सर्गः 6
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 6
संस्कृत
1स निकामं विमानेषु निषण्णः कामरूपधृत्। विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः।।5.6.1।।
2आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्। प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसम्वृतम्।।5.6.2।।
3रक्षितं राक्षसैर्घोरैः सिंहैरिव महद्वनम्। समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः।।5.6.3।।
4रूप्यकोपहितै श्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः। विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्।।5.6.4।।
5गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः। उपस्थितमसंहार्यैः र्हयैः स्यन्दनयायिभिः।।5.6.5।।
6सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः। घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः।।5.6.6।।
7बहुरत्नसमाकीर्णं परार्थ्यसनभाजनम्। महारथसमावासं महारथमहास्वनम्।।5.6.7।।
8दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः। विविधै र्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः।।5.6.8।।
9विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम्। मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः।।5.6.9।।
10मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्। वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वनन्निस्वनम्।।5.6.10।।
11तद्राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्चागुरुचन्दनैः। महाजनैः समाकीर्णां सिंहैरिव महद्वनम्।।5.6.11।।
12भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषनिनादितम्। नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा।।5.6.12।।
13समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्स्वनम्। महात्मनो महाद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम्।।5.6.13।। महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः।
14विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।5.6.14।। लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः। चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।5.6.15।।
15विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।5.6.14।। लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः। चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।5.6.15।।
16गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः। वीक्षमाणोऽह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।5.6.16।।
17अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्। ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।।5.6.17।।
18अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्। विभीषणस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.18।।
19महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि। विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च।।5.6.19।। वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
20शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः।।5.6.20।। तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः।
21जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।5.6.21।। रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च। वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.22।।
22जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।5.6.21।। रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च। वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.22।।
23धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः। विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।। शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च। ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः। विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।। कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
24धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः। विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।। शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च। ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः। विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।। कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
25धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः। विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।। शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च। ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।। युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः। विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।। कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
26भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।5.6.26।। तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः। तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।5.6.27।।
27भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।5.6.26।। तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः। तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।5.6.27।।
28सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेद्रनिवेशनम्।।5.6.28।।
29रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः। विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः।।5.6.29।। शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणी:।
30ददर्श विविधान् गुल्मान् तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.6.30।। राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रहरणोद्यतान्।
31रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।। कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्। निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।। निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः। क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।। मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
32रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।। कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्। निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।। निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः। क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।। मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
33रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।। कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्। निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।। निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः। क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।। मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
34सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।5.6.34।। हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः। ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।5.6.35।।
35सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।5.6.34।। हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः। ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।5.6.35।।
36शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः। लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।5.6.36।। क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि। कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।5.6.37।। ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
37शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः। लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।5.6.36।। क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि। कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।5.6.37।। ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
38स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।5.6.38।। ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्। अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।5.6.39।। धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
39स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।5.6.38।। ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्। अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।5.6.39।। धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
40अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च।।5.6.40।। विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः।
41जाम्बूनदमयान्येन शयनान्यासनानि च।।5.6.41।। भाजनानि च मुख्यानि ददर्श हरियूथपः।
42मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसङ्कुलम्।।5.6.42।। मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा। नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च।।5.6.43।। मृदङ्तलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम्। प्रासादसङ्घातयुतं स्त्रीरत्नशतसङ्कुलम्।।5.6.44। सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहाम्।
अंग्रेज़ी
1The mighty Hanuman, who could assume any form at will, not finding Sita in the tall mansions, again started rapidly ranging in Lanka.
2Then he reached the residence of the lord of demons enclosed by a red colour compound wall dazzling like the midday Sun.
3The elephant among vanaras (Hanuman), scanned the mansion defended by dreadful demons like a forest protected by lions.
4He saw beautiful silver archways decorated with gold, colourful inner apartments with beauteous entrances.
