालुवाका कणझैँ जसलाई गन्न सकिँदैन — तिनीहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्। तिनीहरू पर्वतबाट, नदीका किनारबाट र दुर्गम ठाउँबाट आएका हुन्। ती अत्यन्त उग्र भालुहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्।
7'हे राजन्! जो काला मेघझैँ उभिएका छन्, अञ्जनझैँ कालो वर्णका छन्, जो युद्धमा अमोघ पराक्रम भएका छन्, जो सङ्ख्यामा असङ्ख्य छन्, समुद्रको अर्को किनाराका बालुवाका कणझैँ जसलाई गन्न सकिँदैन — तिनीहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्। तिनीहरू पर्वतबाट, नदीका किनारबाट र दुर्गम ठाउँबाट आएका हुन्। ती अत्यन्त उग्र भालुहरू तपाईंतर्फ बढिरहेका छन्।
8'हे राजन्! यिनका (वानरहरूका) बीचमा भयङ्कर आँखा र डरलाग्दो रूप भएको जो उभिएको छ, जसरी मेघले घेरिएका पर्जन्य (वर्षादेव), त्यो यी सबै भालुहरूको स्वामी धूम्र नामक हो। ऊ महान् ऋक्षवान् पर्वतमा नर्मदा (नदी) को पानी पिउँदै बस्छ।
9'हे राजन्! यिनका (वानरहरूका) बीचमा भयङ्कर आँखा र डरलाग्दो रूप भएको जो उभिएको छ, जसरी मेघले घेरिएका पर्जन्य (वर्षादेव), त्यो यी सबै भालुहरूको स्वामी धूम्र नामक हो। ऊ महान् ऋक्षवान् पर्वतमा नर्मदा (नदी) को पानी पिउँदै बस्छ।
10'यो पर्वतझैँ भएकोलाई हेर्नुहोस्; यो धूम्रको भाइ हो। यो शरीरको आकारमा आफ्नो दाजुजस्तै भए पनि यसको पराक्रम महान् छ। त्यसैले यो नायकहरूमा श्रेष्ठ छ। यो जाम्बवान् नामले विख्यात छ, पराक्रमी कर्म भएको, ठूलाबडाप्रति समर्पित र वधमा असहिष्णु छ।
11'यो पर्वतझैँ भएकोलाई हेर्नुहोस्; यो धूम्रको भाइ हो। यो शरीरको आकारमा आफ्नो दाजुजस्तै भए पनि यसको पराक्रम महान् छ। त्यसैले यो नायकहरूमा श्रेष्ठ छ। यो जाम्बवान् नामले विख्यात छ, पराक्रमी कर्म भएको, ठूलाबडाप्रति समर्पित र वधमा असहिष्णु छ।
12'देवासुर सङ्ग्राममा यसले इन्द्रलाई सहायता गर्यो र बदलामा यसले अनेक वरदान प्राप्त गर्यो।
13'आगोझैँ देदीप्यमान रौँदार शरीर भएका, राक्षस र दानवझैँ देखिने, तीमध्ये अनेक विशाल रूपमा पर्वतशिखरमा चढिरहेका छन् र मृत्युको चिन्ता नगरी ढुङ्गा फ्याँक्दै घुमिरहेका छन्।
14'आगोझैँ देदीप्यमान रौँदार शरीर भएका, राक्षस र दानवझैँ देखिने, तीमध्ये अनेक विशाल रूपमा पर्वतशिखरमा चढिरहेका छन् र मृत्युको चिन्ता नगरी ढुङ्गा फ्याँक्दै घुमिरहेका छन्।
15'हे राजन्! यो वानरहरूको स्वामी, जो वानरझैँ उफ्रिरहेको होस् वा उभिएको होस्, नायकहरूको नायक हो, जसलाई उभिएको देखेर वानरहरू उसैतर्फ हेर्छन् — त्यो दम्भ नामक अत्यन्त बलशाली, भयङ्कर नायक र वानरेश्वर हो। ऊ सहस्रनेत्र इन्द्रझैँ बलशाली सेनाले घेरिएको छ।
16'हे राजन्! यो वानरहरूको स्वामी, जो वानरझैँ उफ्रिरहेको होस् वा उभिएको होस्, नायकहरूको नायक हो, जसलाई उभिएको देखेर वानरहरू उसैतर्फ हेर्छन् — त्यो दम्भ नामक अत्यन्त बलशाली, भयङ्कर नायक र वानरेश्वर हो। ऊ सहस्रनेत्र इन्द्रझैँ बलशाली सेनाले घेरिएको छ।
