सर्गः 102
युद्धकाण्ड · अध्याय 102
संस्कृत
1शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा । लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।। स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः । विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।
2शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा । लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।। स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः । विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।
3एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः । सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।6.102.3।।
4शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम । पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।6.102.4।।
5अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः । यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।6.102.5।।
6लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः । सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।6.102.6।।
7अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव । चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।6.102.7।।
8भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना । विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।6.102.8।।
9राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् । दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।6.102.9।।
10परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः । भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।6.102.10।।
11विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते । अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।6.102.11।।
12किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते । यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।6.102.12।।
13यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः । अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।6.102.13।।
14इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः । इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।6.102.14।।
15देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः । तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।6.102.15।।
16इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् । विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।6.102.16।। राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत
17किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम । कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।6.102.17।।
18न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: । न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।6.102.18।।
19सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।6.102.19।। पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।
20ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।6.102.20।। माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।
21आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।6.102.21।। सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।
22एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।6.102.22।। समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।
23सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।। पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: । दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।। सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा । सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।। सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
24सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।। पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: । दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।। सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा । सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।। सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
25सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।। पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: । दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।। सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा । सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।। सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।
26इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।6.102.26।। चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।
27तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।6.102.27।। इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।
28अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।6.102.28।। प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।
29अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।6.102.29।। कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।
30इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।। आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः । फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।। गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
31इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।। आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः । फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।। गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।
32सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।6.102.32।। उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।
33समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।6.102.33।। विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।
34ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।6.102.34।। तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।
35एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।6.102.35।। सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।
36विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।6.102.36।। दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।
37ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।6.102.37।। लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।
38विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.102.38।। विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।
39तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।6.102.39।। साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।
40एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।6.102.40।। सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
41ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।6.102.41।। दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।
42न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।6.102.42।। कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।
43इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।6.102.43।। भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।
44तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।6.102.44।। लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।
45न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।6.102.45।। लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।
46नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।6.102.46।। वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।
47नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।6.102.47।। नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।
48अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।6.102.48।। यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।
अंग्रेज़ी
1Seeing Lakshmana struck by exceedingly mighty, evil minded Ravana's javelin and soaked in blood Rama giving intense fight by discharging arrows also spoke as follows to Sushena.
2Seeing Lakshmana struck by exceedingly mighty, evil minded Ravana's javelin and soaked in blood Rama giving intense fight by discharging arrows also spoke as follows to Sushena.
3'Heroic Lakshmana struck by Ravana, fell on the ground and writhing like a snake and rolling made me sad'.
4' As I see Lakshmana, who is more than my life, and loving soaked in blood, my mind is agitated. How can I have the energy to fight?'
5'Lakshmana, my brother, is praised for his efficiency in war, is endowed with auspicious marks. If he is met with death, what use is my happiness and life for me?'
6'My heroism is shy, my bow slips from my hand, arrows are dropping, my vision is blurred with tears with my brother gone.'
7'Seeing Lakshmana in this state, just as in dream, my limbs are retrieving while walking, being on the point of death intense sorrow is growing and the desire to live is gone.'
8Seeing the brother struck in vital parts and wounded by the evilminded Ravana, Rama was filled with grief and breathing heavily.
9Beholding his dear brother, who is his life outside him overcome by anxiety, Rama lost senses and gave himself to great sorrow.
10Seeing the wounded brother Lakshmana in the battlefield, the very sad Rama lost control over his senses and grieved.
11'O Hero! Even victory for me will not give joy. What pleasure will one have if he desires to see the moon when he has lost vision?'
12'What purpose is there to fight in battle or in life with Lakshmana lying in the forefront struck in the battlefield?'
13'Lakshmana who is endowed with splendour followed me to the forest. In the same way I will follow him to the god of death.'
14'Lakshmana, who loved the kin and was devoted to me, has been led to pass by the Rakshasas.'
15'Wives can be found everywhere, relatives can be found everywhere but biological sibling brothers are not found in any place.'
16Grieving in this manner, lost control over senses, and discrimination, Rama was sighing again and again and was pitiable. Sushena, the hero consoling Rama spoke these words.
17'Without Lakshmana who is difficult to win, what use is kingdom to me? What can I tell mother Sumithra who is the lover of her son?'