5(He saw) archways guarded by riders mounted on majestic elephants and unwearied riders of chariots drawn by horses of irresistible speed kept ready.
6There were wonderful chariots covered with skins of lions and tigers, encrusted with ivory, gold and silver with ringing bells moving about.
7The palace was embellished with excellent seats and vessels with many precious gems. There were spacious places to accommodate big chariorts filled with shouts of great charioteers.
8It was pleasing with several kinds of beautiful beasts in their thousands all over.
9The place was full of beautful women, carefully protected by disciplined guards as well as demons.
10Full of the jewels of joyous women, the residence of the lord of demons reverberated with the jingling of their ornaments and accessories like the sound of the sea.
11The place was full of eminent demons with royal traits like a dense forest infested with lions. It carried the fragrance of agaru and sandal of good quality.
12Reverberating with the sounds of trumpets, mridangam and conches, there the demons daily performed worships and sacrifices on new and fullmoon days.
13The place produced deep sounds like the sea. Those mighty ogres wore gemstudded ornaments. The great vanara saw the residence of the great self, Ravana rich with precious gems.
14Hanuman, the great monkey, saw the royal mansion looking brilliant with elephants, horses and chariots. He thought that the palace was the very ornament of Lanka. He moved unnoticed into the close quarters of Ravana.
15Hanuman, the great monkey, saw the royal mansion looking brilliant with elephants, horses and chariots. He thought that the palace was the very ornament of Lanka. He moved unnoticed into the close quarters of Ravana.
16Hanuman ranged undaunted from one mansion to another including the pleasure gardens.
17Courageous and swift, Hanuman sprang from Prahasta's house to Mahaparshva's, and so on.
18Then the great vanara leaped from the residence of Kumbhakarna which looked like a cloud to Vibhishana's.
19The great vanara leaped from Mahodara's to Virupaksha's, from Vidyujjihva's to Vidyunmali and then to Vajradanstra's.
20The brilliant leader of monkeys bounded to the house of Suka, to the clever Sarana's and to Indrajit's.
21The noble vanara jumped from Jambumali's to Sumali's and from Rashmiketu's, Suryaketu's and to Vajrakaya's residence.
22The noble vanara jumped from Jambumali's to Sumali's and from Rashmiketu's, Suryaketu's and to Vajrakaya's residence.
23Hanuman jumped the houses of Dhumraksha, Sampati, Vidyudrupa, Bhima, Ghana and Vighana, Sukanasa, Vakra, Shatha, Vikata, Brahmakarna, Damshtra Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhvajagriva, Nadi, Vidyujjihva and Indrajihva Hastimukha, Karala, Pisacha and Sonitaksha.
24Hanuman jumped the houses of Dhumraksha, Sampati, Vidyudrupa, Bhima, Ghana and Vighana, Sukanasa, Vakra, Shatha, Vikata, Brahmakarna, Damshtra Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhvajagriva, Nadi, Vidyujjihva and Indrajihva Hastimukha, Karala, Pisacha and Sonitaksha.
25Hanuman jumped the houses of Dhumraksha, Sampati, Vidyudrupa, Bhima, Ghana and Vighana, Sukanasa, Vakra, Shatha, Vikata, Brahmakarna, Damshtra Romasa, Yuddhonmatta, Matta, Dhvajagriva, Nadi, Vidyujjihva and Indrajihva Hastimukha, Karala, Pisacha and Sonitaksha.
26The illustrious son of the Windgod jumped from house to house in an order and saw the wealth of the wealthy in the lofty mansions.
27The illustrious son of the Windgod jumped from house to house in an order and saw the wealth of the wealthy in the lofty mansions.
28Passing all the mansions, the lucky Hanuman reached the residence of the demon king, Ravana.
29The heroic and powerful vanara saw at Ravana's residence demonesses with hideous eyes guarding the bed and an army of demons holding tridents, hammers, powerful javelins and iron cudgels.
30At his (Ravana's) residence, Hanuman also noticed troops of huge demons ready with different kinds of weapons.
