सर्गः 17
युद्धकाण्ड · अध्याय 17
संस्कृत
1इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणंरावणानुजः । आजगाममुहूर्तेनयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.17.1।।
2तंमेरुशिखराकारंदीप्तामिवशतह्रदाम् । गगनस्थंमहीस्थास्तेददृशुसर्ववानराः ।।6.17.2।।
3येचाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमा: । तेsपि सर्वायुधोपेता भूषणैश्चापि भूषिता ।।6.17.3।।
4स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः । वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ।।6.17.4।।
5तमात्मपञ्चमंदृष्टवासुग्रीवोवाहिनीपति: । वानरैस्सहदुर्धर्षचिन्तयामासबुद्धिमान् ।।6.17.5।।
6चिन्तयित्वामुहूर्तंतुवानरांस्तानुवाचह । हनुमत्प्रमुखान्सर्वानिदंवचनमुत्तमम् ।।6.17.6।।
7एषसर्वायुधोपेतश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः । राक्षसोऽभ्येतिपश्यध्वमस्मान्हन्तुंनसंशयः ।।6.17.7।।
8सुग्रीवस्यवचश्रुत्वासर्वेतेवानरोत्तमाः । सालानुद्यम्यशैलांश्चइदंवचनमब्रुवन् ।।6.17.8।।
9शीघ्रंव्यादिशनोराजन्वधायैषांदुरात्मनाम् । निपतन्तुहताश्चैतेधरण्यामल्पतेजसः ।।6.17.9।।
10तेषासम्भाषमाणानामन्योन्यंसविभीषणः । उत्तरंतीरमासाद्यखस्थएवव्यतिष्ठत ।।6.17.10।।
11उवाचमहाप्राज्ञस्स्वरेणमहतामहान् । सुग्रीवंतांश्चसम्प्रेक्ष्यसर्वान्वानरयूथपान् ।।6.17.11।।
12रावणोनामदुर्वृत्तोराक्षसोराक्षसेश्वरः । तस्याहमनुजोभ्राताविभीषणइतिश्रुतः ।।6.17.12।।
13तेनसीताजनस्थानाद्धृताहत्वाजटायुषम् । रुद्दाचविवशादीनाराक्षसीभिस्सुरक्षिता ।।6.17.13।।
14तमहंहेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्चन्यदर्शयम् । साधुनिर्यात्यतांसीतारामायेतिपुनःपुनः ।।6.17.14।।
15सचनप्रतिजग्राहरावणःकालचोदितः । उच्यमानंहितंवाक्यंविपरीतइवौषधम् ।।6.17.15।।
16सोऽहंपरुषितस्तेनदासवच्चावमानितः । त्यक्त्वापुत्रांश्चदारांश्चराघवंशरणंगतः ।।6.17.16।।
17सर्वलोकशरण्यायराघवायमहात्मने । निवेदयतमांक्षिप्रंविभीषणमुपस्थितम् ।।6.17.17।।
18एतत्तुवचनंश्रुत्वासुग्रीवोलघुविक्रमः । लक्ष्मणस्याग्रतोरामंसम्रब्धमिदमब्रवीत् ।।6.17.18।।
19रावणस्यानुजोभ्राताविभीषणइतिश्रुतः । चतुर्भिस्सहरक्षोभिर्भवन्तंशरणंगतः ।।6.17.19।।
20मन्त्रेव्यूहेनयेचारेयुक्तोभवितुमर्हसि । वानराणांचभद्रंतेपरेषांचपरन्तप ।।6.17.20।।
21अन्तर्धानगताह्येतेराक्षसाःकामरूपिणः । शूराश्चनिकृतिज्ञाश्चतेषांजातुनविश्वसेत् ।।6.17.21।।
22प्रणिधीराक्षसेन्द्रस्यरावणस्यभवेदयम् । अनुप्रविश्यसोऽस्मासुभेदंकुर्यान्नसंशयः ।।6.17.22।।
23अथवास्वयमेवैषछिद्रमासाद्यबुद्धिमान् । अनुप्रविश्यविश्वस्तेकदाचित्प्रहरेदपि ।।6.17.23।।
24मित्राटवीबलंचैवमौलभृत्यबलंतथा । सर्वमेतद्बलंग्राह्यंवर्जयित्वाद्विषद्बलम् ।।6.17.24।।
25प्रकृत्याराक्षसेन्द्रस्यभ्राताऽमित्रस्यतेप्रभो: । आगतश्चरिपोस्साक्षात्कथमस्मिन्हिविश्वसेत् ।।6.17.25।।
26रावणेनप्रणिहितंतमवेहिविभीषणम् । तस्याहंनिग्रहंमन्येक्षमंक्षमवतांवर ।।6.17.26।।
27राक्षसोजिह्मयाबुद्ध्यासंदिष्टोऽयमुपागतः । प्रहर्तुंमाययाच्छन्नोविश्वस्तेत्वयिराघव ।।6.17.27।।
28प्रविष्टश्शत्रुसैन्यंहिप्राप्तश्शत्रुरतर्कितः । निहन्यादन्तरंलब्ध्वाउलूकवायसानिव ।।6.17.28।।
29वध्यतामेषतीव्रेणदण्डेनसचिवैस्सह । रावणस्यनृशंसस्यभ्राताह्येषविभीषणः ।।6.17.29।।
30एवमुक्त्वातुतंरामंसम्रब्धोवाहिनीपतिः । वाक्यज्ञोवाक्यकुशलंततोमौनमुपागमत् ।।6.17.30।।
31सुग्रीवस्यतुतद्वाक्यंश्रुत्वारामोमहायशाः । समीपस्थानुवाचेदंहनुमत्प्रमुखान्हरीन् ।।6.17.31।।
32यदुक्तंकपिराजेनरावणावरजंप्रति । वाक्यंहेतुमदत्यर्थंचभवद्भिरपितच्छ्रुतम् ।।6.17.32।।
