सर्गः 57
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 57
संस्कृत
1स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्। तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।। पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्। ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।। वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्। भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।। हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्। अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
2स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्। तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।। पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्। ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।। वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्। भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।। हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्। अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
3स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्। तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।। पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्। ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।। वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्। भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।। हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्। अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
4स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्। तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।। पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्। ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।। वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्। भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।। हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्। अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
5ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन्। हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्।।5.57.5।। मारुतस्यात्मजः श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान्। हनुमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति।।5.57.6।।
6ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन्। हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्।।5.57.5।। मारुतस्यात्मजः श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान्। हनुमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति।।5.57.6।।
7पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च। हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे।।5.57.7।।
8प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः। प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते।।5.57.8।।
9विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः। दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रायतेऽम्बरे।।5.57.9।।
10तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः। दारयन्मेघबृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।।5.57.10।। नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
11प्रवरान्राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।।5.57.11।। आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम्। अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च।।5.57.12।। आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्।
12प्रवरान्राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।।5.57.11।। आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम्। अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च।।5.57.12।। आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्।
13पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान्।।5.57.13।। ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागतः।
14स किञ्चिदनुसम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम्।।5.57.14।। महेन्द्रं मेघसङ्काशं ननाद हरिपुङ्गवः।
15स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः।।5.57.15।। नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
16स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्धर्शनलालसः।।5.57.16।। ननाद हरिशार्दूलो लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत्।
17तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णचरिते पथि।।5.57.17।। फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम्।
18ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः।।5.57.18।। पूर्वं संविष्ठिताश्शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः। महतो वातनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम्।।5.57.19।। शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः।
19ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः।।5.57.18।। पूर्वं संविष्ठिताश्शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः। महतो वातनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम्।।5.57.19।। शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः।
20ते दीनमनसस्सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः।।5.57.20।। वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्।
21निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः।।5.57.21।। बभूवुरुत्सुकास्सर्वे सुहृद्धर्शनकाङ्क्षिणः।
22जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः।।5.57.22।। उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत्।
23सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनुमान्नात्र संशयः।।5.57.23।। न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्।
24तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः।।5.57.24।। निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः।
25ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च।।5.57.25।। प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः।
26ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुविष्ठिताः।।5.57.26।। वासांसीव प्रशाखाश्च समाविध्यन्त वानराः।
27गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः।।5.57.27।। एवं जगर्ज बलवान् हनुमान्मारुतात्मजः।
28तमभ्रघनसङ्काशमापतन्तं महाकपिम्।।5.57.28।। दृष्ट्वा ते वानरास्सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा।
29ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः।।5.57.29।। निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले।
30हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे।।5.57.30।। छिन्नपक्ष इवाऽकाशात्पपात धरणीधरः।
31ततस्ते प्रीतमनसस्सर्वे वानरपुङ्गवाः।।5.57.31।। हनुमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे। परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः।।5.57.32।।
32ततस्ते प्रीतमनसस्सर्वे वानरपुङ्गवाः।।5.57.31।। हनुमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे। परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः।।5.57.32।।
33प्रहृष्टवदना स्सर्वे तमरोगमुपागतम्। उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च।।5.57.33।। प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम्।
34हनुमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा।।5.57.34।। कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः।
35स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः।।5.57.35।। दृष्टा सीतेति विक्रान्त स्संक्षेपेण न्यवेदयत्।
36निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनस्सुतम्।।5.57.36।। रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा।
37हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।5.57.37।। अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा। रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।5.57.38।। एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा। उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।5.57.39।।
38हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।5.57.37।। अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा। रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।5.57.38।। एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा। उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।5.57.39।।
39हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।5.57.37।। अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा। रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।5.57.38।। एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा। उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।5.57.39।।
40ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम्। निशम्य मारुतेस्सर्वे मुदिता वानराभवन्।।5.57.40।।
41क्ष्वेलन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः। चक्रुः किलकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे।।5.57.41।।
42केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः। आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः।।5.57.42।।
43अपरे च हनूमन्तं वानरा वारणोपमम्। आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यस्संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः।।5.57.43।।
44उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तमथाब्रवीत्। सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वचनमुत्तमम्।।5.57.44।।
45सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित्समो वानर विद्यते। यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः।।5.57.45।।
46अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः। दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी।।5.57.46।। दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थ श्शोकं सीतावियोगजम्।
47ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः।।5.57.47।। परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाश्शिलाः।
48श्रोतुकामास्समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः।।5.57.48।। दर्शनं चापि लङ्कायास्सीताया रावणस्य च। तस्थुः प्राञ्जलयस्सर्वे हनुमद्वचनोन्मुखाः।।5.57.49।।
49श्रोतुकामास्समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः।।5.57.48।। दर्शनं चापि लङ्कायास्सीताया रावणस्य च। तस्थुः प्राञ्जलयस्सर्वे हनुमद्वचनोन्मुखाः।।5.57.49।।
50तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः। उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा।।5.57.50।।
51हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना। मुदा तदाऽध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत्।।5.57.51।।
अंग्रेज़ी
1Hanuman leaped ike the Windgod, unwearied across the sky, as a huge boat crosses an ocean. The ocean was graced with a swan, the sky with constellation of Swati with fullblown lotuses and water lilies, like the nagas, yakshas, and gandharvas gathered together. The Moon in the sky was like a white lotus, the Sun like a waterfowl, the auspicious Tishya and Shravana like the sweetvoiced swans, and the clouds like duckweeds and green grassy spots on the shore. The Punarvasu star was like a large fish and the planet Mars was like a crocodile. Airavata was like the great island. The waves produced by the wind were like cool moonlight in the cold water.