18O Broad shouldered Rama! Enhancer of prosperity, Lakshmana is not dead. His face has not changed, and he has not lost splendour.
19'His face is radiant and pleasing to see. His palms are like red lotuses and his eyes are so pleasant'.
20"O hero! Those who cease to live will not have such appearance and signs. He who is a tamer of foes is alive. I tell you, do not grieve."
21"From the movement of his limbs and throbbing of his heart again and again it is known that he is alive."
22Very wise Sushena, having spoken like that to Raghava, spoke to the great Vanara, Hanuman nearby.
23"O gentle Hanumantha! Going to that mountain of herbs about which Jambavan had earlier spoken to you, get the herbs from the southern peak of that great mountain. To make Lakshmana the great soul alive quickly go and get Savarankarani, Sarvakarani so also Sanjeevakarani and Sandhanakarani and come."
24"O gentle Hanumantha! Going to that mountain of herbs about which Jambavan had earlier spoken to you, get the herbs from the southern peak of that great mountain. To make Lakshmana the great soul alive quickly go and get Savarankarani, Sarvakarani so also Sanjeevakarani and Sandhanakarani and come."
25"O gentle Hanumantha! Going to that mountain of herbs about which Jambavan had earlier spoken to you, get the herbs from the southern peak of that great mountain. To make Lakshmana the great soul alive quickly go and get Savarankarani, Sarvakarani so also Sanjeevakarani and Sandhanakarani and come."
26Sushena having said so, glorious Hanuman set out to the mountain of herbs. Not able to recognise the herbs he thought over.
27Highly brilliant Hanuman used his intellect and thought to seize the peak of the mountain on which herbs had sprung.
28By reasoning it is known that the herb which is good for him is grown in this peak, for Sushena said so.
29'If I go without taking Visalakarani, through the passage of time huge mistakes will happen and perplexity will arise'.
30Hanuman, the mighty among the Vanaras, thinking so quickly reached the foremost of the mountains, seized the mountain with both hands by shaking it thrice, uprooted the plants with flowers in bloom and balanced it with his hands.
31Hanuman, the mighty among the Vanaras, thinking so quickly reached the foremost of the mountains, seized the mountain with both hands by shaking it thrice, uprooted the plants with flowers in bloom and balanced it with his hands.
32Like a dark cloud filled with water carried by wind, Hanuman held the mountain peak and went in the air from the surface of the earth.
33Hanuman came at high speed with the mountain and letting it down and resting for a while spoke as follows.
34"O leader of the Vanaras! I did not know those herbs. So, the mountain peak was brought here by me."
35The son of wind god, having revealed it like that, Sushena the leader of the Vanaras uprooted the herb and took out.
36It is a difficult task even for Suras. Seeing Hanuman doing it all the Vanara leaders were amazed.
37Thereafter, Sushena the foremost of the Vanaras, a brilliant one crushed the herbs and dropped the extract into Lakshmana's nose.
38The destroyer of enemies, Lakshmana, who was pained by the javelin stuck in his body, on inhaling the herb, was devoid of javelin and rid of pain. He got up from the ground.
39Seeing Lakshmana rise up from the surface of the ground, the Vanaras said Well done and offered prayers very affectionately.
40Rama the destroyer of enemies seeing Lakshmana saying, 'come come', eyes filled with tears of joy affectionately embraced him and spoke.
41Embracing Saumithri, Rama spoke 'luckily you have recovered from death again and I am able to see you'.
42'Lakshmana! If you had not come out of death, what use is life to me? What is the use of Sita? What is the meaning of life' said Rama?
43When Raghava had spoken in that manner, Lakshmana spoke, pained by the irresolute talk (of Rama).
44"You who are of truthful valour having made a vow, now speaking in this way, like a lowly person is not appropriate."
45'Those who speak truth never fail their vows futile for fulfilment of the vows is a mark of greatness for them'.
46"O Sinless Rama! To be in despair on my account is not fair. Destroy Ravana and redeem your vow."
47" A victim of your arrow can not be alive just as an elephant fallen into the clutch of a roaring lion with sharp teeth is not possible to live."
48"I wish to see the destruction of this evil minded one quickly before the sun completes the day and sets."