33सुहृदामर्थकृच्छेषुयुक्तंबुद्धिमतासदा । समर्थेनोपनिर्देष्टुंशाश्वतींभूतिमिच्छता ।।6.17.33।।
34इत्येवंपरिपृष्टास्तेस्वंस्वंमतमतन्द्रिताः । सोपचारंतदाराममूचुर्हितचिकीर्षवः ।।6.17.34।।
35अज्ञातंनास्तितेकिंचित्त्रिषुलोकेषुराघव: । आत्मानंसूचयन्राम: पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ।।6.17.35।।
36त्वंहिसत्यव्रतश्शूरोधार्मिकोदृढविक्रमः । परीक्ष्यकारीस्मृतिमान्निसृष्टात्मासुहृत्सुच ।।6.17.36।।
37तस्मादेकैकशस्तावद्ब्रुवन्तुसचिवास्तव । हेतुतोमतिसम्पन्नास्समर्थाश्चपुन: पुनः ।।6.17.37।।
38इत्युक्तेराघवायाऽथमतिमानङ्गदोऽग्रतः । विभीषणपरीक्षार्थमुवाचवचनंहरिः ।।6.17.38।।
39शत्रोस्सकाशात्सम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यएवहि । विश्वासयोग्यस्सहसानकर्तव्योविभीषणः ।।6.17.39।।
40छादयित्वाऽत्मभावंहिचरन्तिशठबुद्धयः । प्रहरन्तिचरन्ध्रेषुसोऽनर्थस्सुमहान्भवेत् ।।6.17.40।।
41अर्थानर्थौविनिश्चित्यव्यवसायंभजेतह । गुणतस्सङ्ग्रहंकुर्याद्दोषतस्तुविसर्जयेत् ।।6.17.41।।
42यदिदोषोमहांस्तस्मिंस्त्यज्वतामविशङ्कितम् । गुणान्वापिबहून् ज्ञात्वासङ्ग्रहःक्रियतांनृप ।।6.17.42।।
43शरभस्त्वथनिश्चित्यसार्थंवचनमब्रवीत् । क्षिप्रमस्मिन्नरव्याघ्र चारःप्रतिविधीयताम् ।।6.17.43।।
44प्रणिधायहिचारेणयथावत्सूक्ष्मबुद्धिना । परीक्ष्यचततःकार्योयथान्यायंपरिग्रहः ।।6.17.44।।
45जाम्बवांस्त्वथसम्प्रेक्ष्यशास्त्रबुध्याविचक्षणः । वाक्यंविज्ञापयामासगुणवद्दोषवर्जितम् ।।6.17.45।।
46बद्धवैराच्चपापाच्चराक्षेसेन्द्राद्विभीषणः । अदेशकालेसम्प्राप्तस्सर्वथाशङ् क्यतामयम् ।।6.17.46।।
47ततोमैन्दस्तुसम्प्रेक्ष्यनयापनयकोविदः । वाक्यंवचनसम्पन्नोबभाषेहेतुमत्तरम् ।।6.17.47।।
48वजनंनामतस्यैषरावणस्यविभीषणः । पृच्छयतांमधुरेणायंशनैर्नरपतीश्वर ।।6.17.48।।
49भावमस्यतुविज्ञायतत्त्वतस्त्वंकरिष्यसि । यदिदुष्टोनदुष्टोवाबुद्धिपूर्वंनरर्षभ ।।6.17.49।।
50अथसंस्कारसम्पन्नोहनुमान् सचिवोत्तमः । उवाचवचनंश्लक्ष्णमर्थवन्मधुरंलघु ।।6.17.50।।
51नभवन्तंमतिश्रेष्ठंसमर्थंवदतांवरम् । अतिशाययितुंशक्तोबृहस्पतिरपिब्रुवन् ।।6.17.51।।
52नवादान्नपिसङ्घर्षान्नाधिक्यान्नचकामतः । वक्ष्यामिवचनंराजन्यथार्थंरामगौरवात् ।।6.17.52।।
53अर्थानर्थनिमित्तंहियदुक्तंसचिवैस्तव । तत्रदोषंप्रपश्यामिक्रियानह्युपपद्यते ।।6.17.53।।
54ऋतेनियोगात्सामर्थ्यमवबोद्धुंनशक्यते । सहसाविनियोगोहिदोषवान्प्रतिभातिमे ।।6.17.54।।
55चारप्रणिहितंयुक्तंयदुक्तंसचिवैस्तव । अर्थस्यासम्भवात्तत्रकारणंनोपयुज्यते ।।6.17.55।।
56अदेशकालेसम्प्राप्तइत्ययंयद्विभीषणः । विवक्षातत्रमेऽस्तीयंतांनिबोधयथामति ।।6.17.56।।
57सएषदेश: कालश्चभवतीतियथातथा । पुरुषात्पुरुषंप्राप्यतथादोषगुणावपि ।।6.17.57।।
58त्म्यंरावणेदृष्टवाविक्रमंचतथात्वयि । युक्तमागमनंह्यत्रसदृशंतस्यबुद्धितः ।।6.17.58।।
59अज्ञातरूपैःपुरुषैस्सराजन्पृच्छ् यतामिति । यदुक्तमत्रमेप्रेक्षाकाचिदस्तिसमीक्षिता ।।6.17.59।।
60पृच्छयमानोविशङ्केतसहसाबुद्धिमान्वचः । तत्रमित्रंप्रदुष्येतमिथ्यापृष्टंसुखागतम् ।।6.17.60।।
61अशक्यस्सहसाराजन्भावोबोद्धुंपरस्यवै । अन्तस्स्वभावैर्गीतैस्तैर्नैपुण्यंपश्यतांभृशम् ।।6.17.61।।
62नत्वस्यब्रुवतोजातुलक्ष्यतेदुष्टभावता । प्रसन्नंवदनंचापितस्मान्मेनास्तिसंशयः ।।6.17.62।।
63अशङ्कितमतिस्स्वस्थोनशठःपरिसर्पति । नचास्यदुष्टावाक्चापितस्मान्नास्तीहसंशयः ।।6.17.63।।
64आकारश्चाद्यमानोऽपिनशक्योविनिगूहितम् । बलाद्धिविवृणोत्येवभावमन्तर्गतंनृणाम् ।।6.17.64।।
अंग्रेज़ी
1Vibheeshana, having addressed Ravana in harsh language, reached Rama and Lakshmana in a short while.