2Hanuman leaped ike the Windgod, unwearied across the sky, as a huge boat crosses an ocean. The ocean was graced with a swan, the sky with constellation of Swati with fullblown lotuses and water lilies, like the nagas, yakshas, and gandharvas gathered together. The Moon in the sky was like a white lotus, the Sun like a waterfowl, the auspicious Tishya and Shravana like the sweetvoiced swans, and the clouds like duckweeds and green grassy spots on the shore. The Punarvasu star was like a large fish and the planet Mars was like a crocodile. Airavata was like the great island. The waves produced by the wind were like cool moonlight in the cold water.
3Hanuman leaped ike the Windgod, unwearied across the sky, as a huge boat crosses an ocean. The ocean was graced with a swan, the sky with constellation of Swati with fullblown lotuses and water lilies, like the nagas, yakshas, and gandharvas gathered together. The Moon in the sky was like a white lotus, the Sun like a waterfowl, the auspicious Tishya and Shravana like the sweetvoiced swans, and the clouds like duckweeds and green grassy spots on the shore. The Punarvasu star was like a large fish and the planet Mars was like a crocodile. Airavata was like the great island. The waves produced by the wind were like cool moonlight in the cold water.
4Hanuman leaped ike the Windgod, unwearied across the sky, as a huge boat crosses an ocean. The ocean was graced with a swan, the sky with constellation of Swati with fullblown lotuses and water lilies, like the nagas, yakshas, and gandharvas gathered together. The Moon in the sky was like a white lotus, the Sun like a waterfowl, the auspicious Tishya and Shravana like the sweetvoiced swans, and the clouds like duckweeds and green grassy spots on the shore. The Punarvasu star was like a large fish and the planet Mars was like a crocodile. Airavata was like the great island. The waves produced by the wind were like cool moonlight in the cold water.
5Great Hanuman, son of the Windgod, flew through the abode of the Windgod as if he was swallowing the space, scratching the Moon, lord of the stars, as if seizing the heavens along with the constellation of Sun and stars and as though he was drawing the clusters of clouds.
6Great Hanuman, son of the Windgod, flew through the abode of the Windgod as if he was swallowing the space, scratching the Moon, lord of the stars, as if seizing the heavens along with the constellation of Sun and stars and as though he was drawing the clusters of clouds.
7(In contact with Hanuman) the clouds shone forth brilliantly in white and black, in blue and yellow and in greenish red colour.
8With his exist and entrances into the mass of clouds, his appearances and disappearances among the clouds, he looked like the Moon.
9Passing through the clouds, appearing and disappearing, the heroic Hanuman clad in white was like the Moon in the white sky.
10As he made his way through flakes of clouds, again and again appearing and disappearing, Hanuman the delight of the Windgod shone in the sky roaring like a thundering cloud. He looked like Garuda.
11The glorious Hanuman, having killed eminent ogres and thereby making himself widely known, having caused havoc to the city of Lanka and terrific sorrow to Ravana by tormenting the army, offered salutations to Vaidehi from midocean and continued his journey.
12The glorious Hanuman, having killed eminent ogres and thereby making himself widely known, having caused havoc to the city of Lanka and terrific sorrow to Ravana by tormenting the army, offered salutations to Vaidehi from midocean and continued his journey.
13The valiant Hanuman touched the lord of mountains fondly and went with great speed just as an arrow released from the centre of a powerful bowstring.
14The chief of the monkeys arrived near, and beholding the face of the Mahendra mountain, which resembled a mass of clouds, thundered.
15The thundering noise of Hanuman filled all the ten directions with great sound.
16Having sighted the place of his companions and waiting to see them for long that tiger among monkeys made a loud noise and shook his tail in joy.
17By the terrific sounds made by Hanuman in joy, it seemed as though the pathway of Garuda, the sky along with the Sun's orbit was splitting.
18Thereafter the brave and powerful monkeys waiting on the northern shore of the ocean for the arrival of the son of the Windgod, heard the roar and thundering sound of the stormy cloud produced by the sweeping motion of Hanuman's thighs propelled by the speed of his movement.
19Thereafter the brave and powerful monkeys waiting on the northern shore of the ocean for the arrival of the son of the Windgod, heard the roar and thundering sound of the stormy cloud produced by the sweeping motion of Hanuman's thighs propelled by the speed of his movement.
20All the vanaras who were feeling dejected and waiting anxiously heard the noise of Hanuman that sounded like a thundering cloud.
21On hearing the loud voice of Hanuman, all the vanaras were longing to see their friend.
22Jambavan the chief of vanaras became very happy at heart and called all the vanaras and spoke:
23"Oh Hanuman is always successful. If he has not, he would not make sounds in this manner".
24Hearing the sound of his dashing movements of arms and thighs the vanaras jumped about in joy, then and there.
25The vanaras were very happy. Longing to see Hanuman, they jumped from one tree top to another and from one peak of a mountain to the other.
26Waiting for Hanuman, the vanaras jumped from the tree tops holding the branches. They shook the branches just like clothes to welcome friends.
27Hanuman, the powerful son of the Windgod roared like the wind captured in a mountain cave would.
28(On seeing) Hanuman, who was resembling a heavy cloud approaching, the vanaras stood with folded hands.
29Thereafter the vanara, who resembled a mountain, descended with great speed on the summit of mount Mahendra full of trees.
30Overwhelmed with immeasurable joy, Hanuman descended from the sky like the mountain with its wings cut off and dropped on the bank of a mountain stream.
