सर्गः 22
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 22
संस्कृत
1सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः। प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम्।।5.22.1।।
2यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा। यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा।।5.22.2।।
3सन्नियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः। द्रवतोऽमार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः।।5.22.3।।
4वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते। जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते।।5.22.4।।
5एतस्मात्कारणान्न त्वां घातयामि वरानने। वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम्।।5.22.5।।
6परुषाणीह वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम्। तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः।।5.22.6।।
7एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः। क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत्।।5.22.7।।
8द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः। ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि।।5.22.8।।
9ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम्। मम त्वां प्रातराशार्थमालभन्ते महानसे।।5.22.9।।
10तां तर्ज्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम्। देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः।।5.22.10।।
11ओष्ठप्रकारैरपरा वक्त्रनेत्रैस्तथापराः। सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा।।5.22.11।।
12ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम्। उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम्।।5.22.12।।
13नूनं न ते जनः कश्चिदस्ति निःश्रेयसे स्थित:। निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात्।।5.22.13।।
14मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः। त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः।।5.22.14।।
15राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः। उक्तवानसि यत्पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे।।5.22.15।।
16यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सद्दृशो युधि। तथा मातङ्गवद्रामस्त्वं नीच: शशवत् स्मृतः।।5.22.16।।
17स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे। चक्षुषोर्विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि।।5.22.17।।
18इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले। क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षितः।।5.22.18।।
19तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च। कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा व्यवशीर्यते।।5.22.19।।
20असन्देशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात्। न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भर्मार्ह तेजसा।।5.22.20।।
21नापहर्तुमहं शक्या त्वया रामस्य धीमतः। विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः।।5.22.21।।
22शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च। अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम्।।5.22.22।।
23सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः। विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत।।5.22.23।।
24नीलजीमूतसङ्काशो महाभुजशिरोधरः। सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्त जिह्वाग्रलोचनः।।5.22.24।।
25चलाग्रमकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः। रक्तमाल्याम्बरधर तत्सङ्गदविभूषणः।।5.22.25।।
26श्रोणिसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः। अमृतोत्पादनद्धेन भुजगेनेव मन्दरः।।5.22.26।।
27ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः। शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः।।5.22.27।।
28तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः। रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः।।5.22.28।।
29स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान्। श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयङ्करः।।5.22.29।।
30अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः। उवाच रावणः सीतां भुजङ्ग इव निःश्वसन्।।5.22.30।।
31अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते। नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः सन्ध्यामिवौजसा।।5.22.31।।
32इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः। सन्दिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।5.22.32।।
33एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम्।।5.22.33।। हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपादीं पादचूलिकाम्। एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम्।।5.22.34।। अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम्। अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्।।5.22.35।। अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम्।
34एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम्।।5.22.33।। हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपादीं पादचूलिकाम्। एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम्।।5.22.34।। अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम्। अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्।।5.22.35।। अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम्।
35एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम्।।5.22.33।। हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपादीं पादचूलिकाम्। एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम्।।5.22.34।। अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम्। अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम्।।5.22.35।। अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम्।
36यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी।।5.22.36।। तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च।
37प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः।।5.22.37।। आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च।
38इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः।।5.22.38।। काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत्।
39उपगम्य ततः शीघ्रं राक्षसी धान्यमालिनी।।5.22.39।। परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्।
40मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया।।5.22.40।। विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर।
41नूनमस्या महाराज न दिव्यान् भोगसत्तमान्।।5.22.41।। विदधात्यमरश्रेष्ठस्तव बाहुबलार्जितान्।
42अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते।।5.22.42।। इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना।
43एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली।।5.22.43।। प्रहसन्मेघसङ्काशो राक्षसः स न्यवर्तत।
44प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम्।।5.22.44।। ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम्।
45देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च सर्वतः।।5.22.45।। परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तं गृहोत्तमम्।
46स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रपेपमानां परिभर्त्स्य रावणः। विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम्।।5.22.46।।
अंग्रेज़ी
1Hearing the sharp words of pleasing Sita, the lord of demons replied in unpleasant terms:
2"The more the lover is courteous and loving and pleasing to women the more he is humiliated by them.
3"My love for you has restrained my anger, just as a good charioteer controls the horses galloping on a wrong path.