2All the Vanaras on the ground saw Vibheeshana who was like Mount Meru in form and shining like a brilliant lightning.
3His four companions of terrific prowess were also there with him. They were wearing all weapons and were adorned with excellent ornaments.
4Vibheeshana looked like a mass of cloud, like someone who can cause thunderbolt, possessing excellent weapons and wonderful jewels.
5Wise Sugriva the Lord of the Vanara army, a formidable one along with Vanaras, started thinking on seeing Vibheeshana (the fifth one) besides four others.
6Reflecting for a while he addressed Hanuman and the other Vanara leaders in this way.
7Armed with all kinds of weapons this Rakshasa along with four Rakshasas are coming near to attack. You may see. There is no doubt.
8Having heard Sugriva's words, all the Vanara leaders taking up Sala trees and boulders uttered these words.
9"O King Order us to kill these evil minded ones at once. Being mortals and of short life, on striking, all of them will fall down dead on the ground."
10As they (Vanaras) started conversing, Vibheeshana, having reached the northern shore, stayed in the sky.
11Great and very wise Vibheeshana, gazing at Sugriva and the Vanaras, addressed them in a loud tone.
12"I am called Vibheeshana, the younger brother of Ravana, the king of Rakshasas and of evil conduct."
13"Having been carried away from Janasthana by him (Ravana) poor and pitiable Sita is detained and protected by the Rakshasas."
14"I argued with him again and again in several ways to explain him and admonished him saying 'restore Sita to Rama'."
15"Impelled by death Ravana would not take good words of advice tendered to him just as one who is impelled by death does not take medicine."
16"Leaving my sons and wife, I have come for protection of Raghava having been put to shame by him (Ravana), spoken to harshly and treated like a slave."
17At once you may inform Raghava who is a protector of the whole world that I, Vibheeshana, are waiting here.
18Highly valiant Sugriva having heard all this (from Vibheeshana) eagerly spoke these words to Rama in the presence of Lakshmana.
19"Ravana's younger brother, known as Vibheeshana, along with four Rakshasas has come to you seeking protection."
20"O Scorcher of enemies For Vanara's safety and considering to be spies also you should be alert in your deliberations, with a plan and policy in moving together and deciding what is to be done. Let you be safe."
21"Know that these Rakshasas are heroic, crafty and cannot be trusted. They can change their form at will and can move about without being seen."
22"This Rakshasa may be a spy who has found entry into our camp to create differences (among us). No doubt about it."
23"Or else if he is a wise one and knows our weak points, might have found a way and reached us. He may strike us if he is trusted."
24Army of friends or army from a jungle, so also an army brought up by a king for generations, army obtained on payment and all kinds of army except for enemies can be accepted.
25"O king, by nature they are Rakshasas, and he is brother of the enemy. Evidently, he has arrived by himself. How to trust him?"
26"O Rama of most forbearing nature Vibheeshana is sent by Ravana. You may consider that he is fit to be arrested, I think."
27"O Raghava You may know that this Rakshasa is being sent here by deceit ever intending to strike you under the cover of creating confidence."
28"One who entered the enemy's camp and had access to come inside kills the enemies. It is like an owl killing many crows having entered the hole."
29"Let us kill this Vibheeshana by punishment along with his ministers as he is the brother of cruel Ravana (said Sugriva to Rama)."
30The chief of the army (Sugriva) who knew how to speak appropriately having submitted in that manner to Rama who was adept in expression remained silent.
31Rama of great fame having heard the words of Sugriva, addressed the Vanara army including the great Hanuman who stood close by.
32"The highly reasonable words of advice given by the king of Vanaras about Ravana's brother was heard even by you."
33"It is always desirable to seek everlasting advice for one's welfare from capable and wise ones by the near and dear ones. It is proper to seek advice on complex matters by one who is in a difficult situation."
34The Vanaras having heard the words spoken by Rama in that way, tendered beneficial advice and their own opinion respectfully, to be vigilant.
35"O Raghava there is nothing unknown to you in the three worlds. You are asking our opinion (giving us the honour) out of friendship."
36"You are a truthful follower of vows, a heroic and righteous one. You are firm in your resolve, capable of good judgment, have a good memory of the past traditions and committed in heart to your friends."
37"On account of that reason, since your ministers are richly endowed with intelligence let them speak out again and again, one after the other in that way."
38Having said so, Angada the intelligent Vanara spoke these words immediately to Rama for judging Vibheeshana.
39"Since he has come from the enemy's camp suddenly, surely Vibheeshana is to be suspected in every way. He is not worthy to be trusted."
40"One who has a perfidious mind keeps moving about concealing his intention and will attack at weak points, which will be a great inestimable mistake."
41Ascertaining advantages and disadvantages one should take the right course of action, by acting if it is virtuous and giving up if it is faulty.
42"If there are great bad qualities (in Vibheeshana) no doubt he has to be rejected. If there are many virtues let us take him knowing them also."
43"Sarabha has also decided and spoken these meaningful words of advice." O Tiger among men Let a spy be assigned to cover him at once."
44"By employing a spy with subtle intellect to examine Vibheeshana, we can act in an appropriate manner to accept him (Vibheeshana)."
45Then, enlightened Jambavan who was endowed with sense of discrimination, considering all facts made his submission which was free from flaws.
46"Vibheeshana who has conceived bitter hatred towards the sinful Rakshasa king Ravana came without regard for place and time is always to be viewed with suspicion."
47"Mainda, who was prudent in making policy and rich in expression, considering all facts expressed this statement that was fully logical."
48"O king of mortals This is Ravana's brother called Vibheeshana. Let him be slowly and gently interrogated for long."
49"O Best of kings After truly ascertaining Vibheeshana's intention whether he is wicked or not, you may act wisely (said Mainda)."
50On the other hand, Hanuman who was endowed with rich culture spoke these soft, sweet, and meaningful words briefly.
51"Even for Brihaspati who is proclaimed to be highly intelligent, it is not possible to surpass you as you are the foremost in capability and eloquence."
52"O King Rama I am telling this to you truly not for the sake of argument, not for the sake of creating friction, or with a sense of superiority, or desire but out of respect."