31Feeling very happy at heart all the vanara leaders gathered around Hanuman. They stood motionless with extreme happiness.
32Feeling very happy at heart all the vanara leaders gathered around Hanuman. They stood motionless with extreme happiness.
33The vanaras were filled with joy seeing Hanuman who returned unhurt. They offered roots and fruits to him. Hanuman on his part offered salutations to the foremost of the monkeys.
34The great Hanuman also offered salutations to elders, preceptors such as Jambavan and other leaders. He also saluted the young Angada.
35The valiant Hanuman worthy of worship having been honoured by both Jambavan and Angada was pleased. He responded briefly, saying 'Saw Sita'.
36Then holding the hand of Vali's son he sat down at a beautiful location of the garden of mountain Mahendra.
37Hanuman felt happy and told Angada, the bull of vanaras, "I saw Sita in the groves of Ashoka guarded by dreadful ogres. She is blameless, eager to see Rama. She is wearing a single braid of hair. She is young and emaciated due to fasting. Her hair is matted and soiled".
38Hanuman felt happy and told Angada, the bull of vanaras, "I saw Sita in the groves of Ashoka guarded by dreadful ogres. She is blameless, eager to see Rama. She is wearing a single braid of hair. She is young and emaciated due to fasting. Her hair is matted and soiled".
39Hanuman felt happy and told Angada, the bull of vanaras, "I saw Sita in the groves of Ashoka guarded by dreadful ogres. She is blameless, eager to see Rama. She is wearing a single braid of hair. She is young and emaciated due to fasting. Her hair is matted and soiled".
40Then hearing Hanuman's meaningful and nectarlike words all the vanaras rejoiced.
41Some powerful vanaras howled, some chattered, some roared and some screamed, going round and round and others echoed the sounds.
42Some elephantlike vanaras who were excited and felt overjoyed lifted their long and beautiful tails and hit them on the ground.
43A few vanaras jumped down from the mountain top and hugged the elephantlike Hanuman.
44And hearing Hanuman's sweetest words, Angada addressed the heroic vanaras
45"O vanara you have leaped such a wide ocean and have returned. In strength and valour. There is none equal to you.
46"O your devotion to the king, O your valour, fortitude and courage is admirable. You could see Rama's wife, an illustrious lady. This is a matter of our good luck. Rama will (now) shed the sorrow due to separation from Sita.
47Then the vanaras went round all the three Angada, Hanuman and Jambavan. Out of joy they lay down on the huge rocks.
48All the vanaras longing to listen to Hanuman about his crossing the ocean, seeing Lanka, Sita and Ravana kept looking at the face of Hanuman.
49All the vanaras longing to listen to Hanuman about his crossing the ocean, seeing Lanka, Sita and Ravana kept looking at the face of Hanuman.
50Surrounded by many great vanaras, Angada was shining like Indra, lord of the gods attended by the gods in heaven.