31He saw horses of high speed in red, white and cream colours. He saw beautiful, wellbred elephants, which were not inferior to the enemy's. They were welltrained and had proved equal to Airavata (Indra's elephant) in battles. Resembling the thundering clouds, they were unassailable to the enemy in war and were trumpeting like a cluster of clouds.
32He saw horses of high speed in red, white and cream colours. He saw beautiful, wellbred elephants, which were not inferior to the enemy's. They were welltrained and had proved equal to Airavata (Indra's elephant) in battles. Resembling the thundering clouds, they were unassailable to the enemy in war and were trumpeting like a cluster of clouds.
33He saw horses of high speed in red, white and cream colours. He saw beautiful, wellbred elephants, which were not inferior to the enemy's. They were welltrained and had proved equal to Airavata (Indra's elephant) in battles. Resembling the thundering clouds, they were unassailable to the enemy in war and were trumpeting like a cluster of clouds.
34He saw in the palace of Ravana, the demon king, thousands of troops adorned with gold, fully protected with armour of gold shining like the morning Sun.
35He saw in the palace of Ravana, the demon king, thousands of troops adorned with gold, fully protected with armour of gold shining like the morning Sun.
36The son of the Windgod saw at the palace of Ravana, the lord of demons, colourful palanquins of several kinds, bowers, picture galleries, spots for sporting, hillocks (artificial) made of wood, apartments for romance, for pleasures and day time activities.
37The son of the Windgod saw at the palace of Ravana, the lord of demons, colourful palanquins of several kinds, bowers, picture galleries, spots for sporting, hillocks (artificial) made of wood, apartments for romance, for pleasures and day time activities.
38Comparable to mount Mandara, it was crowded with peacocks, set with flag staffs fixed all over, magnificent mansions built by skilled craftsmen with great efforts, decked with gems of several kinds, rich with treasures comparable to Kailasa, the home of Siva, the Lord of all beings.
39Comparable to mount Mandara, it was crowded with peacocks, set with flag staffs fixed all over, magnificent mansions built by skilled craftsmen with great efforts, decked with gems of several kinds, rich with treasures comparable to Kailasa, the home of Siva, the Lord of all beings.
40The palace of Ravana looked splendid with gems of different hues and with Ravana's presence, it was shining like the radiant Sungod.
41The leader of the vanaras saw there beds, seats and main vessels made of gold.