53"Your counsellors have said that after judging good or bad qualities we should accept or reject Vibheeshana. I see a flaw in that statement as such action would not arise."
54"When entrusted with duty one's capability will be known. It is not possible to appoint him for duty inconsiderately without understanding (his capacity) as it will be faulty."
55"Your counsellors (Sarabha) have said that it is proper to know from the spies to ascertain about him. It has no meaning as it is not possible to do so (as he is near you). It does not serve the purpose."
56"This Vibheeshana has come here without regard for place and time. I desire to speak what I feel in this regard."
57"It seems proper for him (Vibheeshana) to come here, considering place and time and so also considering that you are superior to him (Ravana) even if there are demerits in him and merits in you."
58"He has thought over and seen wickedness in Ravana, likewise valiance in you has made you come here. He seems to be right and suitable."
59"O king People of unknown identity should enquire about him. (Vibheeshana)" said Mainda. Having reviewed the matter, I have another view. (in the matter)."
60"If enquired suddenly, a wise one will also become suspicious of his words. Even a friend who has come there will seem like a wicked one to him."
61"O king It is not possible to know the intention (of an enemy) of others at once without excessive dexterity. It is to be known by his tone of words and description."
62"Even when one is speaking, his malevolence is known. It does not seem so as his countenance is also pleasing. Therefore, I have no doubt (of him)."
63"One who is with deceitful feeling will not come without an expression of suspicion. He has come on his own and even his talk and looks are not suspicious to me."
64"Even if one intends to hide in his external form, it is not feasible to keep it concealed. The inner feeling of a man gets revealed even if cleverly hidden."
हिन्दी
1रावण से कठोर वचन कहकर विभीषण थोड़े ही समय में राम और लक्ष्मण के पास पहुँच गए।
2भूमि पर स्थित सब वानरों ने मेरु पर्वत के समान आकार वाले तथा देदीप्यमान विद्युत् के समान चमकते विभीषण को देखा।
3भयङ्कर पराक्रम वाले उनके चार साथी भी उनके साथ थे। वे सब अस्त्र धारण किए थे और उत्तम आभूषणों से सुसज्जित थे।
4विभीषण मेघपुञ्ज के समान लगते थे, वज्रपात कर सकने वाले के समान, उत्तम अस्त्रों और अद्भुत रत्नों से युक्त।
5वानरसेना के स्वामी, वानरों सहित दुर्जेय बुद्धिमान् सुग्रीव अन्य चार के अतिरिक्त विभीषण (पाँचवें) को देखकर विचार करने लगे।
6कुछ क्षण विचार कर उन्होंने हनुमान् और अन्य वानरनायकों को इस प्रकार सम्बोधित किया —
7'सब प्रकार के अस्त्रों से सज्जित यह राक्षस चार राक्षसों सहित आक्रमण करने के लिए समीप आ रहा है। तुम देखो। इसमें सन्देह नहीं।'
8सुग्रीव के वचन सुनकर सब वानरनायकों ने साल के वृक्ष और शिलाएँ उठाकर ये वचन कहे —
9'हे राजन्! हमें आज्ञा दीजिए कि हम इन दुष्टबुद्धियों का तत्काल वध कर दें। ये मरणधर्मा और अल्पायु हैं; प्रहार करते ही ये सब भूमि पर मृत होकर गिर पड़ेंगे।'
10जब वे (वानर) बातचीत कर रहे थे, तब विभीषण उत्तरी तट पर पहुँचकर आकाश में ही ठहर गए।
11महान् और अत्यन्त बुद्धिमान् विभीषण ने सुग्रीव और वानरों की ओर देखकर उन्हें ऊँचे स्वर में सम्बोधित किया —
12'मैं विभीषण कहलाता हूँ, दुराचारी राक्षसराज रावण का छोटा भाई।
13'उसके (रावण के) द्वारा जनस्थान से हरण की गई दीन और दयनीय सीता राक्षसों द्वारा बन्दी बनाकर रखी गई हैं और उनका पहरा दिया जा रहा है।
14'मैंने उसे समझाने के लिए बार-बार अनेक प्रकार से तर्क किया और यह कहकर फटकारा कि 'सीता को राम को लौटा दो'।
15'मृत्यु से प्रेरित रावण ने अपने लिए दिया गया उत्तम परामर्श स्वीकार नहीं किया, जैसे मृत्यु से प्रेरित व्यक्ति औषधि नहीं लेता।
16'उसके (रावण के) द्वारा लज्जित किए जाने, कठोर वचन कहे जाने और दास के समान व्यवहार किए जाने पर मैं अपने पुत्रों और पत्नी को छोड़कर राघव की शरण में आया हूँ।
17'आप तत्काल समूचे संसार के रक्षक राघव को सूचित कीजिए कि मैं विभीषण यहाँ प्रतीक्षा कर रहा हूँ।'
18यह सब (विभीषण से) सुनकर परम पराक्रमी सुग्रीव ने लक्ष्मण की उपस्थिति में राम से उत्सुकतापूर्वक ये वचन कहे —
19'रावण का छोटा भाई, जो विभीषण नाम से विख्यात है, चार राक्षसों सहित शरण माँगने आपके पास आया है।
20'हे शत्रुतापन! वानरों की सुरक्षा के लिए तथा उन्हें गुप्तचर भी मानकर आपको अपनी मन्त्रणा में, योजना और नीति में तथा साथ मिलकर चलने और जो करना है उसका निश्चय करने में सतर्क रहना चाहिए। आपका कल्याण हो।
21'जान लीजिए कि ये राक्षस वीर, कपटी और अविश्वसनीय हैं। वे इच्छानुसार रूप बदल सकते हैं और बिना दिखाई दिए विचरण कर सकते हैं।
22'यह राक्षस कोई गुप्तचर हो सकता है जिसने (हममें) फूट डालने के लिए हमारे शिविर में प्रवेश पाया है। इसमें सन्देह नहीं।
23'अथवा यदि वह बुद्धिमान् है और हमारे दुर्बल स्थान जानता है, तो कोई उपाय ढूँढ़कर हम तक पहुँचा हो सकता है। यदि उस पर विश्वास किया गया, तो वह हम पर प्रहार कर सकता है।
24'मित्रों की सेना अथवा वन से आई सेना, इसी प्रकार पीढ़ियों से राजा द्वारा पाली गई सेना, वेतन देकर प्राप्त सेना — शत्रुओं को छोड़कर सब प्रकार की सेनाएँ स्वीकार की जा सकती हैं।
25'हे राजन्! स्वभाव से ये राक्षस हैं और यह शत्रु का भाई है। स्पष्ट है कि वह स्वयं आया है। उस पर विश्वास कैसे किया जाए?