4"Love is partial. It gets bound to those in whomsoever compassion and friendship is generated, even though they are punishable.
5"O beautiful one it is on this account that I do not kill you even though you deserve to be killed and insulted (for the words used), even as you are engaged in a pseudoascetic life.
6"O Mythili for each of the piercing statements made you deserve dreadful death."
7Ravana, the lord of demons, said these words in reply to Vaidehi who was overcome with anger and exitement.
8"I shall wait for two months, the deadline fixed. O lady of beautiful hue thereafter you have to share my bed.
9"If you are still reluctant to accept me as your husband after two months you will be sent to kitchen to be cooked as morning breakfast for me".
10Observing Janaki, threatened by the demon king the daughters of gods and gandharvas shed tears with distressful eyes.
11When Sita was threatened by the demon king, the daughters of gods and gandharvas there consoled her through gestures of their lips and eyes.
12Having thus been consoled, Sita, proud of the power of her virtues, said this to Ravana in selfdefence:
13"Obviously there is no one among your people keen on your welfare since nobody is preventing you from this reproachable act.
14"Who in all the three worlds other than you would, even in mind, seek this consort of the righteous self (Sri Rama) like Sachi to Indra? .
15"O stupid demon where can you go to escape the consequences of your sinful words spoken against Rama's consort of undimmed brilliance?
16"It is like a proud elephant fighting in war with a rabbit. Rama is like an elephant and you are like an ordinary rabbit people speak of.
17"You are not ashamed of belittling Rama in his absence. You have not yet walked into his sight.
18"O ignoble wretch I wonder why your dark brown, distorted eyes do not fall off (the socket) when you look at me (lustfully).
19"Why does not your tongue drop down while you speak such words against this consort of the righteous king (Rama) and daughterin law of Dasaratha?
20"O Ravana I can reduce you to ashes through the fire of my chastity. But I do not have Rama's permission and I want to preserve my power of ascetism even though you are fit to be consigned to the flames.
21"When I was with wise Rama, it was not possible for you to abduct me. No doubt Providence has ordained this to bring about your death.
22"You are a (great) warrior and a brother of Kubera. You possess an army. Then why did you abduct Rama's wife bypassing him?"
23On hearing Janaki, the lord of demons, Ravana looked at her with his cruel eyes opened wide and rolling.
24Prosperous Ravana looked like a mass of dark cloud, with strong arms, stout neck, gait of a lion, a blazing tongue and burning eyes
25He appeared taller with an unsteady crown. He was wearing wonderful red flower garlands and clothes and was smeared with unguents, shining in ornamental armlets.
26Wrapped well with a big black thread around his hips, he appeared like mount Mandara encompassed by a black serpent at the time of churning the milkocean for nectar.
27The lord of demons shone like mount Mandara, both his long two arms like two mountain peaks.
28He stood like a mountain with two Ashoka trees clothed with red leaves and flowers in the form of earrings of the colour of the rising Sun.
29He was comparable to the wishfulfilling tree grown in heaven, a personified spring season and a memorial structure raised on the cremation ground. He looked frightening even though welladorned.
30Looking at Vaidehi, eyes red with anger, and breathing heavily like a histing snake, Ravana replied:
31"O Sita you are following a vow of chastity and treading a meaningless, wrong path. I will destroy you as the Sun dispels the morning twilight with his lustre".
32King Ravana, a tormentor of enemies, having thus threatened Mythili commanded the shedemons women of fiecrceful appearance as follows:
33Of them one had one eye, the other one ear, another with ears covered, one had the ear of a cow, another had ears of an elephant and yet another, long, hanging ears. One had the feet of an elephant, another, hoofs of a horse and still another of a cow. While one had a single foot, another had broad feet and yet another no feet at all. One had a long neck and a large head. One had large breasts and belly. One had a big face and eyes, another had a long tongue and yet another no tongue at all. One had no nose and still another had a lion face and yet another the face of a cow.
34Of them one had one eye, the other one ear, another with ears covered, one had the ear of a cow, another had ears of an elephant and yet another, long, hanging ears. One had the feet of an elephant, another, hoofs of a horse and still another of a cow. While one had a single foot, another had broad feet and yet another no feet at all. One had a long neck and a large head. One had large breasts and belly. One had a big face and eyes, another had a long tongue and yet another no tongue at all. One had no nose and still another had a lion face and yet another the face of a cow.