51The mountain peak graced by famous Hanuman and renowned Angada bedecked with armlets seated on top joyfully, appeared prosperous and splendid. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तपञ्चाशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyseventh sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1हनुमान् वायुदेव के समान अथक होकर आकाश में वैसे ही उछले जैसे कोई विशाल नौका समुद्र पार करती हो। वह समुद्र एक हंस से सुशोभित था और आकाश स्वाति नक्षत्र से, खिले हुए कमलों और कुमुदों सहित, मानो नाग, यक्ष और गन्धर्व एकत्र हो गए हों। आकाश में चन्द्रमा श्वेत कमल के समान था, सूर्य जलपक्षी के समान, शुभ तिष्य और श्रवण मधुरस्वर हंसों के समान, तथा मेघ शैवाल और तट की हरी घास की क्यारियों के समान थे। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल मत्स्य के समान था और मङ्गल ग्रह मकर के समान। ऐरावत महान् द्वीप के समान था। वायु से उठी लहरें शीतल जल में शीतल चाँदनी के समान थीं।
2हनुमान् वायुदेव के समान अथक होकर आकाश में वैसे ही उछले जैसे कोई विशाल नौका समुद्र पार करती हो। वह समुद्र एक हंस से सुशोभित था और आकाश स्वाति नक्षत्र से, खिले हुए कमलों और कुमुदों सहित, मानो नाग, यक्ष और गन्धर्व एकत्र हो गए हों। आकाश में चन्द्रमा श्वेत कमल के समान था, सूर्य जलपक्षी के समान, शुभ तिष्य और श्रवण मधुरस्वर हंसों के समान, तथा मेघ शैवाल और तट की हरी घास की क्यारियों के समान थे। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल मत्स्य के समान था और मङ्गल ग्रह मकर के समान। ऐरावत महान् द्वीप के समान था। वायु से उठी लहरें शीतल जल में शीतल चाँदनी के समान थीं।
3हनुमान् वायुदेव के समान अथक होकर आकाश में वैसे ही उछले जैसे कोई विशाल नौका समुद्र पार करती हो। वह समुद्र एक हंस से सुशोभित था और आकाश स्वाति नक्षत्र से, खिले हुए कमलों और कुमुदों सहित, मानो नाग, यक्ष और गन्धर्व एकत्र हो गए हों। आकाश में चन्द्रमा श्वेत कमल के समान था, सूर्य जलपक्षी के समान, शुभ तिष्य और श्रवण मधुरस्वर हंसों के समान, तथा मेघ शैवाल और तट की हरी घास की क्यारियों के समान थे। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल मत्स्य के समान था और मङ्गल ग्रह मकर के समान। ऐरावत महान् द्वीप के समान था। वायु से उठी लहरें शीतल जल में शीतल चाँदनी के समान थीं।
4हनुमान् वायुदेव के समान अथक होकर आकाश में वैसे ही उछले जैसे कोई विशाल नौका समुद्र पार करती हो। वह समुद्र एक हंस से सुशोभित था और आकाश स्वाति नक्षत्र से, खिले हुए कमलों और कुमुदों सहित, मानो नाग, यक्ष और गन्धर्व एकत्र हो गए हों। आकाश में चन्द्रमा श्वेत कमल के समान था, सूर्य जलपक्षी के समान, शुभ तिष्य और श्रवण मधुरस्वर हंसों के समान, तथा मेघ शैवाल और तट की हरी घास की क्यारियों के समान थे। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल मत्स्य के समान था और मङ्गल ग्रह मकर के समान। ऐरावत महान् द्वीप के समान था। वायु से उठी लहरें शीतल जल में शीतल चाँदनी के समान थीं।
5महान् वायुपुत्र हनुमान् वायुदेव के धाम में इस प्रकार उड़े मानो आकाश को निगल रहे हों, नक्षत्रों के स्वामी चन्द्रमा को खरोंच रहे हों, मानो सूर्य और नक्षत्रों के समूह सहित स्वर्ग को पकड़ रहे हों और मानो मेघसमूहों को खींच रहे हों।
6महान् वायुपुत्र हनुमान् वायुदेव के धाम में इस प्रकार उड़े मानो आकाश को निगल रहे हों, नक्षत्रों के स्वामी चन्द्रमा को खरोंच रहे हों, मानो सूर्य और नक्षत्रों के समूह सहित स्वर्ग को पकड़ रहे हों और मानो मेघसमूहों को खींच रहे हों।
7(हनुमान् के सम्पर्क में आकर) मेघ श्वेत और श्याम, नील और पीत तथा हरिताभ रक्त वर्णों में देदीप्यमान हो उठे।
8मेघपुञ्ज में उनके प्रवेश और निर्गमन से तथा मेघों के बीच उनके प्रकट और अन्तर्धान होने से वे चन्द्रमा के समान प्रतीत होते थे।
9मेघों में से गुज़रते हुए, प्रकट और अन्तर्धान होते हुए, श्वेत वस्त्र धारण किए वीर हनुमान् श्वेत आकाश में चन्द्रमा के समान लगते थे।
10मेघखण्डों के बीच से मार्ग बनाते हुए, बारम्बार प्रकट और अन्तर्धान होते हुए वायुदेव के आनन्द हनुमान् गरजते मेघ के समान गर्जन करते हुए आकाश में शोभायमान हुए। वे गरुड़ के समान लगते थे।
11यशस्वी हनुमान्, जिन्होंने प्रमुख राक्षसों का वध कर स्वयं को विख्यात कर लिया था, जिन्होंने लङ्का नगरी में हाहाकार मचाया और सेना को पीड़ित कर रावण को भयङ्कर शोक दिया, उन्होंने समुद्र के मध्य से वैदेही को प्रणाम किया और अपनी यात्रा जारी रखी।