हिन्दी
1अत्यन्त बलशाली दुर्बुद्धि रावण की शक्ति से आहत और रक्त में भीगे लक्ष्मण को देखकर बाण छोड़ते हुए घोर युद्ध करते राम ने सुषेण से इस प्रकार कहा।
2अत्यन्त बलशाली दुर्बुद्धि रावण की शक्ति से आहत और रक्त में भीगे लक्ष्मण को देखकर बाण छोड़ते हुए घोर युद्ध करते राम ने सुषेण से इस प्रकार कहा।
3'रावण से आहत वीर लक्ष्मण भूमि पर गिरे और सर्प के समान तड़पते तथा लुढ़कते हुए मुझे दुःखी कर रहे हैं।'
4'जब मैं अपने प्राणों से भी बढ़कर प्रिय लक्ष्मण को रक्त में भीगा देखता हूँ, तब मेरा मन क्षुब्ध हो जाता है। मुझमें युद्ध करने की शक्ति कैसे रहे?'
5'मेरे भ्राता लक्ष्मण युद्ध में अपनी निपुणता के लिए प्रशंसित हैं और शुभ लक्षणों से सम्पन्न हैं। यदि वे मृत्यु को प्राप्त हो जाएँ, तो मेरे लिए मेरे सुख और जीवन का क्या प्रयोजन?'
6'मेरा शौर्य लजा रहा है, मेरा धनुष हाथ से खिसक रहा है, बाण गिर रहे हैं, भ्राता के जाने से मेरी दृष्टि अश्रुओं से धुँधली हो गई है।'
7'लक्ष्मण को इस अवस्था में देखकर, जैसे स्वप्न में हो, चलते समय मेरे अङ्ग शिथिल हो रहे हैं; मृत्यु के समीप होकर घोर शोक बढ़ रहा है और जीने की इच्छा जाती रही।'
8दुर्बुद्धि रावण द्वारा मर्मस्थलों में आहत और घायल भ्राता को देखकर राम शोक से भर गए और भारी श्वास लेने लगे।
9अपने प्रिय भ्राता को, जो उनके बाहर स्थित प्राण के समान थे, व्याकुलता से अभिभूत देखकर राम संज्ञा खो बैठे और महान् शोक में डूब गए।
10रणभूमि में घायल भ्राता लक्ष्मण को देखकर अत्यन्त दुःखी राम अपनी इन्द्रियों पर नियन्त्रण खो बैठे और शोक करने लगे।
11'हे वीर! मेरे लिए विजय भी हर्ष न देगी। जिसने दृष्टि खो दी हो, उसे चन्द्रमा देखने की इच्छा से क्या सुख मिलेगा?'
12'रणभूमि में आहत होकर अग्रभाग में पड़े लक्ष्मण के साथ युद्ध करने अथवा जीवित रहने का क्या प्रयोजन है?'
13'तेज से सम्पन्न लक्ष्मण ने वन तक मेरा अनुसरण किया। उसी प्रकार मैं मृत्युदेव के धाम तक उनका अनुसरण करूँगा।'
14'लक्ष्मण, जो स्वजनों से स्नेह रखते थे और मेरे प्रति समर्पित थे, राक्षसों द्वारा मृत्यु को पहुँचा दिए गए।'
15'पत्नियाँ सर्वत्र मिल सकती हैं, सम्बन्धी सर्वत्र मिल सकते हैं, किन्तु सहोदर भ्राता कहीं भी नहीं मिलते।'
16इस प्रकार शोक करते, इन्द्रियों और विवेक पर नियन्त्रण खो चुके राम बार-बार आहें भर रहे थे और दयनीय लग रहे थे। वीर सुषेण ने राम को सान्त्वना देते हुए ये वचन कहे।
17'दुर्जेय लक्ष्मण के बिना मेरे लिए राज्य का क्या प्रयोजन? अपने पुत्र से स्नेह करने वाली माता सुमित्रा से मैं क्या कहूँगा?'