26'हे परम सहनशील स्वभाव वाले राम! विभीषण रावण द्वारा भेजा गया है। आप विचार कीजिए कि वह बन्दी बनाने योग्य है — ऐसा मैं मानता हूँ।
27'हे राघव! आप जान लीजिए कि यह राक्षस छल से यहाँ भेजा जा रहा है, जो विश्वास उत्पन्न करने की आड़ में सदा आप पर प्रहार करने का अभिप्राय रखता है।
28'जो शत्रु के शिविर में प्रवेश कर भीतर आने का अवसर पा जाता है, वह शत्रुओं का वध कर देता है। यह वैसा ही है जैसे उल्लू कोटर में प्रवेश कर अनेक काकों का वध कर देता है।
29'चूँकि यह क्रूर रावण का भाई है, इसलिए हम इस विभीषण को उसके मन्त्रियों सहित दण्ड देकर मार डालें' (सुग्रीव ने राम से कहा)।
30यथोचित बोलना जानने वाले सेनापति (सुग्रीव) अभिव्यक्ति में निपुण राम से इस प्रकार निवेदन कर मौन हो गए।
31महायशस्वी राम ने सुग्रीव के वचन सुनकर समीप खड़े महान् हनुमान् सहित वानरसेना को सम्बोधित किया —
32'रावण के भाई के विषय में वानरराज द्वारा दिए गए अत्यन्त तर्कसङ्गत परामर्श के वचन तुमने भी सुने।
33'अपने कल्याण के लिए समर्थ और बुद्धिमान् जनों तथा प्रियजनों से सदा स्थायी परामर्श लेना वाञ्छनीय है। संकट में पड़े व्यक्ति के लिए जटिल विषयों पर परामर्श लेना उचित है।'
34राम द्वारा इस प्रकार कहे गए वचन सुनकर वानरों ने आदरपूर्वक सतर्क रहने के लिए हितकर परामर्श और अपना मत निवेदित किया —
35'हे राघव! तीनों लोकों में आपके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं। आप मित्रता के कारण (हमें सम्मान देते हुए) हमारा मत पूछ रहे हैं।
36'आप सत्यव्रती, वीर और धर्मात्मा हैं। आप अपने संकल्प में दृढ़ हैं, उत्तम निर्णय में समर्थ हैं, पूर्व परम्पराओं की उत्तम स्मृति रखते हैं और हृदय से अपने मित्रों के प्रति समर्पित हैं।
37'इसी कारण, चूँकि आपके मन्त्री बुद्धि से समृद्ध हैं, इसलिए वे उसी प्रकार बार-बार एक के बाद एक अपना मत कहें।'
38ऐसा कहकर बुद्धिमान् वानर अङ्गद ने विभीषण की परीक्षा के विषय में तत्काल राम से ये वचन कहे —
39'चूँकि वह अकस्मात् शत्रु के शिविर से आया है, इसलिए निश्चय ही विभीषण पर सब प्रकार से सन्देह करना चाहिए। वह विश्वास के योग्य नहीं।
40'जिसका मन कपटपूर्ण होता है, वह अपना अभिप्राय छिपाकर घूमता रहता है और दुर्बल स्थानों पर प्रहार करेगा, जो एक महान् और अपरिमेय भूल होगी।
41'लाभ और हानि का निश्चय कर उचित कार्यविधि अपनानी चाहिए — यदि वह धर्मानुकूल हो तो करना और यदि दोषपूर्ण हो तो त्यागना।
42'यदि (विभीषण में) महान् दुर्गुण हों, तो निश्चय ही उसे अस्वीकार करना चाहिए। यदि अनेक गुण हों, तो उन्हें जानकर हम उसे स्वीकार कर लें।'
43शरभ ने भी निश्चय कर परामर्श के ये अर्थपूर्ण वचन कहे — 'हे पुरुषों में व्याघ्र! तत्काल उस पर दृष्टि रखने के लिए एक गुप्तचर नियुक्त किया जाए।
44'विभीषण की परीक्षा के लिए सूक्ष्म बुद्धि वाला गुप्तचर नियुक्त कर हम उसे (विभीषण को) स्वीकार करने के विषय में यथोचित आचरण कर सकते हैं।'
45तब विवेकबुद्धि से सम्पन्न प्रबुद्ध जाम्बवान् ने सब तथ्यों पर विचार कर अपना निर्दोष निवेदन किया —
46'पापी राक्षसराज रावण के प्रति तीव्र वैर धारण करने वाला विभीषण देश-काल का विचार किए बिना आया है; उस पर सदा सन्देह की दृष्टि रखनी चाहिए।'
47नीति बनाने में विवेकी और अभिव्यक्ति में समृद्ध मैन्द ने सब तथ्यों पर विचार कर यह पूर्णतया तर्कसङ्गत कथन प्रस्तुत किया —
48'हे मनुष्यों के राजा! यह रावण का भाई विभीषण नामक है। इससे धीरे-धीरे और सौम्यता से दीर्घकाल तक पूछताछ की जाए।
49'हे श्रेष्ठ राजन्! विभीषण का अभिप्राय — वह दुष्ट है या नहीं — सचमुच निश्चित कर लेने के पश्चात् आप विवेकपूर्वक आचरण कीजिए' (मैन्द ने कहा)।
50दूसरी ओर समृद्ध संस्कारों से सम्पन्न हनुमान् ने संक्षेप में ये मृदु, मधुर और अर्थपूर्ण वचन कहे —
51'अत्यन्त बुद्धिमान् घोषित बृहस्पति के लिए भी आपसे बढ़ जाना सम्भव नहीं, क्योंकि आप सामर्थ्य और वाक्पटुता में श्रेष्ठ हैं।