12यशस्वी हनुमान्, जिन्होंने प्रमुख राक्षसों का वध कर स्वयं को विख्यात कर लिया था, जिन्होंने लङ्का नगरी में हाहाकार मचाया और सेना को पीड़ित कर रावण को भयङ्कर शोक दिया, उन्होंने समुद्र के मध्य से वैदेही को प्रणाम किया और अपनी यात्रा जारी रखी।
13पराक्रमी हनुमान् ने पर्वतराज का स्नेहपूर्वक स्पर्श किया और बलशाली धनुष की प्रत्यञ्चा के मध्य से छोड़े गए बाण के समान महान् वेग से आगे बढ़े।
14वानरश्रेष्ठ समीप पहुँचे और मेघपुञ्ज के समान दिखते महेन्द्र पर्वत का मुख देखकर गरज उठे।
15हनुमान् की गर्जना ने महान् ध्वनि से दसों दिशाएँ भर दीं।
16अपने साथियों का स्थान देखकर तथा उन्हें देखने के लिए बहुत समय से प्रतीक्षारत वानरों में उन व्याघ्र ने ऊँची ध्वनि की और आनन्द से अपनी पूँछ हिलाई।
17आनन्द में हनुमान् द्वारा की गई भयङ्कर ध्वनियों से ऐसा लगा मानो गरुड़ का मार्ग, अर्थात् सूर्य की कक्षा सहित आकाश, फट रहा हो।
18तत्पश्चात् समुद्र के उत्तर तट पर वायुपुत्र के आगमन की प्रतीक्षा करते वीर और बलशाली वानरों ने हनुमान् की जङ्घाओं की गति से, जो उनके वेग से प्रेरित थी, उत्पन्न तूफ़ानी मेघ की गर्जना और गड़गड़ाहट सुनी।
19तत्पश्चात् समुद्र के उत्तर तट पर वायुपुत्र के आगमन की प्रतीक्षा करते वीर और बलशाली वानरों ने हनुमान् की जङ्घाओं की गति से, जो उनके वेग से प्रेरित थी, उत्पन्न तूफ़ानी मेघ की गर्जना और गड़गड़ाहट सुनी।
20निराश और उत्सुकता से प्रतीक्षा करते सब वानरों ने हनुमान् की वह ध्वनि सुनी जो गरजते मेघ के समान थी।
21हनुमान् का ऊँचा स्वर सुनकर सब वानर अपने मित्र को देखने के लिए लालायित हो उठे।
22वानरों के प्रमुख जाम्बवान् हृदय से अत्यन्त प्रसन्न हुए और सब वानरों को बुलाकर बोले —
23'ओह! हनुमान् सदा सफल होते हैं। यदि वे सफल न होते, तो इस प्रकार ध्वनि न करते।'
24उनकी भुजाओं और जङ्घाओं की वेगवती गति की ध्वनि सुनकर वानर वहीं आनन्द से उछलने लगे।
25वानर अत्यन्त प्रसन्न थे। हनुमान् को देखने के लिए लालायित होकर वे एक वृक्ष की चोटी से दूसरी पर तथा एक पर्वतशिखर से दूसरे पर कूदने लगे।
26हनुमान् की प्रतीक्षा करते वानर शाखाएँ पकड़कर वृक्षों की चोटियों से कूदे। उन्होंने मित्रों का स्वागत करने के लिए शाखाओं को वस्त्रों के समान हिलाया।
27वायुदेव के बलशाली पुत्र हनुमान् पर्वतगुफा में बँधी वायु के समान गरजे।
28समीप आते भारी मेघ के समान दिखते हनुमान् को (देखकर) वानर हाथ जोड़े खड़े हो गए।
29तत्पश्चात् पर्वत के समान दिखते वे वानर वृक्षों से भरे महेन्द्र पर्वत के शिखर पर महान् वेग से उतरे।
30अपरिमेय आनन्द से अभिभूत हनुमान् आकाश से इस प्रकार उतरे मानो पंख कटा पर्वत पर्वतीय सरिता के तट पर गिर पड़ा हो।
31हृदय से अत्यन्त प्रसन्न होकर सब वानरनायक हनुमान् के चारों ओर एकत्र हो गए। वे परम आनन्द से निश्चल खड़े रह गए।
32हृदय से अत्यन्त प्रसन्न होकर सब वानरनायक हनुमान् के चारों ओर एकत्र हो गए। वे परम आनन्द से निश्चल खड़े रह गए।
33अक्षत लौटे हनुमान् को देखकर वानर आनन्द से भर गए। उन्होंने उन्हें कन्दमूल और फल अर्पित किए। हनुमान् ने भी अपनी ओर से वानरश्रेष्ठों को प्रणाम किया।
34महान् हनुमान् ने जाम्बवान् जैसे बड़ों और गुरुजनों तथा अन्य नायकों को भी प्रणाम किया। उन्होंने युवा अङ्गद को भी प्रणाम किया।
35जाम्बवान् और अङ्गद दोनों से सम्मानित होकर पूजनीय पराक्रमी हनुमान् प्रसन्न हुए। उन्होंने संक्षेप में इतना ही उत्तर दिया — 'सीता को देखा।'
36तत्पश्चात् वालिपुत्र का हाथ पकड़कर वे महेन्द्र पर्वत के उपवन के एक रमणीय स्थान पर बैठ गए।
37हनुमान् प्रसन्न हुए और वानरों में वृषभ अङ्गद से बोले — 'मैंने सीता को अशोकवाटिका में देखा, जहाँ भयङ्कर राक्षसियाँ पहरा दे रही थीं। वे निर्दोष हैं और राम को देखने के लिए व्याकुल हैं। उन्होंने एक ही वेणी धारण कर रखी है। वे युवती हैं और उपवास से कृश हो गई हैं। उनके केश जटाबद्ध और मलिन हैं।'
38हनुमान् प्रसन्न हुए और वानरों में वृषभ अङ्गद से बोले — 'मैंने सीता को अशोकवाटिका में देखा, जहाँ भयङ्कर राक्षसियाँ पहरा दे रही थीं। वे निर्दोष हैं और राम को देखने के लिए व्याकुल हैं। उन्होंने एक ही वेणी धारण कर रखी है। वे युवती हैं और उपवास से कृश हो गई हैं। उनके केश जटाबद्ध और मलिन हैं।'