18'हे विशाल कन्धों वाले राम! हे समृद्धिवर्धक! लक्ष्मण मरे नहीं हैं। उनका मुख विवर्ण नहीं हुआ और उन्होंने अपना तेज नहीं खोया।'
19'उनका मुख देदीप्यमान और देखने में मनोहर है। उनकी हथेलियाँ रक्तकमलों के समान हैं और उनके नेत्र अत्यन्त मनोहर हैं।'
20'हे वीर! जिनके प्राण चले जाते हैं उनका ऐसा रूप और ऐसे लक्षण नहीं होते। शत्रुदमन लक्ष्मण जीवित हैं। मैं आपसे कहता हूँ, शोक न कीजिए।'
21'उनके अङ्गों की गति से और उनके हृदय के बार-बार स्पन्दन से जाना जाता है कि वे जीवित हैं।'
22अत्यन्त बुद्धिमान् सुषेण ने राघव से इस प्रकार कहकर समीप खड़े महान् वानर हनुमान् से कहा।
23'हे सौम्य हनुमान्! उस औषधिपर्वत पर जाकर, जिसके विषय में जाम्बवान् ने तुमसे पहले कहा था, उस महान् पर्वत के दक्षिण शिखर से औषधियाँ ले आओ। महात्मा लक्ष्मण को जीवित करने के लिए शीघ्र जाकर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी और सन्धानकरणी लेकर आओ।'
24'हे सौम्य हनुमान्! उस औषधिपर्वत पर जाकर, जिसके विषय में जाम्बवान् ने तुमसे पहले कहा था, उस महान् पर्वत के दक्षिण शिखर से औषधियाँ ले आओ। महात्मा लक्ष्मण को जीवित करने के लिए शीघ्र जाकर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी और सन्धानकरणी लेकर आओ।'
25'हे सौम्य हनुमान्! उस औषधिपर्वत पर जाकर, जिसके विषय में जाम्बवान् ने तुमसे पहले कहा था, उस महान् पर्वत के दक्षिण शिखर से औषधियाँ ले आओ। महात्मा लक्ष्मण को जीवित करने के लिए शीघ्र जाकर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी और सन्धानकरणी लेकर आओ।'
26सुषेण के इस प्रकार कहने पर यशस्वी हनुमान् औषधिपर्वत को चले। औषधियों को पहचान न पाकर वे विचार करने लगे।
27अत्यन्त देदीप्यमान हनुमान् ने अपनी बुद्धि से विचार कर उस पर्वतशिखर को ही उठा लेने का निश्चय किया जिस पर औषधियाँ उगी थीं।
28'तर्क से यह ज्ञात होता है कि जो औषधि उनके लिए हितकर है वह इसी शिखर पर उगी है, क्योंकि सुषेण ने ऐसा ही कहा था।'
29'यदि मैं विशल्यकरणी लिए बिना जाऊँ, तो समय बीतने से महान् भूलें होंगी और विह्वलता उत्पन्न होगी।'
30वानरों में महाबली हनुमान् ने ऐसा विचार कर शीघ्रता से पर्वतों में श्रेष्ठ के पास पहुँचकर दोनों हाथों से उस पर्वत को पकड़ा, तीन बार हिलाया, विकसित पुष्पों सहित वनस्पतियाँ उखाड़ीं और उसे अपने हाथों पर सँभाला।
31वानरों में महाबली हनुमान् ने ऐसा विचार कर शीघ्रता से पर्वतों में श्रेष्ठ के पास पहुँचकर दोनों हाथों से उस पर्वत को पकड़ा, तीन बार हिलाया, विकसित पुष्पों सहित वनस्पतियाँ उखाड़ीं और उसे अपने हाथों पर सँभाला।
32वायु द्वारा उड़ाए जाते जल से भरे श्याम मेघ के समान हनुमान् उस पर्वतशिखर को थामे भूतल से आकाश में चले।
33हनुमान् उस पर्वत सहित तीव्र वेग से आए और उसे नीचे रखकर कुछ समय विश्राम कर इस प्रकार बोले।
34'हे वानरनायक! मैं उन औषधियों को नहीं पहचान सका। इसलिए मैंने यह पर्वतशिखर ही यहाँ ले आया।'
35वायुपुत्र के इस प्रकार बताने पर वानरनायक सुषेण ने वह औषधि उखाड़कर निकाल ली।
36यह देवताओं के लिए भी दुष्कर कार्य है। हनुमान् को ऐसा करते देखकर सब वानरनायक विस्मित हुए।