35Of them one had one eye, the other one ear, another with ears covered, one had the ear of a cow, another had ears of an elephant and yet another, long, hanging ears. One had the feet of an elephant, another, hoofs of a horse and still another of a cow. While one had a single foot, another had broad feet and yet another no feet at all. One had a long neck and a large head. One had large breasts and belly. One had a big face and eyes, another had a long tongue and yet another no tongue at all. One had no nose and still another had a lion face and yet another the face of a cow.
36"O demonesses, all of you jointly dispose Janaki towards me. See that she submits to me at once.
37"By adopting means favourable or contrary to her will or through persuasion or coercion or through reward or punishment, draw Vaidehi's mind towards me." (said Ravana).
38The demon king repeatedly commanded the ogresses burning in anger and passion and threatened Sita again and again, pointing his finger at her.
39An ogress called Dhanyamalini at once approached the tenheaded Ravana and embracing him, said:.
40"O king of demons, sport with me, my lord. What purpose will be served with this pale wretched Sita, a human being after all?
41"O king surely she is not ordained by Brahma, the foremost among the immortals to enjoy the luxuries earned by the strength of your arms.
42The body of a man who desires a woman without desire is only tormented; but for one who desires a willing woman, the pleasure is delightful.
43Having heard her words, the demon king who resembled a fierce dark cloud turned away, laughing heartily.
44Thereupon the tennecked demon departed, as if he was shaking the earth and entered his residence which was shining like the blazing midday Sun.
45Then the daughters of gods, gandharvas and nagas gathered round and followed him into his excellent palace.
46Having derided Mythili trembling in fear yet steadfast in treading the righteous path, Ravana, overpowered with passion left her and entered his glittering mansion. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वाविंशस्सर्गः। Thus ends twentysecond sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1मनोहर सीता के तीखे वचन सुनकर राक्षसराज ने अप्रिय शब्दों में उत्तर दिया —
2'प्रेमी जितना ही विनम्र, स्नेही और स्त्रियों को प्रिय होता है, उतना ही वह उनसे अपमानित होता है।
3'तुम्हारे प्रति मेरे प्रेम ने मेरे क्रोध को वैसे ही रोक रखा है जैसे कुशल सारथि गलत मार्ग पर दौड़ते घोड़ों को वश में रखता है।
4'प्रेम पक्षपाती होता है। जिनके प्रति करुणा और मैत्री उत्पन्न होती है, उन्हीं से वह बँध जाता है — चाहे वे दण्ड के योग्य ही क्यों न हों।
5'हे सुन्दरी! इसी कारण मैं तुम्हें नहीं मारता, यद्यपि (इन वचनों के लिए) तुम वध और अपमान के योग्य हो, और यद्यपि तुम एक झूठे तपस्वी जीवन में लगी हो।
6'हे मैथिली! तुमने जितनी भी चुभती बातें कही हैं, उनमें से हर एक के लिए तुम भयङ्कर मृत्यु की योग्य हो।'
7क्रोध और आवेश से भरी वैदेही को उत्तर देते हुए राक्षसराज रावण ने ये वचन कहे —
8'मैं दो मास प्रतीक्षा करूँगा — यही अवधि निश्चित है। हे सुन्दर वर्ण वाली! उसके पश्चात् तुम्हें मेरी शय्या साझा करनी होगी।
9'यदि दो मास के पश्चात् भी तुम मुझे पति के रूप में स्वीकार करने से इनकार करोगी, तो तुम्हें रसोई में भेज दिया जाएगा, जहाँ मेरे प्रातराश के लिए तुम पकाई जाओगी।'
10राक्षसराज द्वारा धमकाई जाती जानकी को देखकर देवताओं और गन्धर्वों की कन्याओं ने व्यथित नेत्रों से आँसू बहाए।
11जब राक्षसराज सीता को धमका रहा था, तब वहाँ उपस्थित देवताओं और गन्धर्वों की कन्याओं ने अपने ओष्ठों और नेत्रों के सङ्केतों से उन्हें ढाढ़स बँधाया।
12इस प्रकार ढाढ़स पाकर अपने सत्त्व के बल पर गर्वित सीता ने आत्मरक्षा में रावण से यह कहा —
13'स्पष्ट है कि तुम्हारे लोगों में कोई भी तुम्हारे कल्याण का इच्छुक नहीं, क्योंकि कोई भी तुम्हें इस निन्दनीय कर्म से नहीं रोक रहा।
14'तीनों लोकों में तुम्हारे अतिरिक्त और कौन उन धर्मात्मा (श्रीराम) की पत्नी को — जो इन्द्र के लिए शची के समान हैं — मन से भी चाहेगा?