42Hanuman entered the delightful, lofty palace comparable to Kubera's mansion. It was filled with vessels encrusted with gems scattered all over. The floor was drenched with liquor. It was resonating with sounds of golden anklets of women and of drums. The rows of mansions, lofty palaces with welllaid apartments were full of hundreds of exquisite women. इत्यार्षे वाल्मीकीये श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठस्सर्गः।। Thus ends the sixth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1इच्छानुसार रूप धारण करने वाले बलशाली हनुमान् ऊँची अट्टालिकाओं में सीता को न पाकर पुनः शीघ्रता से लङ्का में विचरने लगे।
2तब वे राक्षसराज के निवास पर पहुँचे, जो मध्याह्न के सूर्य के समान चमकती लाल रंग की प्राचीर से घिरा था।
3उन वानरगज (हनुमान्) ने उस भवन को परखा, जिसकी रक्षा भयङ्कर राक्षस वैसे ही कर रहे थे जैसे सिंह किसी वन की रक्षा करते हैं।
4उन्होंने स्वर्ण से सजे सुन्दर रजतमय तोरण तथा मनोहर प्रवेशद्वारों वाले रङ्गीन अन्तःकक्ष देखे।
5(उन्होंने) वे तोरण देखे जिनकी रक्षा भव्य हाथियों पर सवार आरोही तथा अजेय वेग वाले अश्वों से जुते रथों के अथक सारथि तैयार खड़े होकर कर रहे थे।
6वहाँ सिंहों और व्याघ्रों की खालों से ढके, हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े तथा घण्टियों से बजते अद्भुत रथ आ-जा रहे थे।
7वह भवन उत्तम आसनों तथा अनेक बहुमूल्य रत्नों से युक्त पात्रों से सुसज्जित था। वहाँ बड़े रथों को रखने के विस्तृत स्थान थे, जो महान् सारथियों की ललकार से गूँज रहे थे।
8वह सर्वत्र सहस्रों की संख्या में भाँति-भाँति के सुन्दर पशुओं से मनोहर लग रहा था।
9वह स्थान सुन्दर स्त्रियों से भरा था, जिनकी रक्षा अनुशासित रक्षक तथा राक्षस सावधानी से कर रहे थे।
10आनन्दमग्न स्त्रियों रूपी रत्नों से भरा राक्षसराज का वह निवास उनके आभूषणों और उपकरणों की रुनझुन से समुद्र की ध्वनि के समान गूँज रहा था।
11वह स्थान राजोचित लक्षणों वाले श्रेष्ठ राक्षसों से भरा था, जैसे सिंहों से भरा कोई घना वन। वहाँ उत्तम अगरु और चन्दन की सुगन्ध व्याप्त थी।
12तुरही, मृदङ्ग और शङ्खों की ध्वनि से गूँजते उस स्थान पर राक्षस प्रतिदिन तथा अमावस्या और पूर्णिमा के दिनों में पूजा और यज्ञ करते थे।
13वह स्थान समुद्र के समान गम्भीर ध्वनि करता था। वे बलशाली राक्षस रत्नजटित आभूषण पहनते थे। उन महान् वानर ने बहुमूल्य रत्नों से समृद्ध महात्मा रावण का वह निवास देखा।
14महान् वानर हनुमान् ने उस राजभवन को हाथियों, अश्वों और रथों से देदीप्यमान देखा। उन्होंने सोचा कि वह भवन लङ्का का आभूषण ही है। वे बिना देखे गए रावण के निकटवर्ती कक्षों में चले गए।
15महान् वानर हनुमान् ने उस राजभवन को हाथियों, अश्वों और रथों से देदीप्यमान देखा। उन्होंने सोचा कि वह भवन लङ्का का आभूषण ही है। वे बिना देखे गए रावण के निकटवर्ती कक्षों में चले गए।
16हनुमान् निर्भय होकर क्रीड़ावाटिकाओं सहित एक भवन से दूसरे भवन विचरते रहे।
17साहसी और वेगवान् हनुमान् प्रहस्त के भवन से महापार्श्व के भवन में और इसी प्रकार आगे कूदते गए।
18तब वे महान् वानर मेघ के समान दिखते कुम्भकर्ण के निवास से विभीषण के निवास पर कूद गए।