17'जो एक योजनमा उभिएर आफ्ना कोखाले पर्वत छुन्छ, तथा उठेर आफ्नो शरीरले एक योजनको उचाइसम्म पुग्छ — त्यो सन्नादन हो। ऊ वानरहरूको पितामह हो। चारखुट्टे प्राणीहरूमा उसभन्दा ठूलो शरीर भएको कोही छैन। उसले इन्द्रसँग युद्ध गरेको थियो र युद्धमा नहार्नका लागि विख्यात छ।
18'जो एक योजनमा उभिएर आफ्ना कोखाले पर्वत छुन्छ, तथा उठेर आफ्नो शरीरले एक योजनको उचाइसम्म पुग्छ — त्यो सन्नादन हो। ऊ वानरहरूको पितामह हो। चारखुट्टे प्राणीहरूमा उसभन्दा ठूलो शरीर भएको कोही छैन। उसले इन्द्रसँग युद्ध गरेको थियो र युद्धमा नहार्नका लागि विख्यात छ।
19'जो एक योजनमा उभिएर आफ्ना कोखाले पर्वत छुन्छ, तथा उठेर आफ्नो शरीरले एक योजनको उचाइसम्म पुग्छ — त्यो सन्नादन हो। ऊ वानरहरूको पितामह हो। चारखुट्टे प्राणीहरूमा उसभन्दा ठूलो शरीर भएको कोही छैन। उसले इन्द्रसँग युद्ध गरेको थियो र युद्धमा नहार्नका लागि विख्यात छ।
20'उसको पराक्रम इन्द्रको समान छ। ऊ अग्निदेवकी कन्या गन्धर्वीबाट जन्मेको हो। ऊ देवासुर सङ्ग्राममा देवताहरूको सहायताका लागि नै रचिएको थियो।
21'हे राक्षसराज! वानरहरूमा अद्वितीय यो वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धमा डिङ हाँक्दैन, कैलासमा बस्छ, जुन पर्वतहरूको राजा हो र जहाँ अनेक किन्नर आउजाउ गर्छन्, जसमा तपाईंका भाइ वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू रूखमुनि बस्छन् र आफ्नो आनन्दका लागि घुम्छन्।
22'हे राक्षसराज! वानरहरूमा अद्वितीय यो वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धमा डिङ हाँक्दैन, कैलासमा बस्छ, जुन पर्वतहरूको राजा हो र जहाँ अनेक किन्नर आउजाउ गर्छन्, जसमा तपाईंका भाइ वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू रूखमुनि बस्छन् र आफ्नो आनन्दका लागि घुम्छन्।
23'हे राक्षसराज! वानरहरूमा अद्वितीय यो वानर, क्रथन नामक सेनापति, जो युद्धमा डिङ हाँक्दैन, कैलासमा बस्छ, जुन पर्वतहरूको राजा हो र जहाँ अनेक किन्नर आउजाउ गर्छन्, जसमा तपाईंका भाइ वैश्रवणपुत्र राजा कुबेर जम्बू रूखमुनि बस्छन् र आफ्नो आनन्दका लागि घुम्छन्।
24'ऊ आफ्नो हजार करोड वानरसेनाले घेरिएको छ र आफ्नै सेनाले लङ्कालाई चूर पार्न चाहन्छ।
25'एउटा यस्तो छ जो हात्तीका बथानलाई त्रसित पार्दै गङ्गाको वरिपरि घुम्छ, किनभने उसलाई हात्ती र वानरहरूको पुरानो वैर सम्झना छ। यो सेनापतिहरूको नायक पर्वतका गुफा, रूख र पर्वतमा घुम्दै हात्तीहरूसँग युद्ध गरिरहन्छ।
26'एउटा यस्तो छ जो हात्तीका बथानलाई त्रसित पार्दै गङ्गाको वरिपरि घुम्छ, किनभने उसलाई हात्ती र वानरहरूको पुरानो वैर सम्झना छ। यो सेनापतिहरूको नायक पर्वतका गुफा, रूख र पर्वतमा घुम्दै हात्तीहरूसँग युद्ध गरिरहन्छ।