37तत्पश्चात् वानरों में श्रेष्ठ देदीप्यमान सुषेण ने उन औषधियों को कूटकर उनका रस लक्ष्मण की नासिका में डाला।
38शत्रुसंहारक लक्ष्मण, जो अपने शरीर में धँसी शक्ति से पीड़ित थे, उस औषधि की गन्ध ग्रहण करते ही शक्ति से रहित और पीड़ा से मुक्त हो गए। वे भूमि से उठ खड़े हुए।
39लक्ष्मण को भूतल से उठते देखकर वानरों ने 'साधु' कहा और अत्यन्त स्नेहपूर्वक प्रार्थना की।
40शत्रुसंहारक राम ने लक्ष्मण को देखकर 'आओ, आओ' कहते हुए हर्ष के अश्रुओं से भरे नेत्रों सहित स्नेहपूर्वक उनका आलिङ्गन किया और बोले।
41सौमित्रि का आलिङ्गन करते हुए राम बोले — 'सौभाग्य से तुम पुनः मृत्यु से उबर आए और मैं तुम्हें देख पा रहा हूँ।'
42'हे लक्ष्मण! यदि तुम मृत्यु से न उबरते, तो मेरे लिए जीवन का क्या प्रयोजन? सीता का क्या प्रयोजन? जीवन का क्या अर्थ?' — राम ने कहा।
43राघव के इस प्रकार कहने पर लक्ष्मण ने (राम के) उन अस्थिर वचनों से पीड़ित होकर कहा।
44'सत्यपराक्रमी आप प्रतिज्ञा कर चुकने के पश्चात् अब इस प्रकार नीच पुरुष के समान बोलें, यह उचित नहीं।'
45'जो सत्य बोलते हैं वे अपनी प्रतिज्ञाओं को कभी व्यर्थ नहीं होने देते; प्रतिज्ञाओं का पालन ही उनकी महानता का चिह्न है।'
46'हे निष्पाप राम! मेरे कारण विषाद करना उचित नहीं। रावण का विनाश कीजिए और अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कीजिए।'
47'आपके बाण का शिकार जीवित नहीं रह सकता, जैसे तीक्ष्ण दाँतों वाले गर्जते सिंह की पकड़ में आया हाथी जीवित नहीं रह सकता।'
48'मैं शीघ्र ही इस दुर्बुद्धि का विनाश देखना चाहता हूँ, इससे पूर्व कि सूर्य दिन पूर्ण कर अस्त हो जाए।'
नेपाली
1अत्यन्त बलशाली दुर्बुद्धि रावणको शक्तिले आहत र रगतमा भिजेका लक्ष्मणलाई देखेर बाण छाड्दै घोर युद्ध गर्दै गरेका रामले सुषेणसँग यसरी भने।
2अत्यन्त बलशाली दुर्बुद्धि रावणको शक्तिले आहत र रगतमा भिजेका लक्ष्मणलाई देखेर बाण छाड्दै घोर युद्ध गर्दै गरेका रामले सुषेणसँग यसरी भने।
3'रावणबाट आहत वीर लक्ष्मण भुइँमा ढले र सर्पझैँ छटपटाउँदै तथा लडखडाउँदै मलाई दुःखी पारिरहेका छन्।'
4'जब म आफ्नो प्राणभन्दा पनि प्रिय लक्ष्मणलाई रगतमा भिजेको देख्छु, तब मेरो मन क्षुब्ध हुन्छ। ममा युद्ध गर्ने शक्ति कसरी रहोस्?'
5'मेरा भाइ लक्ष्मण युद्धमा आफ्नो निपुणताका लागि प्रशंसित छन् र शुभ लक्षणले सम्पन्न छन्। यदि उनी मृत्युलाई प्राप्त भए भने, मेरा लागि मेरो सुख र जीवनको के प्रयोजन?'
6'मेरो शौर्य लजाइरहेको छ, मेरो धनु हातबाट चिप्लिँदै छ, बाण खस्दै छन्, भाइ गएपछि मेरो दृष्टि आँसुले धमिलो भएको छ।'
7'लक्ष्मणलाई यस अवस्थामा देखेर, सपनामा जस्तै, हिँड्दा मेरा अङ्ग शिथिल हुँदै छन्; मृत्युको नजिक भई घोर शोक बढ्दै छ र बाँच्ने इच्छा गयो।'
8दुर्बुद्धि रावणद्वारा मर्मस्थलमा आहत र घाइते भाइलाई देखेर राम शोकले भरिए र गह्रौँ सास फेर्न थाले।
9आफ्ना प्रिय भाइलाई, जो उनको बाहिर रहेको प्राणझैँ थिए, व्याकुलताले अभिभूत देखेर रामले सुध गुमाए र महान् शोकमा डुबे।
10रणभूमिमा घाइते भाइ लक्ष्मणलाई देखेर अत्यन्त दुःखी रामले आफ्ना इन्द्रियमाथिको नियन्त्रण गुमाए र शोक गर्न थाले।
11'हे वीर! मेरा लागि विजयले पनि हर्ष दिनेछैन। जसले दृष्टि गुमाएको छ, उसलाई चन्द्रमा हेर्ने इच्छाबाट के सुख मिल्ला?'