19वे महान् वानर महोदर के भवन से विरूपाक्ष के, विद्युज्जिह्व के भवन से विद्युन्माली के और फिर वज्रदंष्ट्र के भवन पर कूदे।
20तेजस्वी वानरनायक शुक के भवन, चतुर सारण के भवन और इन्द्रजित् के भवन तक गए।
21वे श्रेष्ठ वानर जम्बुमाली के भवन से सुमाली के भवन तक तथा रश्मिकेतु, सूर्यकेतु और वज्रकाय के निवासों तक कूदे।
22वे श्रेष्ठ वानर जम्बुमाली के भवन से सुमाली के भवन तक तथा रश्मिकेतु, सूर्यकेतु और वज्रकाय के निवासों तक कूदे।
23हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन और विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व और इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्ष के भवनों पर कूदते गए।
24हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन और विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व और इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्ष के भवनों पर कूदते गए।
25हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन और विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व और इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्ष के भवनों पर कूदते गए।
26यशस्वी वायुपुत्र क्रमशः एक भवन से दूसरे भवन कूदते गए और ऊँची अट्टालिकाओं में धनवानों का धन देखते गए।
27यशस्वी वायुपुत्र क्रमशः एक भवन से दूसरे भवन कूदते गए और ऊँची अट्टालिकाओं में धनवानों का धन देखते गए।
28सब अट्टालिकाएँ पार कर भाग्यशाली हनुमान् राक्षसराज रावण के निवास पर पहुँचे।
29उन वीर और बलशाली वानर ने रावण के निवास पर भयङ्कर नेत्रों वाली राक्षसियों को शय्या की रक्षा करते और त्रिशूल, मुद्गर, बलशाली भाले तथा लोहे के डण्डे लिए राक्षसों की सेना को देखा।
30उनके (रावण के) निवास पर हनुमान् ने भाँति-भाँति के अस्त्रों से तैयार विशालकाय राक्षसों की टुकड़ियाँ भी देखीं।
31उन्होंने लाल, श्वेत और पाण्डु वर्ण के तीव्र वेग वाले अश्व देखे। उन्होंने सुन्दर, उत्तम कुल के हाथी देखे, जो शत्रु के हाथियों से किसी प्रकार कम न थे। वे भलीभाँति प्रशिक्षित थे और युद्धों में ऐरावत (इन्द्र के हाथी) के समान सिद्ध हो चुके थे। गरजते मेघों के समान वे युद्ध में शत्रु के लिए अजेय थे और मेघों की राशि के समान चिंघाड़ रहे थे।
32उन्होंने लाल, श्वेत और पाण्डु वर्ण के तीव्र वेग वाले अश्व देखे। उन्होंने सुन्दर, उत्तम कुल के हाथी देखे, जो शत्रु के हाथियों से किसी प्रकार कम न थे। वे भलीभाँति प्रशिक्षित थे और युद्धों में ऐरावत (इन्द्र के हाथी) के समान सिद्ध हो चुके थे। गरजते मेघों के समान वे युद्ध में शत्रु के लिए अजेय थे और मेघों की राशि के समान चिंघाड़ रहे थे।
33उन्होंने लाल, श्वेत और पाण्डु वर्ण के तीव्र वेग वाले अश्व देखे। उन्होंने सुन्दर, उत्तम कुल के हाथी देखे, जो शत्रु के हाथियों से किसी प्रकार कम न थे। वे भलीभाँति प्रशिक्षित थे और युद्धों में ऐरावत (इन्द्र के हाथी) के समान सिद्ध हो चुके थे। गरजते मेघों के समान वे युद्ध में शत्रु के लिए अजेय थे और मेघों की राशि के समान चिंघाड़ रहे थे।
34उन्होंने राक्षसराज रावण के भवन में स्वर्ण से अलंकृत सहस्रों सैनिक देखे, जो प्रातःकाल के सूर्य के समान चमकते स्वर्णमय कवचों से पूर्णतः सुरक्षित थे।