27'वानरसेनाको प्रमुख र वानरहरूमा श्रेष्ठ त्यो उशीरबीज पर्वतमा त्यसै गरी आनन्द गर्छ जसरी हैमवती नदीको किनारमा मन्दर पर्वत अथवा स्वर्गमा इन्द्र।
28'आफ्नो पराक्रम र बलमा गर्वित सिंहझैँ गर्जने हजार लाख अत्यन्त बलशाली वानर उसको पछिपछि हिँड्छन्।
29'हे राजन्! ऊ एक्लै ती महान् वानरहरूको नायक हो। ऊ प्रमाथी नामले विख्यात छ, एक सेनापति र दुर्जेय छ।
30'तपाईं उसलाई (प्रमाथीलाई) हेर्नुहोस् जो हावाले उठेको मेघझैँ देखिन्छ; तपाईं हावाको अत्यधिक घुमाइले सर्वत्र उठेका ताम्रवर्ण धूलोका कण तथा वेगले बढिरहेको क्रुद्ध वानरसेना पनि हेर्न सक्नुहुन्छ।
31'तपाईं उसलाई (प्रमाथीलाई) हेर्नुहोस् जो हावाले उठेको मेघझैँ देखिन्छ; तपाईं हावाको अत्यधिक घुमाइले सर्वत्र उठेका ताम्रवर्ण धूलोका कण तथा वेगले बढिरहेको क्रुद्ध वानरसेना पनि हेर्न सक्नुहुन्छ।
32'यी सय र एक लाख कालो वानर, जसका पुच्छर गाईको जस्तो छ र जो गोलाङ्गूल भनिन्छन्, जसका मुख कालो वर्णका छन्, जो भयङ्कर र असाधारण बल भएका छन्, बनेको सेतु हेर्दै आफ्ना नायक गवाक्षलाई घेरेका छन्, जो आफैँ गोलाङ्गूल र महान् वेग भएको छ। तिनीहरू आफ्नो बलले लङ्का ध्वस्त पार्न चाहन्छन्।
33'यी सय र एक लाख कालो वानर, जसका पुच्छर गाईको जस्तो छ र जो गोलाङ्गूल भनिन्छन्, जसका मुख कालो वर्णका छन्, जो भयङ्कर र असाधारण बल भएका छन्, बनेको सेतु हेर्दै आफ्ना नायक गवाक्षलाई घेरेका छन्, जो आफैँ गोलाङ्गूल र महान् वेग भएको छ। तिनीहरू आफ्नो बलले लङ्का ध्वस्त पार्न चाहन्छन्।
34'हे राजन्! जहाँ रूखहरूले सबै ऋतुमा फल दिन्छन्, जहाँ भमराहरू बस्छन्, जसका पात सूर्यको प्रकाशझैँ चम्किन्छन्, जहाँ पक्षी, पशु र सबै सूर्यको सुनौलो वर्णमा सधैँ देदीप्यमान रहन्छन्, जहाँ ऋषि र महात्माहरू नछाडी बस्छन्, जहाँ रूखहरूले सधैँ स्वादिष्ट फल दिन्छन् र बहुमूल्य मह राख्छन् — यस्तो रमणीय सुनौलो पर्वतमा केसरी नामक वानरनायक, जो सबै वानरनायकहरूको प्रमुख हो, आनन्द गर्छ।
35'हे राजन्! जहाँ रूखहरूले सबै ऋतुमा फल दिन्छन्, जहाँ भमराहरू बस्छन्, जसका पात सूर्यको प्रकाशझैँ चम्किन्छन्, जहाँ पक्षी, पशु र सबै सूर्यको सुनौलो वर्णमा सधैँ देदीप्यमान रहन्छन्, जहाँ ऋषि र महात्माहरू नछाडी बस्छन्, जहाँ रूखहरूले सधैँ स्वादिष्ट फल दिन्छन् र बहुमूल्य मह राख्छन् — यस्तो रमणीय सुनौलो पर्वतमा केसरी नामक वानरनायक, जो सबै वानरनायकहरूको प्रमुख हो, आनन्द गर्छ।
36'हे राजन्! जहाँ रूखहरूले सबै ऋतुमा फल दिन्छन्, जहाँ भमराहरू बस्छन्, जसका पात सूर्यको प्रकाशझैँ चम्किन्छन्, जहाँ पक्षी, पशु र सबै सूर्यको सुनौलो वर्णमा सधैँ देदीप्यमान रहन्छन्, जहाँ ऋषि र महात्माहरू नछाडी बस्छन्, जहाँ रूखहरूले सधैँ स्वादिष्ट फल दिन्छन् र बहुमूल्य मह राख्छन् — यस्तो रमणीय सुनौलो पर्वतमा केसरी नामक वानरनायक, जो सबै वानरनायकहरूको प्रमुख हो, आनन्द गर्छ।