52'हे राजा राम! मैं यह आपसे सच-सच कह रहा हूँ — न वाद-विवाद के लिए, न फूट डालने के लिए, न श्रेष्ठता के भाव से, न कामना से, अपितु आदर से।
53'आपके मन्त्रियों ने कहा है कि गुण-दोष की परीक्षा कर हमें विभीषण को स्वीकार या अस्वीकार करना चाहिए। मुझे उस कथन में दोष दिखाई देता है, क्योंकि वैसा कार्य सम्भव ही नहीं।
54'कर्तव्य सौंपे जाने पर ही किसी की सामर्थ्य ज्ञात होती है। बिना (उसकी सामर्थ्य) समझे विचारहीन ढंग से उसे कर्तव्य पर नियुक्त करना सम्भव नहीं, क्योंकि वह दोषपूर्ण होगा।
55'आपके मन्त्री (शरभ) ने कहा है कि उसके विषय में निश्चय करने के लिए गुप्तचरों से जानना उचित है। इसका कोई अर्थ नहीं, क्योंकि वैसा करना सम्भव नहीं (क्योंकि वह आपके समीप ही है)। इससे प्रयोजन सिद्ध नहीं होता।
56'यह विभीषण देश-काल का विचार किए बिना यहाँ आया है। मैं इस विषय में जो अनुभव करता हूँ, वह कहना चाहता हूँ।
57'देश-काल पर विचार करते हुए तथा यह भी विचार करते हुए कि आप उससे (रावण से) श्रेष्ठ हैं, उसका (विभीषण का) यहाँ आना उचित लगता है, भले ही उसमें दोष हों और आप में गुण।
58'उसने विचार कर रावण में दुष्टता देखी है, और इसी प्रकार आप में पराक्रम देखकर वह यहाँ आया है। वह उचित और उपयुक्त लगता है।
59'हे राजन्! 'अपरिचित व्यक्ति उससे (विभीषण से) पूछताछ करें' — ऐसा मैन्द ने कहा। विषय पर पुनर्विचार कर मेरा (इस विषय में) दूसरा मत है।
60'यदि अकस्मात् पूछताछ की जाए, तो बुद्धिमान् व्यक्ति भी अपने वचनों के विषय में सशङ्कित हो जाएगा। वहाँ आया मित्र भी उसे दुष्ट के समान प्रतीत होगा।
61'हे राजन्! अत्यधिक निपुणता के बिना दूसरों के (शत्रु के) अभिप्राय को तत्काल जानना सम्भव नहीं। उसे उसके वचनों के स्वर और वर्णन से जाना जाता है।
62'बोलते समय ही मनुष्य की दुर्भावना ज्ञात हो जाती है। उसमें वैसा प्रतीत नहीं होता, क्योंकि उसका मुखमण्डल भी प्रसन्न है। इसलिए मुझे (उस पर) कोई सन्देह नहीं।
63'जिसके मन में कपट है, वह सन्देह के भाव के बिना नहीं आएगा। वह स्वयं आया है और उसकी बात तथा दृष्टि भी मुझे सन्देहजनक नहीं लगती।
64'यदि कोई अपने बाह्य रूप में छिपाना भी चाहे, तो उसे गुप्त रखना सम्भव नहीं। मनुष्य की आन्तरिक भावना चतुराई से छिपाने पर भी प्रकट हो ही जाती है।
नेपाली
1रावणलाई कठोर वचन भनेर विभीषण छोटो समयमै राम र लक्ष्मणकहाँ पुगे।
2भुइँमा रहेका सबै वानरले मेरु पर्वतझैँ आकार भएका तथा देदीप्यमान विद्युत्झैँ चम्किने विभीषणलाई देखे।
3भयङ्कर पराक्रम भएका उनका चार साथी पनि उनीसँगै थिए। तिनीहरू सबै अस्त्र धारण गरेका थिए र उत्तम गहनाले सजिएका थिए।
4विभीषण मेघपुञ्जझैँ देखिन्थे, वज्रपात गर्न सक्नेझैँ, उत्तम अस्त्र र अद्भुत रत्नले युक्त।
5वानरसेनाका स्वामी, वानरहरूसहित दुर्जेय बुद्धिमान् सुग्रीव अन्य चारबाहेक विभीषण (पाँचौँ) लाई देखेर विचार गर्न थाले।
6केही क्षण विचार गरेर उनले हनुमान् र अन्य वानरनायकहरूलाई यसरी सम्बोधन गरे —
7'सबै प्रकारका अस्त्रले सज्जित यो राक्षस चार राक्षससहित आक्रमण गर्न नजिक आउँदै छ। तिमीहरू हेर। यसमा सन्देह छैन।'
8सुग्रीवका वचन सुनेर सबै वानरनायकले सालका रूख र ढुङ्गा उठाएर यी वचन भने —
9'हे राजन्! हामीलाई आज्ञा दिनुहोस् कि हामी यी दुष्टबुद्धिहरूको तत्कालै वध गरौँ। यिनीहरू मरणधर्मा र अल्पायु छन्; प्रहार गर्नासाथ यी सबै भुइँमा मरेर खस्नेछन्।'
10तिनीहरू (वानर) कुराकानी गरिरहेका बेला विभीषण उत्तरी किनारामा पुगेर आकाशमै रोकिए।
11महान् र अत्यन्त बुद्धिमान् विभीषणले सुग्रीव र वानरहरूतर्फ हेरेर उनीहरूलाई उच्च स्वरमा सम्बोधन गरे —
12'म विभीषण कहलिन्छु, दुराचारी राक्षसराज रावणको कान्छो भाइ।
13'उसले (रावणले) जनस्थानबाट हरण गरेकी दीन र दयनीय सीता राक्षसहरूद्वारा बन्दी बनाइएकी छिन् र उहाँको पहरा दिइँदै छ।