15'हे मूर्ख राक्षस! अक्षय तेज वाली राम की पत्नी के विरुद्ध कहे अपने पापपूर्ण वचनों के परिणाम से बचने के लिए तू कहाँ जा सकता है?
16'यह वैसा ही है जैसे कोई मदमत्त हाथी युद्ध में खरगोश से लड़े। राम हाथी के समान हैं और तू एक साधारण खरगोश के समान, जिसकी लोग चर्चा करते हैं।
17'राम की अनुपस्थिति में उन्हें छोटा दिखाते हुए तुझे लज्जा नहीं आती। तू अभी उनकी दृष्टि में आया ही नहीं है।
18'हे नीच दुष्ट! मुझे आश्चर्य है कि जब तू मुझे (कामदृष्टि से) देखता है, तब तेरे पिङ्गल, विकृत नेत्र (कोटरों से) निकलकर गिर क्यों नहीं पड़ते।
19'उन धर्मात्मा राजा (राम) की पत्नी और दशरथ की पुत्रवधू के विरुद्ध ऐसे वचन बोलते समय तेरी जिह्वा गिर क्यों नहीं जाती?
20'हे रावण! मैं अपने सतीत्व की अग्नि से तुझे भस्म कर सकती हूँ। किन्तु मुझे राम की अनुमति नहीं है और मैं अपने तप का बल सुरक्षित रखना चाहती हूँ, यद्यपि तू अग्नि में भस्म होने के ही योग्य है।
21'जब मैं बुद्धिमान् राम के साथ थी, तब तेरे लिए मेरा अपहरण सम्भव न था। निस्सन्देह विधाता ने तेरी मृत्यु लाने के लिए ही यह विधान किया है।
22'तू (महान्) योद्धा है और कुबेर का भाई है। तेरे पास सेना है। फिर तूने राम को छोड़कर पीछे से उनकी पत्नी का अपहरण क्यों किया?'
23जानकी की बात सुनकर राक्षसराज रावण ने अपने क्रूर नेत्र फाड़कर और घुमाते हुए उन्हें देखा।
24वह समृद्ध रावण श्याम मेघों की राशि के समान लगता था — बलिष्ठ भुजाओं, मोटी ग्रीवा, सिंह की चाल, ज्वालामय जिह्वा और जलते नेत्रों वाला।
25अस्थिर मुकुट सहित वह और भी ऊँचा दिखता था। वह अद्भुत लाल पुष्पमालाएँ और वस्त्र पहने था, अङ्गराग से लिप्त था और अलंकृत बाजूबन्दों से चमक रहा था।
26अपनी कमर पर एक मोटे काले सूत्र से भलीभाँति लिपटा वह अमृत के लिए क्षीरसागर के मन्थन के समय काले सर्प से वेष्टित मन्दर पर्वत के समान लगता था।
27दो पर्वतशिखरों के समान अपनी दोनों लम्बी भुजाओं सहित वह राक्षसराज मन्दर पर्वत के समान शोभित था।
28वह उस पर्वत के समान खड़ा था जिस पर लाल पत्तों और फूलों से ढके दो अशोक वृक्ष हों — उदीयमान सूर्य के रंग के उसके कुण्डल ही वे फूल थे।
29वह स्वर्ग में उगे कल्पवृक्ष के समान, मूर्तिमान् वसन्त के समान और श्मशान पर खड़ी स्मारक-शिला के समान था। भलीभाँति सजा होने पर भी वह भयङ्कर लगता था।
30क्रोध से लाल नेत्रों सहित वैदेही को देखते हुए और फुफकारते सर्प के समान गहरी साँसें भरते हुए रावण ने उत्तर दिया —
31'हे सीते! तू सतीत्व के व्रत का पालन कर रही है और एक निरर्थक, गलत मार्ग पर चल रही है। मैं तुझे वैसे ही नष्ट कर दूँगा जैसे सूर्य अपने तेज से प्रातःसन्ध्या को दूर कर देता है।'
32शत्रुतापन राजा रावण ने मैथिली को इस प्रकार धमकाकर भयङ्कर रूप वाली राक्षसियों को इस प्रकार आज्ञा दी।