39हनुमान् प्रसन्न हुए और वानरों में वृषभ अङ्गद से बोले — 'मैंने सीता को अशोकवाटिका में देखा, जहाँ भयङ्कर राक्षसियाँ पहरा दे रही थीं। वे निर्दोष हैं और राम को देखने के लिए व्याकुल हैं। उन्होंने एक ही वेणी धारण कर रखी है। वे युवती हैं और उपवास से कृश हो गई हैं। उनके केश जटाबद्ध और मलिन हैं।'
40तब हनुमान् के अर्थपूर्ण और अमृत के समान वचन सुनकर सब वानर हर्षित हो उठे।
41कुछ बलशाली वानर चिल्लाए, कुछ बकबक करने लगे, कुछ गरजे और कुछ चीख़ते हुए गोल-गोल घूमने लगे, तथा अन्य उन ध्वनियों को दोहराने लगे।
42कुछ गजतुल्य वानर, जो उत्तेजित और आनन्दविभोर थे, अपनी लम्बी और सुन्दर पूँछें उठाकर भूमि पर पटकने लगे।
43कुछ वानर पर्वतशिखर से कूदकर गजतुल्य हनुमान् से लिपट गए।
44और हनुमान् के परम मधुर वचन सुनकर अङ्गद ने वीर वानरों को सम्बोधित किया —
45'हे वानर! तुमने इतना विस्तीर्ण समुद्र लाँघा और लौट आए। बल और पराक्रम में तुम्हारे समान कोई नहीं।
46'ओह! राजा के प्रति तुम्हारी भक्ति, तुम्हारा पराक्रम, धैर्य और साहस प्रशंसनीय हैं। तुम राम की पत्नी उस यशस्विनी देवी को देख सके — यह हमारा सौभाग्य है। अब राम सीता के वियोग का शोक त्याग देंगे।'
47तब वानरों ने अङ्गद, हनुमान् और जाम्बवान् — इन तीनों की परिक्रमा की। आनन्द से वे विशाल शिलाओं पर लेट गए।
48समुद्र लाँघने, लङ्का, सीता और रावण को देखने के विषय में हनुमान् से सुनने के लिए लालायित सब वानर हनुमान् का मुख देखते रहे।
49समुद्र लाँघने, लङ्का, सीता और रावण को देखने के विषय में हनुमान् से सुनने के लिए लालायित सब वानर हनुमान् का मुख देखते रहे।
50अनेक महान् वानरों से घिरे अङ्गद स्वर्ग में देवताओं से सेवित देवराज इन्द्र के समान शोभायमान थे।
51विख्यात हनुमान् और बाजूबन्दों से सुशोभित प्रसिद्ध अङ्गद के आनन्दपूर्वक चोटी पर विराजने से वह पर्वतशिखर समृद्ध और देदीप्यमान प्रतीत हुआ। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का सप्तपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1हनुमान् वायुदेवझैँ अथक भई आकाशमा त्यसै गरी उफ्रिए जसरी कुनै विशाल डुङ्गाले समुद्र पार गर्छ। त्यो समुद्र एउटा हंसले सुशोभित थियो र आकाश स्वाति नक्षत्रले, फुलेका कमल र कुमुदसहित, मानौँ नाग, यक्ष र गन्धर्वहरू एकत्र भएका छन्। आकाशमा चन्द्रमा सेतो कमलजस्तै थिए, सूर्य जलपक्षीजस्तै, शुभ तिष्य र श्रवण मधुरस्वर हंसजस्तै, र मेघहरू शैवाल तथा किनारका हरिया घाँसका टुक्राजस्तै थिए। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल माछाजस्तै थियो र मङ्गल ग्रह गोहीजस्तै। ऐरावत महान् द्वीपजस्तै थियो। हावाले उठेका छालहरू चिसो पानीमा शीतल जुनेलीजस्तै थिए।
2हनुमान् वायुदेवझैँ अथक भई आकाशमा त्यसै गरी उफ्रिए जसरी कुनै विशाल डुङ्गाले समुद्र पार गर्छ। त्यो समुद्र एउटा हंसले सुशोभित थियो र आकाश स्वाति नक्षत्रले, फुलेका कमल र कुमुदसहित, मानौँ नाग, यक्ष र गन्धर्वहरू एकत्र भएका छन्। आकाशमा चन्द्रमा सेतो कमलजस्तै थिए, सूर्य जलपक्षीजस्तै, शुभ तिष्य र श्रवण मधुरस्वर हंसजस्तै, र मेघहरू शैवाल तथा किनारका हरिया घाँसका टुक्राजस्तै थिए। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल माछाजस्तै थियो र मङ्गल ग्रह गोहीजस्तै। ऐरावत महान् द्वीपजस्तै थियो। हावाले उठेका छालहरू चिसो पानीमा शीतल जुनेलीजस्तै थिए।
3हनुमान् वायुदेवझैँ अथक भई आकाशमा त्यसै गरी उफ्रिए जसरी कुनै विशाल डुङ्गाले समुद्र पार गर्छ। त्यो समुद्र एउटा हंसले सुशोभित थियो र आकाश स्वाति नक्षत्रले, फुलेका कमल र कुमुदसहित, मानौँ नाग, यक्ष र गन्धर्वहरू एकत्र भएका छन्। आकाशमा चन्द्रमा सेतो कमलजस्तै थिए, सूर्य जलपक्षीजस्तै, शुभ तिष्य र श्रवण मधुरस्वर हंसजस्तै, र मेघहरू शैवाल तथा किनारका हरिया घाँसका टुक्राजस्तै थिए। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल माछाजस्तै थियो र मङ्गल ग्रह गोहीजस्तै। ऐरावत महान् द्वीपजस्तै थियो। हावाले उठेका छालहरू चिसो पानीमा शीतल जुनेलीजस्तै थिए।