14'मैले उसलाई बुझाउन बारम्बार अनेक प्रकारले तर्क गरेँ र 'सीतालाई राम फिर्ता देऊ' भन्दै हप्काएँ।
15'मृत्युले प्रेरित रावणले आफ्नो लागि दिइएको उत्तम परामर्श स्वीकार गरेन, जसरी मृत्युले प्रेरित व्यक्तिले औषधि लिँदैन।
16'उसले (रावणले) लज्जित पारेपछि, कठोर वचन भनेपछि र दासझैँ व्यवहार गरेपछि म आफ्ना पुत्र र पत्नी छाडेर राघवको शरणमा आएको छु।
17'तपाईंहरू तत्कालै सम्पूर्ण संसारका रक्षक राघवलाई सूचित गर्नुहोस् कि म विभीषण यहाँ प्रतीक्षा गरिरहेको छु।'
18यो सबै (विभीषणबाट) सुनेर परम पराक्रमी सुग्रीवले लक्ष्मणको उपस्थितिमा रामलाई उत्सुकतापूर्वक यी वचन भने —
19'रावणको कान्छो भाइ, जो विभीषण नामले विख्यात छ, चार राक्षससहित शरण माग्न तपाईंकहाँ आएको छ।
20'हे शत्रुतापन! वानरहरूको सुरक्षाका लागि तथा तिनलाई गुप्तचर पनि मानेर तपाईंले आफ्नो मन्त्रणामा, योजना र नीतिमा तथा सँगै हिँड्न र जे गर्नुपर्ने हो त्यसको निश्चय गर्नमा सतर्क रहनुपर्छ। तपाईंको कल्याण होस्।
21'जान्नुहोस् कि यी राक्षस वीर, कपटी र अविश्वसनीय छन्। तिनीहरूले इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्छन् र नदेखिईकनै घुम्न सक्छन्।
22'यो राक्षस कुनै गुप्तचर हुन सक्छ जसले (हामीमा) फुट पार्न हाम्रो शिविरमा प्रवेश पाएको छ। यसमा सन्देह छैन।
23'अथवा यदि ऊ बुद्धिमान् छ र हाम्रा दुर्बल ठाउँ जान्दछ भने कुनै उपाय खोजेर हामीसम्म आइपुगेको हुन सक्छ। उसमाथि विश्वास गरियो भने उसले हामीमाथि प्रहार गर्न सक्छ।
24'मित्रहरूको सेना अथवा वनबाट आएको सेना, त्यसै गरी पुस्तौँदेखि राजाले पालेको सेना, ज्याला दिएर प्राप्त सेना — शत्रुबाहेक सबै प्रकारका सेना स्वीकार गर्न सकिन्छ।
25'हे राजन्! स्वभावले यी राक्षस हुन् र यो शत्रुको भाइ हो। स्पष्ट छ, ऊ आफैँ आएको छ। उसमाथि विश्वास कसरी गर्ने?
26'हे परम सहनशील स्वभाव भएका राम! विभीषण रावणद्वारा पठाइएको छ। तपाईं विचार गर्नुहोस् कि ऊ बन्दी बनाउन योग्य छ — यस्तो म ठान्छु।
27'हे राघव! तपाईं जान्नुहोस् कि यो राक्षस छलले यहाँ पठाइँदै छ, जसले विश्वास जगाउने आडमा सधैँ तपाईंमाथि प्रहार गर्ने अभिप्राय राख्छ।
28'जसले शत्रुको शिविरमा प्रवेश गरी भित्र आउने अवसर पाउँछ, उसले शत्रुहरूको वध गरिदिन्छ। यो त्यस्तै हो जसरी लाटोकोसेरोले दुलोमा पसेर धेरै कागको वध गरिदिन्छ।
29'यो क्रूर रावणको भाइ भएकाले हामी यो विभीषणलाई उसका मन्त्रीसहित दण्ड दिएर मारौँ' (सुग्रीवले रामलाई भने)।
30यथोचित बोल्न जान्ने सेनापति (सुग्रीव) अभिव्यक्तिमा निपुण रामलाई यसरी निवेदन गरी मौन भए।
31महायशस्वी रामले सुग्रीवका वचन सुनेर नजिकै उभिएका महान् हनुमान्सहित वानरसेनालाई सम्बोधन गर्नुभयो —
32'रावणका भाइको विषयमा वानरराजले दिएका अत्यन्त तर्कसङ्गत परामर्शका वचन तिमीहरूले पनि सुन्यौ।
33'आफ्नो कल्याणका लागि समर्थ र बुद्धिमान् जन तथा प्रियजनहरूबाट सधैँ स्थायी परामर्श लिनु वाञ्छनीय छ। सङ्कटमा परेको व्यक्तिका लागि जटिल विषयमा परामर्श लिनु उचित छ।'
34रामले यसरी भनेका वचन सुनेर वानरहरूले आदरपूर्वक सतर्क रहन हितकर परामर्श र आफ्नो मत निवेदन गरे —
35'हे राघव! तीनै लोकमा तपाईंका लागि केही पनि अज्ञात छैन। तपाईं मित्रताका कारण (हामीलाई सम्मान दिँदै) हाम्रो मत सोध्दै हुनुहुन्छ।
36'तपाईं सत्यव्रती, वीर र धर्मात्मा हुनुहुन्छ। तपाईं आफ्नो सङ्कल्पमा दृढ हुनुहुन्छ, उत्तम निर्णयमा समर्थ हुनुहुन्छ, पूर्व परम्पराको उत्तम स्मृति राख्नुहुन्छ र हृदयदेखि आफ्ना मित्रप्रति समर्पित हुनुहुन्छ।
37'यसैकारण, तपाईंका मन्त्री बुद्धिले समृद्ध भएकाले तिनीहरूले त्यसै गरी बारम्बार एकपछि अर्को आफ्नो मत भनून्।'
38यसो भनेर बुद्धिमान् वानर अङ्गदले विभीषणको परीक्षाको विषयमा तत्कालै रामलाई यी वचन भने —
39'ऊ अचानक शत्रुको शिविरबाट आएकाले निश्चय नै विभीषणमाथि सबै प्रकारले सन्देह गर्नुपर्छ। ऊ विश्वासको योग्य छैन।
40'जसको मन कपटपूर्ण हुन्छ, ऊ आफ्नो अभिप्राय लुकाएर घुमिरहन्छ र दुर्बल ठाउँमा प्रहार गर्नेछ, जुन एउटा महान् र अपरिमेय भुल हुनेछ।