33उनमें से एक की एक ही आँख थी, दूसरी का एक ही कान, किसी के कान ढके हुए थे, किसी का कान गाय के समान था, किसी के हाथी के समान और किसी के लम्बे, लटकते हुए। किसी के चरण हाथी के समान थे, किसी के घोड़े के खुर के समान और किसी के गाय के समान। किसी का एक ही पैर था, किसी के चौड़े चरण थे और किसी के चरण थे ही नहीं। किसी की ग्रीवा लम्बी और सिर विशाल था। किसी के स्तन और उदर बड़े थे। किसी का मुख और नेत्र विशाल थे, किसी की जिह्वा लम्बी थी और किसी की जिह्वा थी ही नहीं। किसी की नाक न थी और किसी का मुख सिंह के समान था तथा किसी का गाय के समान।
34उनमें से एक की एक ही आँख थी, दूसरी का एक ही कान, किसी के कान ढके हुए थे, किसी का कान गाय के समान था, किसी के हाथी के समान और किसी के लम्बे, लटकते हुए। किसी के चरण हाथी के समान थे, किसी के घोड़े के खुर के समान और किसी के गाय के समान। किसी का एक ही पैर था, किसी के चौड़े चरण थे और किसी के चरण थे ही नहीं। किसी की ग्रीवा लम्बी और सिर विशाल था। किसी के स्तन और उदर बड़े थे। किसी का मुख और नेत्र विशाल थे, किसी की जिह्वा लम्बी थी और किसी की जिह्वा थी ही नहीं। किसी की नाक न थी और किसी का मुख सिंह के समान था तथा किसी का गाय के समान।
35उनमें से एक की एक ही आँख थी, दूसरी का एक ही कान, किसी के कान ढके हुए थे, किसी का कान गाय के समान था, किसी के हाथी के समान और किसी के लम्बे, लटकते हुए। किसी के चरण हाथी के समान थे, किसी के घोड़े के खुर के समान और किसी के गाय के समान। किसी का एक ही पैर था, किसी के चौड़े चरण थे और किसी के चरण थे ही नहीं। किसी की ग्रीवा लम्बी और सिर विशाल था। किसी के स्तन और उदर बड़े थे। किसी का मुख और नेत्र विशाल थे, किसी की जिह्वा लम्बी थी और किसी की जिह्वा थी ही नहीं। किसी की नाक न थी और किसी का मुख सिंह के समान था तथा किसी का गाय के समान।
36'हे राक्षसियो! तुम सब मिलकर जानकी का मन मेरी ओर मोड़ो। देखो कि वह तत्काल मेरे वश में हो जाए।
37'अनुकूल अथवा प्रतिकूल उपायों से, समझाकर अथवा बलपूर्वक, पुरस्कार अथवा दण्ड से — वैदेही का मन मेरी ओर खींचो।' (रावण ने कहा।)
38क्रोध और काम में जलता वह राक्षसराज बार-बार उन राक्षसियों को आज्ञा देता रहा और सीता पर अँगुली उठाकर उन्हें बार-बार धमकाता रहा।
39धान्यमालिनी नामक एक राक्षसी तत्काल दशमुख रावण के पास आई और उसका आलिङ्गन कर बोली —
40'हे राक्षसराज! हे स्वामी! मेरे साथ क्रीड़ा कीजिए। इस विवर्ण, दयनीय सीता से क्या प्रयोजन सिद्ध होगा — वह तो अन्ततः एक मनुष्य ही है।
41'हे राजन्! निश्चय ही अमरों में अग्रगण्य ब्रह्मा ने उसे आपकी भुजाओं के बल से अर्जित वैभव भोगने के लिए नहीं बनाया है।
42'जो पुरुष अनिच्छुक स्त्री को चाहता है, उसका शरीर केवल सन्तप्त होता है; किन्तु जो इच्छुक स्त्री को चाहता है, उसके लिए वह सुख आनन्ददायक होता है।'
43उसकी बात सुनकर प्रचण्ड श्याम मेघ के समान दिखने वाला वह राक्षसराज खुलकर हँसते हुए मुड़ गया।
44तत्पश्चात् वह दशग्रीव राक्षस मानो पृथ्वी को कँपाता हुआ चल पड़ा और अपने उस निवास में प्रविष्ट हुआ जो मध्याह्न के प्रचण्ड सूर्य के समान चमक रहा था।