37'हे राजन्! जहाँ रूखहरूले सबै ऋतुमा फल दिन्छन्, जहाँ भमराहरू बस्छन्, जसका पात सूर्यको प्रकाशझैँ चम्किन्छन्, जहाँ पक्षी, पशु र सबै सूर्यको सुनौलो वर्णमा सधैँ देदीप्यमान रहन्छन्, जहाँ ऋषि र महात्माहरू नछाडी बस्छन्, जहाँ रूखहरूले सधैँ स्वादिष्ट फल दिन्छन् र बहुमूल्य मह राख्छन् — यस्तो रमणीय सुनौलो पर्वतमा केसरी नामक वानरनायक, जो सबै वानरनायकहरूको प्रमुख हो, आनन्द गर्छ।
38'हे निष्पाप राजन्! साठी हजार सुनौला पर्वत छन्। तिनका बीचमा यो सुनौलो पर्वत छ, जसरी तपाईं राक्षसहरूका बीचमा हुनुहुन्छ। अन्तिम पर्वतमा ती वानर बस्छन् जसका मुख खैरो वर्णका, सेता, ताम्रवर्ण र महझैँ पहेँला छन्, जसका सिंहझैँ तीखा दाँत छन्, जसका नङ अस्त्र हुन्, जो सिंहझैँ चार दाह्रा भएका छन्, व्याघ्रझैँ भयङ्कर छन्, जसको नजिक जान सङ्कटपूर्ण छ, जो सबै विषालु बल्दा जिब्रा भएका सर्पझैँ छन्, जसका लामा पुच्छर माथि उठेका छन्, जो पर्वतको आकारका मदमत्त विशाल हात्तीझैँ छन्, सिंह र गर्जने मेघझैँ गर्जन्छन्, जसका गोला खैरा-राता आँखा छन्, जो हिँड्दा भयङ्कर देखिन्छन् र भयावह कोलाहल गर्छन् — ती सबै अन्तिम पर्वतमा बस्छन्। तिनीहरू तपाईंको लङ्का हेर्दै त्यसलाई ध्वस्त पार्ने ताकमा छन्।
39'हे निष्पाप राजन्! साठी हजार सुनौला पर्वत छन्। तिनका बीचमा यो सुनौलो पर्वत छ, जसरी तपाईं राक्षसहरूका बीचमा हुनुहुन्छ। अन्तिम पर्वतमा ती वानर बस्छन् जसका मुख खैरो वर्णका, सेता, ताम्रवर्ण र महझैँ पहेँला छन्, जसका सिंहझैँ तीखा दाँत छन्, जसका नङ अस्त्र हुन्, जो सिंहझैँ चार दाह्रा भएका छन्, व्याघ्रझैँ भयङ्कर छन्, जसको नजिक जान सङ्कटपूर्ण छ, जो सबै विषालु बल्दा जिब्रा भएका सर्पझैँ छन्, जसका लामा पुच्छर माथि उठेका छन्, जो पर्वतको आकारका मदमत्त विशाल हात्तीझैँ छन्, सिंह र गर्जने मेघझैँ गर्जन्छन्, जसका गोला खैरा-राता आँखा छन्, जो हिँड्दा भयङ्कर देखिन्छन् र भयावह कोलाहल गर्छन् — ती सबै अन्तिम पर्वतमा बस्छन्। तिनीहरू तपाईंको लङ्का हेर्दै त्यसलाई ध्वस्त पार्ने ताकमा छन्।
40'हे निष्पाप राजन्! साठी हजार सुनौला पर्वत छन्। तिनका बीचमा यो सुनौलो पर्वत छ, जसरी तपाईं राक्षसहरूका बीचमा हुनुहुन्छ। अन्तिम पर्वतमा ती वानर बस्छन् जसका मुख खैरो वर्णका, सेता, ताम्रवर्ण र महझैँ पहेँला छन्, जसका सिंहझैँ तीखा दाँत छन्, जसका नङ अस्त्र हुन्, जो सिंहझैँ चार दाह्रा भएका छन्, व्याघ्रझैँ भयङ्कर छन्, जसको नजिक जान सङ्कटपूर्ण छ, जो सबै विषालु बल्दा जिब्रा भएका सर्पझैँ छन्, जसका लामा पुच्छर माथि उठेका छन्, जो पर्वतको आकारका मदमत्त विशाल हात्तीझैँ छन्, सिंह र गर्जने मेघझैँ गर्जन्छन्, जसका गोला खैरा-राता आँखा छन्, जो हिँड्दा भयङ्कर देखिन्छन् र भयावह कोलाहल गर्छन् — ती सबै अन्तिम पर्वतमा बस्छन्। तिनीहरू तपाईंको लङ्का हेर्दै त्यसलाई ध्वस्त पार्ने ताकमा छन्।