4हनुमान् वायुदेवझैँ अथक भई आकाशमा त्यसै गरी उफ्रिए जसरी कुनै विशाल डुङ्गाले समुद्र पार गर्छ। त्यो समुद्र एउटा हंसले सुशोभित थियो र आकाश स्वाति नक्षत्रले, फुलेका कमल र कुमुदसहित, मानौँ नाग, यक्ष र गन्धर्वहरू एकत्र भएका छन्। आकाशमा चन्द्रमा सेतो कमलजस्तै थिए, सूर्य जलपक्षीजस्तै, शुभ तिष्य र श्रवण मधुरस्वर हंसजस्तै, र मेघहरू शैवाल तथा किनारका हरिया घाँसका टुक्राजस्तै थिए। पुनर्वसु नक्षत्र विशाल माछाजस्तै थियो र मङ्गल ग्रह गोहीजस्तै। ऐरावत महान् द्वीपजस्तै थियो। हावाले उठेका छालहरू चिसो पानीमा शीतल जुनेलीजस्तै थिए।
5महान् वायुपुत्र हनुमान् वायुदेवको धाममा यसरी उडे मानौँ आकाशलाई निल्दै छन्, नक्षत्रहरूका स्वामी चन्द्रमालाई कोतर्दै छन्, मानौँ सूर्य र नक्षत्रहरूका समूहसहित स्वर्गलाई समात्दै छन् र मानौँ मेघसमूहलाई तान्दै छन्।
6महान् वायुपुत्र हनुमान् वायुदेवको धाममा यसरी उडे मानौँ आकाशलाई निल्दै छन्, नक्षत्रहरूका स्वामी चन्द्रमालाई कोतर्दै छन्, मानौँ सूर्य र नक्षत्रहरूका समूहसहित स्वर्गलाई समात्दै छन् र मानौँ मेघसमूहलाई तान्दै छन्।
7(हनुमान्को सम्पर्कमा आएर) मेघहरू सेतो र कालो, नीलो र पहेँलो तथा हरियो-रातो वर्णमा देदीप्यमान भए।
8मेघपुञ्जमा उनको प्रवेश र निर्गमनले तथा मेघहरूका बीच उनको प्रकट र अन्तर्धान हुनाले उनी चन्द्रमाजस्तै देखिन्थे।
9मेघहरूबाट गुज्रँदै, प्रकट र अन्तर्धान हुँदै, सेतो वस्त्र धारण गरेका वीर हनुमान् सेतो आकाशमा चन्द्रमाजस्तै देखिन्थे।
10मेघका टुक्राहरूबीच बाटो बनाउँदै, बारम्बार प्रकट र अन्तर्धान हुँदै वायुदेवका आनन्द हनुमान् गर्जने मेघझैँ गर्जँदै आकाशमा शोभायमान भए। उनी गरुडजस्तै देखिन्थे।
11यशस्वी हनुमान्, जसले प्रमुख राक्षसहरूको वध गरी आफूलाई विख्यात बनाएका थिए, जसले लङ्का नगरीमा हाहाकार मच्चाए र सेनालाई पीडित गरी रावणलाई भयङ्कर शोक दिए, उनले समुद्रको बीचबाट वैदेहीलाई प्रणाम गरे र आफ्नो यात्रा जारी राखे।
12यशस्वी हनुमान्, जसले प्रमुख राक्षसहरूको वध गरी आफूलाई विख्यात बनाएका थिए, जसले लङ्का नगरीमा हाहाकार मच्चाए र सेनालाई पीडित गरी रावणलाई भयङ्कर शोक दिए, उनले समुद्रको बीचबाट वैदेहीलाई प्रणाम गरे र आफ्नो यात्रा जारी राखे।
13पराक्रमी हनुमान्ले पर्वतराजलाई स्नेहपूर्वक छोए र बलशाली धनुको ताँदोको बीचबाट छाडिएको बाणझैँ महान् वेगले अगाडि बढे।
14वानरश्रेष्ठ नजिक पुगे र मेघपुञ्जजस्तै देखिने महेन्द्र पर्वतको मुख देखेर गर्जे।
15हनुमान्को गर्जनले महान् ध्वनिले दसै दिशा भरिदियो।
16आफ्ना साथीहरूको स्थान देखेर तथा उनीहरूलाई हेर्न लामो समयदेखि प्रतीक्षारत वानरहरूमध्ये ती व्याघ्रले उच्च ध्वनि गरे र आनन्दले आफ्नो पुच्छर हल्लाए।
17आनन्दमा हनुमान्ले गरेका भयङ्कर ध्वनिले यस्तो लाग्यो मानौँ गरुडको मार्ग, अर्थात् सूर्यको कक्षासहित आकाश, फाटिरहेको छ।
18त्यसपछि समुद्रको उत्तरी किनारमा वायुपुत्रको आगमनको प्रतीक्षा गरिरहेका वीर र बलशाली वानरहरूले हनुमान्का तिघ्राको गतिबाट, जुन उनको वेगले प्रेरित थियो, उत्पन्न भएको आँधीयुक्त मेघको गर्जन र गडगडाहट सुने।
19त्यसपछि समुद्रको उत्तरी किनारमा वायुपुत्रको आगमनको प्रतीक्षा गरिरहेका वीर र बलशाली वानरहरूले हनुमान्का तिघ्राको गतिबाट, जुन उनको वेगले प्रेरित थियो, उत्पन्न भएको आँधीयुक्त मेघको गर्जन र गडगडाहट सुने।
20निराश भई उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा गरिरहेका सबै वानरले हनुमान्को त्यो ध्वनि सुने जुन गर्जने मेघजस्तै थियो।
21हनुमान्को उच्च स्वर सुनेर सबै वानर आफ्नो मित्रलाई हेर्न लालायित भए।
22वानरहरूका प्रमुख जाम्बवान् हृदयदेखि नै अत्यन्त प्रसन्न भए र सबै वानरलाई बोलाएर भने —
23'ओहो! हनुमान् सधैँ सफल हुन्छन्। यदि उनी सफल नभएका भए यसरी ध्वनि गर्ने थिएनन्।'
24उनका पाखुरा र तिघ्राको वेगवान् गतिको ध्वनि सुनेर वानरहरू त्यहीँ आनन्दले उफ्रन थाले।
25वानरहरू अत्यन्त प्रसन्न थिए। हनुमान्लाई हेर्न लालायित भई उनीहरू एउटा रूखको टुप्पोबाट अर्कोमा र एउटा पर्वतशिखरबाट अर्कोमा उफ्रन थाले।