45तब देवताओं, गन्धर्वों और नागों की कन्याएँ एकत्र होकर उसके पीछे उसके उस उत्तम भवन में चली गईं।
46भय से काँपती किन्तु धर्ममार्ग पर दृढ़ मैथिली का उपहास कर काम से अभिभूत रावण उन्हें छोड़कर अपने देदीप्यमान भवन में प्रविष्ट हुआ। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का द्वाविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1मनोहर सीताका तीखा वचन सुनेर राक्षसराजले अप्रिय शब्दमा उत्तर दियो —
2'प्रेमी जति नै विनम्र, स्नेही र स्त्रीहरूलाई प्रिय हुन्छ, उति नै ऊ तिनीहरूबाट अपमानित हुन्छ।
3'तिमीप्रतिको मेरो प्रेमले मेरो क्रोधलाई त्यसै गरी रोकेको छ जसरी कुशल सारथिले गलत बाटोमा दौडने घोडालाई वशमा राख्दछ।
4'प्रेम पक्षपाती हुन्छ। जसप्रति करुणा र मैत्री उत्पन्न हुन्छ, तिनैसँग त्यो बाँधिन्छ — चाहे तिनी दण्डका योग्य नै किन नहोऊन्।
5'हे सुन्दरी! यसैकारण म तिमीलाई मार्दिनँ, यद्यपि (यी वचनका लागि) तिमी वध र अपमानकी योग्य छ्यौ, र यद्यपि तिमी एउटा झूटो तपस्वी जीवनमा लागेकी छ्यौ।
6'हे मैथिली! तिमीले जति पनि चुभ्ने कुरा भन्यौ, तीमध्ये हरेकका लागि तिमी भयङ्कर मृत्युकी योग्य छ्यौ।'
7क्रोध र आवेशले भरिएकी वैदेहीलाई उत्तर दिँदै राक्षसराज रावणले यी वचन भन्यो —
8'म दुई महिना प्रतीक्षा गर्नेछु — यही अवधि निश्चित छ। हे सुन्दर वर्ण भएकी! त्यसपछि तिमीले मेरो शय्या साझा गर्नुपर्नेछ।
9'यदि दुई महिनापछि पनि तिमीले मलाई पतिका रूपमा स्वीकार गर्न इन्कार गर्यौ भने, तिमीलाई भान्सामा पठाइनेछ, जहाँ मेरो बिहानको खाजाका लागि तिमी पकाइनेछ्यौ।'
10राक्षसराजले धम्क्याइरहेकी जानकीलाई देखेर देवता र गन्धर्वहरूका कन्याहरूले व्यथित आँखाले आँसु बगाए।
11जब राक्षसराजले सीतालाई धम्क्याइरहेको थियो, तब त्यहाँ उपस्थित देवता र गन्धर्वहरूका कन्याहरूले आफ्ना ओठ र आँखाका सङ्केतले उनलाई सान्त्वना दिए।
12यसरी सान्त्वना पाएर आफ्नो सत्त्वको बलमा गर्वित सीताले आत्मरक्षामा रावणसँग यसो भनिन् —
13'स्पष्ट छ कि तिम्रा मानिसहरूमा कोही पनि तिम्रो कल्याणको इच्छुक छैन, किनकि कसैले पनि तिमीलाई यस निन्दनीय कर्मबाट रोकिरहेको छैन।
14'तीनै लोकमा तिमीबाहेक अरू कसले ती धर्मात्मा (श्रीराम) की पत्नीलाई — जो इन्द्रका लागि शचीसमान छिन् — मनले पनि चाहला?
15'हे मूर्ख राक्षस! अक्षय तेज भएकी रामकी पत्नीविरुद्ध भनेका आफ्ना पापपूर्ण वचनको परिणामबाट बच्न तँ कहाँ जान सक्छस्?
16'यो त्यस्तै हो जस्तो कुनै मदमत्त हात्तीले युद्धमा खरायोसँग लड्नु। राम हात्तीझैँ हुनुहुन्छ र तँ एउटा साधारण खरायोझैँ, जसको मानिसहरू चर्चा गर्दछन्।
17'रामको अनुपस्थितिमा उहाँलाई सानो देखाउँदा तँलाई लाज लाग्दैन। तँ अझै उहाँको दृष्टिमा परेकै छैनस्।
18'हे नीच दुष्ट! मलाई आश्चर्य लाग्छ कि जब तँ मलाई (कामदृष्टिले) हेर्छस्, तब तेरा पिँगल, विकृत आँखा (कोटरबाट) निस्केर किन खस्दैनन्।
19'ती धर्मात्मा राजा (राम) की पत्नी र दशरथकी बुहारीविरुद्ध यस्ता वचन बोल्दा तेरो जिब्रो किन खस्दैन?