41'हे निष्पाप राजन्! साठी हजार सुनौला पर्वत छन्। तिनका बीचमा यो सुनौलो पर्वत छ, जसरी तपाईं राक्षसहरूका बीचमा हुनुहुन्छ। अन्तिम पर्वतमा ती वानर बस्छन् जसका मुख खैरो वर्णका, सेता, ताम्रवर्ण र महझैँ पहेँला छन्, जसका सिंहझैँ तीखा दाँत छन्, जसका नङ अस्त्र हुन्, जो सिंहझैँ चार दाह्रा भएका छन्, व्याघ्रझैँ भयङ्कर छन्, जसको नजिक जान सङ्कटपूर्ण छ, जो सबै विषालु बल्दा जिब्रा भएका सर्पझैँ छन्, जसका लामा पुच्छर माथि उठेका छन्, जो पर्वतको आकारका मदमत्त विशाल हात्तीझैँ छन्, सिंह र गर्जने मेघझैँ गर्जन्छन्, जसका गोला खैरा-राता आँखा छन्, जो हिँड्दा भयङ्कर देखिन्छन् र भयावह कोलाहल गर्छन् — ती सबै अन्तिम पर्वतमा बस्छन्। तिनीहरू तपाईंको लङ्का हेर्दै त्यसलाई ध्वस्त पार्ने ताकमा छन्।
42'हे निष्पाप राजन्! साठी हजार सुनौला पर्वत छन्। तिनका बीचमा यो सुनौलो पर्वत छ, जसरी तपाईं राक्षसहरूका बीचमा हुनुहुन्छ। अन्तिम पर्वतमा ती वानर बस्छन् जसका मुख खैरो वर्णका, सेता, ताम्रवर्ण र महझैँ पहेँला छन्, जसका सिंहझैँ तीखा दाँत छन्, जसका नङ अस्त्र हुन्, जो सिंहझैँ चार दाह्रा भएका छन्, व्याघ्रझैँ भयङ्कर छन्, जसको नजिक जान सङ्कटपूर्ण छ, जो सबै विषालु बल्दा जिब्रा भएका सर्पझैँ छन्, जसका लामा पुच्छर माथि उठेका छन्, जो पर्वतको आकारका मदमत्त विशाल हात्तीझैँ छन्, सिंह र गर्जने मेघझैँ गर्जन्छन्, जसका गोला खैरा-राता आँखा छन्, जो हिँड्दा भयङ्कर देखिन्छन् र भयावह कोलाहल गर्छन् — ती सबै अन्तिम पर्वतमा बस्छन्। तिनीहरू तपाईंको लङ्का हेर्दै त्यसलाई ध्वस्त पार्ने ताकमा छन्।
43'हे राजन्! जो शतबलि नामले चिनिन्छ, ऊ पृथ्वीमा विख्यात छ, पराक्रमी वीर र नायक हो। ऊ विजयको आकाङ्क्षाले सूर्यको सधैँ उपासना गर्दै बीचमा उभिएको छ। ऊ एक्लै आफ्नो सेनासहित लङ्का ध्वस्त पार्न चाहन्छ।
44'हे राजन्! जो शतबलि नामले चिनिन्छ, ऊ पृथ्वीमा विख्यात छ, पराक्रमी वीर र नायक हो। ऊ विजयको आकाङ्क्षाले सूर्यको सधैँ उपासना गर्दै बीचमा उभिएको छ। ऊ एक्लै आफ्नो सेनासहित लङ्का ध्वस्त पार्न चाहन्छ।
45'ऊ अदम्य, बलशाली र वीर छ। उसले आफ्नो पौरुष छाड्नेछैन। रामको सुखका लागि उसले आफ्नो प्राणमाथि दया गर्नेछैन (उसले आफ्नो प्राण त्याग्नेछ)।
46'गज, गवाक्ष, गवय, नील — यीमध्ये प्रत्येक वानरनायकको अधीनमा दस करोडको सेना छ।
47'त्यसै गरी विन्ध्य पर्वतमा बस्ने महान् पराक्रम भएका भाँतिभाँतिका ती श्रेष्ठ वानर यति ठूलो सङ्ख्यामा छन् कि तिनलाई गन्न असम्भव छ।
48'हे सम्राट्! तिनीहरू सबै अत्यन्त प्रमुख छन्, तिनको उचाइ अग्ला पहाडझैँ छ र तिनीहरू सबै क्षणभरमै पर्वतहरू उखेलेर र तिनलाई भुइँमा समतल पारेर पृथ्वी समतल पार्न समर्थ छन्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको सत्ताइसौँ सर्ग समाप्त भयो।