35उन्होंने राक्षसराज रावण के भवन में स्वर्ण से अलंकृत सहस्रों सैनिक देखे, जो प्रातःकाल के सूर्य के समान चमकते स्वर्णमय कवचों से पूर्णतः सुरक्षित थे।
36वायुपुत्र ने राक्षसराज रावण के भवन में नाना प्रकार की रङ्गीन पालकियाँ, लताकुञ्ज, चित्रशालाएँ, क्रीड़ास्थल, काठ के बनाए (कृत्रिम) टीले तथा प्रणय, विलास और दिवाविहार के कक्ष देखे।
37वायुपुत्र ने राक्षसराज रावण के भवन में नाना प्रकार की रङ्गीन पालकियाँ, लताकुञ्ज, चित्रशालाएँ, क्रीड़ास्थल, काठ के बनाए (कृत्रिम) टीले तथा प्रणय, विलास और दिवाविहार के कक्ष देखे।
38मन्दर पर्वत के समान वह मयूरों से भरा था, सर्वत्र गाड़े गए ध्वजदण्डों से युक्त था; कुशल शिल्पियों द्वारा बड़े परिश्रम से बनाई गई भव्य अट्टालिकाएँ नाना प्रकार के रत्नों से सजी थीं और वह समस्त प्राणियों के स्वामी शिव के धाम कैलास के समान सम्पत्ति से समृद्ध था।
39मन्दर पर्वत के समान वह मयूरों से भरा था, सर्वत्र गाड़े गए ध्वजदण्डों से युक्त था; कुशल शिल्पियों द्वारा बड़े परिश्रम से बनाई गई भव्य अट्टालिकाएँ नाना प्रकार के रत्नों से सजी थीं और वह समस्त प्राणियों के स्वामी शिव के धाम कैलास के समान सम्पत्ति से समृद्ध था।
40रावण का वह भवन नाना वर्णों के रत्नों से शोभायमान था और रावण की उपस्थिति से वह देदीप्यमान सूर्यदेव के समान चमक रहा था।
41वानरनायक ने वहाँ स्वर्ण की बनी शय्याएँ, आसन और प्रमुख पात्र देखे।
42हनुमान् ने कुबेर के भवन के समान उस मनोहर, ऊँचे भवन में प्रवेश किया। वह सर्वत्र बिखरे रत्नजटित पात्रों से भरा था। उसकी भूमि मदिरा से सिक्त थी। वह स्त्रियों के स्वर्णमय नूपुरों और मृदङ्गों की ध्वनि से गूँज रहा था। भवनों की पंक्तियाँ और सुव्यवस्थित कक्षों वाली ऊँची अट्टालिकाएँ सैकड़ों सुन्दरी स्त्रियों से भरी थीं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का षष्ठ सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने बलशाली हनुमान् अग्ला अट्टालिकामा सीतालाई नभेट्टाएर फेरि चाँडै लङ्कामा विचरण गर्न थाले।
2तब उनी राक्षसराजको निवासमा पुगे, जुन मध्याह्नको सूर्यझैँ चम्किने रातो रङको पर्खालले घेरिएको थियो।
3ती वानरगज (हनुमान्) ले त्यस भवनलाई जाँचे, जसको रक्षा भयङ्कर राक्षसहरूले त्यसरी नै गरिरहेका थिए जसरी सिंहहरूले कुनै वनको रक्षा गर्दछन्।
4उनले सुनले सजिएका सुन्दर चाँदीका तोरण तथा मनोहर प्रवेशद्वार भएका रङ्गीन भित्री कक्ष देखे।
5(उनले) ती तोरण देखे जसको रक्षा भव्य हात्तीमा सवार आरोही तथा अजेय वेग भएका घोडा जोतिएका रथका अथक सारथिहरूले तयार भई उभिएर गरिरहेका थिए।
6त्यहाँ सिंह र बाघका छालाले ढाकिएका, हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका तथा घण्टीले बज्ने अद्भुत रथ आउजाउ गरिरहेका थिए।
7त्यो भवन उत्तम आसन तथा अनेक बहुमूल्य रत्नले युक्त भाँडाले सुसज्जित थियो। त्यहाँ ठूला रथ राख्ने विस्तृत स्थान थिए, जुन महान् सारथिहरूको हाँकले गुञ्जिरहेका थिए।
8त्यो सर्वत्र हजारौँको सङ्ख्यामा भाँतिभाँतिका सुन्दर पशुले मनोहर देखिन्थ्यो।
9त्यो ठाउँ सुन्दर स्त्रीहरूले भरिएको थियो, जसको रक्षा अनुशासित रक्षक तथा राक्षसहरूले सावधानीपूर्वक गरिरहेका थिए।