12'रणभूमिमा आहत भई अग्रभागमा पल्टिएका लक्ष्मणसँग युद्ध गर्ने अथवा जीवित रहने के प्रयोजन छ?'
13'तेजले सम्पन्न लक्ष्मणले वनसम्म मेरो अनुसरण गरे। त्यसै गरी म मृत्युदेवको धामसम्म उनको अनुसरण गर्नेछु।'
14'लक्ष्मण, जो स्वजनसँग स्नेह राख्थे र मप्रति समर्पित थिए, राक्षसहरूद्वारा मृत्युसम्म पुर्याइए।'
15'पत्नी सर्वत्र भेटिन सक्छिन्, आफन्त सर्वत्र भेटिन सक्छन्, तर सहोदर भाइ कतै भेटिँदैनन्।'
16यसरी शोक गर्दै, इन्द्रिय र विवेकमाथिको नियन्त्रण गुमाएका राम बारम्बार सुस्केरा हालिरहेका थिए र दयनीय लागिरहेका थिए। वीर सुषेणले रामलाई सान्त्वना दिँदै यी वचन भने।
17'दुर्जेय लक्ष्मणबिना मेरा लागि राज्यको के प्रयोजन? आफ्नो पुत्रसँग स्नेह गर्ने माता सुमित्रासँग म के भन्नेछु?'
18'हे विशाल काँध भएका राम! हे समृद्धिवर्धक! लक्ष्मण मरेका छैनन्। उनको अनुहार विवर्ण भएको छैन र उनले आफ्नो तेज गुमाएका छैनन्।'
19'उनको अनुहार देदीप्यमान र हेर्न मनोहर छ। उनका हत्केला रक्तकमलझैँ छन् र उनका आँखा अत्यन्त मनोहर छन्।'
20'हे वीर! जसका प्राण जान्छन् तिनको यस्तो रूप र यस्ता लक्षण हुँदैनन्। शत्रुदमन लक्ष्मण जीवित छन्। म तपाईंलाई भन्दछु, शोक नगर्नुहोस्।'
21'उनका अङ्गको गतिबाट र उनको हृदयको बारम्बार स्पन्दनबाट थाहा हुन्छ कि उनी जीवित छन्।'
22अत्यन्त बुद्धिमान् सुषेणले राघवसँग यसरी भनेर नजिकै उभिएका महान् वानर हनुमान्सँग भने।
23'हे सौम्य हनुमान्! त्यस औषधिपर्वतमा गएर, जसका विषयमा जाम्बवान्ले तिमीसँग पहिले भनेका थिए, त्यस महान् पर्वतको दक्षिण शिखरबाट औषधि ल्याऊ। महात्मा लक्ष्मणलाई जीवित पार्न चाँडै गएर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी र सन्धानकरणी लिएर आऊ।'
24'हे सौम्य हनुमान्! त्यस औषधिपर्वतमा गएर, जसका विषयमा जाम्बवान्ले तिमीसँग पहिले भनेका थिए, त्यस महान् पर्वतको दक्षिण शिखरबाट औषधि ल्याऊ। महात्मा लक्ष्मणलाई जीवित पार्न चाँडै गएर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी र सन्धानकरणी लिएर आऊ।'
25'हे सौम्य हनुमान्! त्यस औषधिपर्वतमा गएर, जसका विषयमा जाम्बवान्ले तिमीसँग पहिले भनेका थिए, त्यस महान् पर्वतको दक्षिण शिखरबाट औषधि ल्याऊ। महात्मा लक्ष्मणलाई जीवित पार्न चाँडै गएर सावर्ण्यकरणी, सर्वकरणी तथा सञ्जीवकरणी र सन्धानकरणी लिएर आऊ।'
26सुषेणले यसरी भनेपछि यशस्वी हनुमान् औषधिपर्वततिर लागे। औषधि चिन्न नसकेर उनी विचार गर्न थाले।
27अत्यन्त देदीप्यमान हनुमान्ले आफ्नो बुद्धिले विचार गरी त्यही पर्वतशिखर नै उठाउने निश्चय गरे जसमाथि औषधि उम्रेका थिए।
28'तर्कले यो थाहा हुन्छ कि जुन औषधि उनका लागि हितकर छ त्यो यसै शिखरमा उम्रेको छ, किनकि सुषेणले त्यसै भनेका थिए।'