26हनुमान्को प्रतीक्षा गर्दै वानरहरू हाँगा समातेर रूखका टुप्पाबाट उफ्रे। उनीहरूले मित्रहरूको स्वागत गर्न हाँगाहरूलाई वस्त्रझैँ हल्लाए।
27वायुदेवका बलशाली पुत्र हनुमान् पर्वतको गुफामा थुनिएको हावाझैँ गर्जे।
28नजिक आउँदै गरेको भारी मेघजस्तै देखिने हनुमान्लाई (देखेर) वानरहरू हात जोडेर उभिए।
29त्यसपछि पर्वतजस्तै देखिने ती वानर रूखहरूले भरिएको महेन्द्र पर्वतको शिखरमा महान् वेगले ओर्ले।
30अपरिमेय आनन्दले अभिभूत हनुमान् आकाशबाट यसरी ओर्ले मानौँ पखेटा काटिएको पर्वत पहाडी नदीको किनारमा खसेको होस्।
31हृदयदेखि नै अत्यन्त प्रसन्न भई सबै वानरनायक हनुमान्को वरिपरि जम्मा भए। उनीहरू परम आनन्दले निश्चल उभिइरहे।
32हृदयदेखि नै अत्यन्त प्रसन्न भई सबै वानरनायक हनुमान्को वरिपरि जम्मा भए। उनीहरू परम आनन्दले निश्चल उभिइरहे।
33अक्षत फर्केका हनुमान्लाई देखेर वानरहरू आनन्दले भरिए। उनीहरूले उनलाई कन्दमूल र फल अर्पण गरे। हनुमान्ले पनि आफ्नोतर्फबाट वानरश्रेष्ठहरूलाई प्रणाम गरे।
34महान् हनुमान्ले जाम्बवान्जस्ता ठूलाबडा र गुरुजनहरूलाई तथा अन्य नायकहरूलाई पनि प्रणाम गरे। उनले युवा अङ्गदलाई पनि प्रणाम गरे।
35जाम्बवान् र अङ्गद दुवैबाट सम्मानित भई पूजनीय पराक्रमी हनुमान् प्रसन्न भए। उनले संक्षेपमा यति मात्र उत्तर दिए — 'सीतालाई देखेँ।'
36त्यसपछि वालिपुत्रको हात समातेर उनी महेन्द्र पर्वतको उपवनको एउटा रमणीय स्थानमा बसे।
37हनुमान् प्रसन्न भए र वानरहरूमा वृषभ अङ्गदलाई भने — 'मैले सीतालाई अशोकवाटिकामा देखेँ, जहाँ भयङ्कर राक्षसीहरूले पहरा दिइरहेका थिए। उहाँ निर्दोष हुनुहुन्छ र राम हेर्न व्याकुल हुनुहुन्छ। उहाँले एउटै वेणी धारण गर्नुभएको छ। उहाँ युवती हुनुहुन्छ र उपवासले कृश हुनुभएको छ। उहाँका केश जटाबद्ध र मलिन छन्।'
38हनुमान् प्रसन्न भए र वानरहरूमा वृषभ अङ्गदलाई भने — 'मैले सीतालाई अशोकवाटिकामा देखेँ, जहाँ भयङ्कर राक्षसीहरूले पहरा दिइरहेका थिए। उहाँ निर्दोष हुनुहुन्छ र राम हेर्न व्याकुल हुनुहुन्छ। उहाँले एउटै वेणी धारण गर्नुभएको छ। उहाँ युवती हुनुहुन्छ र उपवासले कृश हुनुभएको छ। उहाँका केश जटाबद्ध र मलिन छन्।'
39हनुमान् प्रसन्न भए र वानरहरूमा वृषभ अङ्गदलाई भने — 'मैले सीतालाई अशोकवाटिकामा देखेँ, जहाँ भयङ्कर राक्षसीहरूले पहरा दिइरहेका थिए। उहाँ निर्दोष हुनुहुन्छ र राम हेर्न व्याकुल हुनुहुन्छ। उहाँले एउटै वेणी धारण गर्नुभएको छ। उहाँ युवती हुनुहुन्छ र उपवासले कृश हुनुभएको छ। उहाँका केश जटाबद्ध र मलिन छन्।'
40तब हनुमान्का अर्थपूर्ण र अमृतसमान वचन सुनेर सबै वानर हर्षित भए।
41केही बलशाली वानर चिच्याए, केही बरबराए, केही गर्जे र केही चिच्याउँदै गोलो घुम्न थाले, र अरूले ती ध्वनि दोहोर्याए।
42केही गजतुल्य वानरहरू, जो उत्तेजित र आनन्दविभोर थिए, आफ्ना लामा र सुन्दर पुच्छर उठाएर भुइँमा हिर्काउन थाले।
43केही वानर पर्वतशिखरबाट हाम फालेर गजतुल्य हनुमान्लाई अँगालो हाले।
44अनि हनुमान्का परम मधुर वचन सुनेर अङ्गदले वीर वानरहरूलाई सम्बोधन गरे —
45'हे वानर! तिमीले यति विस्तीर्ण समुद्र नाघ्यौ र फर्केर आयौ। बल र पराक्रममा तिमीजस्तो कोही छैन।
46'ओहो! राजाप्रतिको तिम्रो भक्ति, तिम्रो पराक्रम, धैर्य र साहस प्रशंसनीय छन्। तिमीले रामकी पत्नी ती यशस्विनी देवीलाई देख्न सक्यौ — यो हाम्रो सौभाग्य हो। अब रामले सीताको वियोगको शोक त्याग्नुहुनेछ।'
47तब वानरहरूले अङ्गद, हनुमान् र जाम्बवान् — यी तीनैको परिक्रमा गरे। आनन्दले उनीहरू विशाल ढुङ्गाहरूमा पल्टिए।
48समुद्र नाघेको, लङ्का, सीता र रावणलाई देखेको विषयमा हनुमान्बाट सुन्न लालायित सबै वानर हनुमान्को मुख हेरिरहे।
49समुद्र नाघेको, लङ्का, सीता र रावणलाई देखेको विषयमा हनुमान्बाट सुन्न लालायित सबै वानर हनुमान्को मुख हेरिरहे।
50अनेक महान् वानरहरूले घेरिएका अङ्गद स्वर्गमा देवताहरूले सेवित देवराज इन्द्रझैँ शोभायमान थिए।
51विख्यात हनुमान् र बाजुबन्दहरूले सुशोभित प्रसिद्ध अङ्गद आनन्दपूर्वक टुप्पामा विराजमान भएकाले त्यो पर्वतशिखर समृद्ध र देदीप्यमान देखियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको सन्ताउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।