10आनन्दमग्न स्त्रीरूपी रत्नले भरिएको राक्षसराजको त्यो निवास तिनका आभूषण र उपकरणको रुनझुनले समुद्रको ध्वनिझैँ गुञ्जिरहेको थियो।
11त्यो ठाउँ राजोचित लक्षण भएका श्रेष्ठ राक्षसहरूले भरिएको थियो, जसरी सिंहले भरिएको कुनै घना वन। त्यहाँ उत्तम अगरु र चन्दनको सुगन्ध व्याप्त थियो।
12तुरही, मृदङ्ग र शङ्खको ध्वनिले गुञ्जिने त्यस ठाउँमा राक्षसहरू प्रतिदिन तथा औंसी र पूर्णिमाका दिनमा पूजा र यज्ञ गर्थे।
13त्यो ठाउँ समुद्रझैँ गम्भीर ध्वनि गर्थ्यो। ती बलशाली राक्षसहरू रत्नजडित आभूषण लगाउँथे। ती महान् वानरले बहुमूल्य रत्नले समृद्ध महात्मा रावणको त्यो निवास देखे।
14महान् वानर हनुमान्ले त्यस राजभवनलाई हात्ती, घोडा र रथले देदीप्यमान देखे। उनले सोचे कि त्यो भवन लङ्काको आभूषण नै हो। उनी नदेखिईकनै रावणका नजिकका कक्षमा गए।
15महान् वानर हनुमान्ले त्यस राजभवनलाई हात्ती, घोडा र रथले देदीप्यमान देखे। उनले सोचे कि त्यो भवन लङ्काको आभूषण नै हो। उनी नदेखिईकनै रावणका नजिकका कक्षमा गए।
16हनुमान् निर्भय भई क्रीडावाटिकासहित एउटा भवनबाट अर्को भवन विचरण गरिरहे।
17साहसी र वेगवान् हनुमान् प्रहस्तको भवनबाट महापार्श्वको भवनमा र त्यसै गरी अगाडि उफ्रँदै गए।
18तब ती महान् वानर मेघझैँ देखिने कुम्भकर्णको निवासबाट विभीषणको निवासमा उफ्रे।
19ती महान् वानर महोदरको भवनबाट विरूपाक्षको, विद्युज्जिह्वको भवनबाट विद्युन्मालीको र त्यसपछि वज्रदंष्ट्रको भवनमा उफ्रे।
20तेजस्वी वानरनायक शुकको भवन, चतुर सारणको भवन र इन्द्रजित्को भवनसम्म गए।
21ती श्रेष्ठ वानर जम्बुमालीको भवनबाट सुमालीको भवनसम्म तथा रश्मिकेतु, सूर्यकेतु र वज्रकायका निवाससम्म उफ्रे।
22ती श्रेष्ठ वानर जम्बुमालीको भवनबाट सुमालीको भवनसम्म तथा रश्मिकेतु, सूर्यकेतु र वज्रकायका निवाससम्म उफ्रे।
23हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन र विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व र इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्षका भवनमा उफ्रँदै गए।
24हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन र विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व र इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्षका भवनमा उफ्रँदै गए।
25हनुमान् धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन र विघन, सुकनास, वक्र, शठ, विकट, ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, नदी, विद्युज्जिह्व र इन्द्रजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच तथा शोणिताक्षका भवनमा उफ्रँदै गए।
26यशस्वी वायुपुत्र क्रमशः एउटा भवनबाट अर्को भवनमा उफ्रँदै गए र अग्ला अट्टालिकामा धनवान्हरूको धन हेर्दै गए।
27यशस्वी वायुपुत्र क्रमशः एउटा भवनबाट अर्को भवनमा उफ्रँदै गए र अग्ला अट्टालिकामा धनवान्हरूको धन हेर्दै गए।
28सबै अट्टालिका पार गरी भाग्यमानी हनुमान् राक्षसराज रावणको निवासमा पुगे।
29ती वीर र बलशाली वानरले रावणको निवासमा भयङ्कर आँखा भएका राक्षसीहरूलाई शय्याको रक्षा गरिरहेको र त्रिशूल, मुङ्ग्रा, बलशाली भाला तथा फलामका लट्ठी लिएका राक्षसहरूको सेना देखे।
30उनको (रावणको) निवासमा हनुमान्ले भाँतिभाँतिका अस्त्रले तयार विशालकाय राक्षसका टोली पनि देखे।