29'यदि म विशल्यकरणी नलिई गएँ भने, समय बित्दै जाँदा महान् भूल हुनेछन् र विह्वलता उत्पन्न हुनेछ।'
30वानरहरूमा महाबली हनुमान्ले यस्तो विचार गरी शीघ्रतापूर्वक पर्वतहरूमा श्रेष्ठको नजिक पुगेर दुवै हातले त्यो पर्वत समाते, तीनपल्ट हल्लाए, विकसित फूलसहित वनस्पति उखेले र त्यसलाई आफ्ना हातमा सम्हाले।
31वानरहरूमा महाबली हनुमान्ले यस्तो विचार गरी शीघ्रतापूर्वक पर्वतहरूमा श्रेष्ठको नजिक पुगेर दुवै हातले त्यो पर्वत समाते, तीनपल्ट हल्लाए, विकसित फूलसहित वनस्पति उखेले र त्यसलाई आफ्ना हातमा सम्हाले।
32वायुले उडाइएको जलले भरिएको श्याम मेघझैँ हनुमान् त्यो पर्वतशिखर समातेर भूतलबाट आकाशमा हिँडे।
33हनुमान् त्यस पर्वतसहित तीव्र वेगले आए र त्यो तल राखेर केही समय विश्राम गरी यसरी बोले।
34'हे वानरनायक! मैले ती औषधि चिन्न सकिनँ। त्यसैले मैले यो पर्वतशिखर नै यहाँ ल्याएँ।'
35वायुपुत्रले यसरी बताएपछि वानरनायक सुषेणले त्यो औषधि उखेलेर निकाले।
36यो देवताहरूका लागि पनि दुष्कर कार्य हो। हनुमान्लाई त्यसो गर्दै गरेको देखेर सबै वानरनायक विस्मित भए।
37त्यसपछि वानरहरूमा श्रेष्ठ देदीप्यमान सुषेणले ती औषधि कुटेर तिनको रस लक्ष्मणको नाकमा हाले।
38शत्रुसंहारक लक्ष्मण, जो आफ्नो शरीरमा धसिएको शक्तिले पीडित थिए, त्यस औषधिको गन्ध लिनासाथ शक्तिबाट रहित र पीडाबाट मुक्त भए। उनी भुइँबाट उठे।
39लक्ष्मणलाई भूतलबाट उठ्दै गरेको देखेर वानरहरूले 'साधु' भने र अत्यन्त स्नेहपूर्वक प्रार्थना गरे।
40शत्रुसंहारक रामले लक्ष्मणलाई देखेर 'आऊ, आऊ' भन्दै हर्षका आँसुले भरिएका आँखासहित स्नेहपूर्वक उनको आलिङ्गन गरे र बोले।
41सौमित्रिको आलिङ्गन गर्दै राम बोले — 'सौभाग्यले तिमी फेरि मृत्युबाट उम्क्यौ र म तिमीलाई देख्न पाइरहेको छु।'
42'हे लक्ष्मण! यदि तिमी मृत्युबाट उम्केनौ भने, मेरा लागि जीवनको के प्रयोजन? सीताको के प्रयोजन? जीवनको के अर्थ?' — रामले भने।
43राघवले यसरी भनेपछि लक्ष्मणले (रामका) ती अस्थिर वचनले पीडित भई भने।
44'सत्यपराक्रमी तपाईंले प्रतिज्ञा गरिसकेपछि अब यसरी नीच पुरुषझैँ बोल्नु उचित छैन।'
45'जसले सत्य बोल्छन् तिनले आफ्ना प्रतिज्ञा कहिल्यै व्यर्थ हुन दिँदैनन्; प्रतिज्ञाको पालन नै तिनको महानताको चिह्न हो।'
46'हे निष्पाप राम! मेरा कारण विषाद गर्नु उचित छैन। रावणको विनाश गर्नुहोस् र आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नुहोस्।'
47'तपाईंको बाणको सिकार जीवित रहन सक्दैन, जसरी तीखा दाह्रा भएको गर्जने सिंहको पकडमा परेको हात्ती जीवित रहन सक्दैन।'
48'म चाँडै यस दुर्बुद्धिको विनाश हेर्न चाहन्छु, यसअघि कि सूर्यले दिन पूरा गरी अस्ताओस्।'