41'लाभ र हानिको निश्चय गरी उचित कार्यविधि अपनाउनुपर्छ — यदि त्यो धर्मानुकूल छ भने गर्ने र यदि दोषपूर्ण छ भने त्याग्ने।
42'यदि (विभीषणमा) महान् दुर्गुण छन् भने निश्चय नै उसलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ। यदि अनेक गुण छन् भने ती जानेर हामी उसलाई स्वीकार गरौँ।'
43शरभले पनि निश्चय गरी परामर्शका यी अर्थपूर्ण वचन भने — 'हे पुरुषहरूमा व्याघ्र! तत्कालै उसमाथि दृष्टि राख्न एउटा गुप्तचर नियुक्त गरियोस्।
44'विभीषणको परीक्षाका लागि सूक्ष्म बुद्धि भएको गुप्तचर नियुक्त गरेर हामी उसलाई (विभीषणलाई) स्वीकार गर्ने विषयमा यथोचित आचरण गर्न सक्छौँ।'
45तब विवेकबुद्धिले सम्पन्न प्रबुद्ध जाम्बवान्ले सबै तथ्यमा विचार गरी आफ्नो निर्दोष निवेदन गरे —
46'पापी राक्षसराज रावणप्रति तीव्र वैर धारण गर्ने विभीषण देशकालको विचार नगरी आएको छ; उसमाथि सधैँ सन्देहको दृष्टि राख्नुपर्छ।'
47नीति बनाउनमा विवेकी र अभिव्यक्तिमा समृद्ध मैन्दले सबै तथ्यमा विचार गरी यो पूर्णतया तर्कसङ्गत कथन प्रस्तुत गरे —
48'हे मानिसका राजा! यो रावणको भाइ विभीषण नामक हो। यसलाई बिस्तारै र सौम्यताका साथ दीर्घकालसम्म सोधपुछ गरियोस्।
49'हे श्रेष्ठ राजन्! विभीषणको अभिप्राय — ऊ दुष्ट हो कि होइन — साँच्चै निश्चय गरिसकेपछि तपाईं विवेकपूर्वक आचरण गर्नुहोस्' (मैन्दले भने)।
50अर्कोतर्फ समृद्ध संस्कारले सम्पन्न हनुमान्ले संक्षेपमा यी मृदु, मधुर र अर्थपूर्ण वचन भने —
51'अत्यन्त बुद्धिमान् घोषित बृहस्पतिका लागि पनि तपाईंभन्दा बढ्न सम्भव छैन, किनभने तपाईं सामर्थ्य र वाक्पटुतामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
52'हे राजा राम! म यो तपाईंलाई साँचो-साँचो भन्दै छु — न वादविवादका लागि, न फुट पार्नका लागि, न श्रेष्ठताको भावले, न कामनाले, बरु आदरले।
53'तपाईंका मन्त्रीहरूले भनेका छन् कि गुणदोषको परीक्षा गरी हामीले विभीषणलाई स्वीकार वा अस्वीकार गर्नुपर्छ। मलाई त्यो कथनमा दोष देखिन्छ, किनभने त्यस्तो कार्य सम्भव नै छैन।
54'कर्तव्य सुम्पिएपछि मात्र कसैको सामर्थ्य थाहा हुन्छ। (उसको सामर्थ्य) नबुझी विचारहीन ढङ्गले उसलाई कर्तव्यमा नियुक्त गर्न सम्भव छैन, किनभने त्यो दोषपूर्ण हुनेछ।
55'तपाईंका मन्त्री (शरभ) ले भनेका छन् कि उसको विषयमा निश्चय गर्न गुप्तचरबाट जान्नु उचित छ। यसको कुनै अर्थ छैन, किनभने त्यसो गर्न सम्भव छैन (किनभने ऊ तपाईंकै नजिक छ)। यसबाट प्रयोजन सिद्ध हुँदैन।
56'यो विभीषण देशकालको विचार नगरी यहाँ आएको छ। म यस विषयमा जे अनुभव गर्छु, त्यो भन्न चाहन्छु।
57'देशकालमा विचार गर्दै तथा तपाईं उसभन्दा (रावणभन्दा) श्रेष्ठ हुनुहुन्छ भन्ने पनि विचार गर्दै उसको (विभीषणको) यहाँ आउनु उचित लाग्छ, भले उसमा दोष होऊन् र तपाईंमा गुण।
58'उसले विचार गरी रावणमा दुष्टता देखेको छ, र त्यसै गरी तपाईंमा पराक्रम देखेर ऊ यहाँ आएको छ। ऊ उचित र उपयुक्त लाग्छ।
59''अपरिचित व्यक्तिहरूले उससँग (विभीषणसँग) सोधपुछ गरून्' — यस्तो मैन्दले भने, हे राजन्। विषयमा पुनर्विचार गरी मेरो (यस विषयमा) अर्को मत छ।
60'यदि अचानक सोधपुछ गरियो भने बुद्धिमान् व्यक्ति पनि आफ्ना वचनको विषयमा सशङ्कित हुनेछ। त्यहाँ आएको मित्र पनि उसलाई दुष्टझैँ लाग्नेछ।
61'हे राजन्! अत्यधिक निपुणताविना अरूको (शत्रुको) अभिप्राय तत्कालै जान्न सम्भव छैन। त्यो उसका वचनको स्वर र वर्णनबाट जानिन्छ।
62'बोल्दै गर्दा नै मानिसको दुर्भावना थाहा हुन्छ। उसमा त्यस्तो प्रतीत हुँदैन, किनभने उसको मुखमण्डल पनि प्रसन्न छ। त्यसैले मलाई (उसमाथि) कुनै सन्देह छैन।
63'जसको मनमा कपट छ, ऊ सन्देहको भावविना आउनेछैन। ऊ आफैँ आएको छ र उसको कुरा तथा दृष्टि पनि मलाई सन्देहजनक लाग्दैन।
64'यदि कसैले आफ्नो बाह्य रूपमा लुकाउन चाहे पनि त्यसलाई गोप्य राख्न सम्भव छैन। मानिसको आन्तरिक भावना चतुर्याइँले लुकाए पनि प्रकट भइहाल्छ।