31उनले राता, सेता र पहेँला वर्णका तीव्र वेग भएका घोडा देखे। उनले सुन्दर, उत्तम कुलका हात्ती देखे, जो शत्रुका हात्तीभन्दा कुनै प्रकारले कम थिएनन्। तिनी राम्ररी प्रशिक्षित थिए र युद्धमा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) समान सिद्ध भइसकेका थिए। गर्जने मेघझैँ तिनी युद्धमा शत्रुका लागि अजेय थिए र मेघको राशिझैँ चिच्याइरहेका थिए।
32उनले राता, सेता र पहेँला वर्णका तीव्र वेग भएका घोडा देखे। उनले सुन्दर, उत्तम कुलका हात्ती देखे, जो शत्रुका हात्तीभन्दा कुनै प्रकारले कम थिएनन्। तिनी राम्ररी प्रशिक्षित थिए र युद्धमा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) समान सिद्ध भइसकेका थिए। गर्जने मेघझैँ तिनी युद्धमा शत्रुका लागि अजेय थिए र मेघको राशिझैँ चिच्याइरहेका थिए।
33उनले राता, सेता र पहेँला वर्णका तीव्र वेग भएका घोडा देखे। उनले सुन्दर, उत्तम कुलका हात्ती देखे, जो शत्रुका हात्तीभन्दा कुनै प्रकारले कम थिएनन्। तिनी राम्ररी प्रशिक्षित थिए र युद्धमा ऐरावत (इन्द्रको हात्ती) समान सिद्ध भइसकेका थिए। गर्जने मेघझैँ तिनी युद्धमा शत्रुका लागि अजेय थिए र मेघको राशिझैँ चिच्याइरहेका थिए।
34उनले राक्षसराज रावणको भवनमा सुनले अलङ्कृत हजारौँ सैनिक देखे, जो बिहानको सूर्यझैँ चम्किने स्वर्णमय कवचले पूर्णतः सुरक्षित थिए।
35उनले राक्षसराज रावणको भवनमा सुनले अलङ्कृत हजारौँ सैनिक देखे, जो बिहानको सूर्यझैँ चम्किने स्वर्णमय कवचले पूर्णतः सुरक्षित थिए।
36वायुपुत्रले राक्षसराज रावणको भवनमा नाना प्रकारका रङ्गीन पालकी, लताकुञ्ज, चित्रशाला, क्रीडास्थल, काठले बनाइएका (कृत्रिम) थुम्का तथा प्रणय, विलास र दिवाविहारका कक्ष देखे।
37वायुपुत्रले राक्षसराज रावणको भवनमा नाना प्रकारका रङ्गीन पालकी, लताकुञ्ज, चित्रशाला, क्रीडास्थल, काठले बनाइएका (कृत्रिम) थुम्का तथा प्रणय, विलास र दिवाविहारका कक्ष देखे।
38मन्दर पर्वतझैँ त्यो मयूरले भरिएको थियो, सर्वत्र गाडिएका ध्वजदण्डले युक्त थियो; कुशल शिल्पीहरूले ठूलो परिश्रमले बनाएका भव्य अट्टालिका नाना प्रकारका रत्नले सजिएका थिए र त्यो सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी शिवको धाम कैलासझैँ सम्पत्तिले समृद्ध थियो।
39मन्दर पर्वतझैँ त्यो मयूरले भरिएको थियो, सर्वत्र गाडिएका ध्वजदण्डले युक्त थियो; कुशल शिल्पीहरूले ठूलो परिश्रमले बनाएका भव्य अट्टालिका नाना प्रकारका रत्नले सजिएका थिए र त्यो सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी शिवको धाम कैलासझैँ सम्पत्तिले समृद्ध थियो।
40रावणको त्यो भवन नाना वर्णका रत्नले शोभायमान थियो र रावणको उपस्थितिले त्यो देदीप्यमान सूर्यदेवझैँ चम्किरहेको थियो।
41वानरनायकले त्यहाँ सुनले बनेका शय्या, आसन र प्रमुख भाँडा देखे।
42हनुमान्ले कुबेरको भवनझैँ त्यस मनोहर, अग्लो भवनमा प्रवेश गरे। त्यो सर्वत्र छरिएका रत्नजडित भाँडाले भरिएको थियो। त्यसको भुइँ मदिराले भिजेको थियो। त्यो स्त्रीहरूका स्वर्णमय नुपुर र मृदङ्गको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। भवनका पङ्क्ति र सुव्यवस्थित कक्ष भएका अग्ला अट्टालिका सयौँ सुन्दरी स्त्रीले भरिएका थिए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको छैटौँ सर्ग समाप्त भयो।