20'हे रावण! म आफ्नो सतीत्वको आगोले तँलाई भस्म पार्न सक्छु। तर मलाई रामको अनुमति छैन र म आफ्नो तपको बल सुरक्षित राख्न चाहन्छु, यद्यपि तँ आगोमा भस्म हुनयोग्यै छस्।
21'जब म बुद्धिमान् रामसँग थिएँ, तब तँलाई मेरो अपहरण गर्न सम्भव थिएन। निस्सन्देह विधाताले तेरो मृत्यु ल्याउनकै लागि यो विधान गरेको हो।
22'तँ (महान्) योद्धा होस् र कुबेरको भाइ होस्। तँसँग सेना छ। अनि तैँले रामलाई छोडेर पछाडिबाट उहाँकी पत्नीको अपहरण किन गरिस्?'
23जानकीको कुरा सुनेर राक्षसराज रावणले आफ्ना क्रूर आँखा फाडेर र घुमाउँदै उनलाई हेर्यो।
24त्यो समृद्ध रावण कालो मेघको राशिझैँ देखिन्थ्यो — बलिष्ठ पाखुरा, मोटो घाँटी, सिंहको हिँडाइ, ज्वालामय जिब्रो र बल्ने आँखा भएको।
25अस्थिर मुकुटसहित ऊ झन् अग्लो देखिन्थ्यो। उसले अद्भुत राता पुष्पमाला र वस्त्र लगाएको थियो, अङ्गरागले लेपिएको थियो र अलङ्कृत बाजुबन्दले चम्किरहेको थियो।
26आफ्नो कम्मरमा एउटा मोटो कालो सूत्रले राम्ररी बेरिएको ऊ अमृतका लागि क्षीरसागर मन्थन गर्दा कालो सर्पले वेष्टित मन्दर पर्वतझैँ देखिन्थ्यो।
27दुई पर्वतशिखरझैँ आफ्ना दुवै लामा पाखुरासहित त्यो राक्षसराज मन्दर पर्वतझैँ शोभित थियो।
28ऊ त्यस पर्वतझैँ उभिएको थियो जसमा राता पात र फूलले ढाकिएका दुई अशोक रूख होऊन् — उदाउँदो सूर्यको रङका उसका कुण्डल नै ती फूल थिए।
29ऊ स्वर्गमा उम्रेको कल्पवृक्षझैँ, मूर्तिमान् वसन्तझैँ र मसानघाटमा उभिएको स्मारकशिलाझैँ थियो। राम्ररी सजिएको भए पनि ऊ भयङ्कर देखिन्थ्यो।
30क्रोधले राता आँखासहित वैदेहीलाई हेर्दै र फुत्कार्ने सर्पझैँ गहिरो सास फेर्दै रावणले उत्तर दियो —
31'हे सीते! तँ सतीत्वको व्रतको पालन गरिरहेकी छस् र एउटा निरर्थक, गलत बाटोमा हिँडिरहेकी छस्। म तँलाई त्यसै गरी नष्ट पारिदिनेछु जसरी सूर्यले आफ्नो तेजले बिहानको साँझलाई हटाइदिन्छ।'
32शत्रुतापन राजा रावणले मैथिलीलाई यसरी धम्क्याएर भयङ्कर रूप भएका राक्षसीहरूलाई यसरी आज्ञा दियो।
33तीमध्ये एककी एउटै आँखा थियो, अर्कीको एउटै कान, कसैका कान ढाकिएका थिए, कसैको कान गाईको जस्तो थियो, कसैको हात्तीको जस्तो र कसैका लामा, झुन्डिएका। कसैका चरण हात्तीका जस्ता थिए, कसैका घोडाका खुरजस्ता र कसैका गाईका जस्ता। कसैको एउटै खुट्टा थियो, कसैका चौडा चरण थिए र कसैका चरण नै थिएनन्। कसैको घाँटी लामो र टाउको विशाल थियो। कसैका स्तन र पेट ठूला थिए। कसैको मुख र आँखा विशाल थिए, कसैको जिब्रो लामो थियो र कसैको जिब्रो नै थिएन। कसैको नाक थिएन र कसैको मुख सिंहको जस्तो थियो तथा कसैको गाईको जस्तो।
34तीमध्ये एककी एउटै आँखा थियो, अर्कीको एउटै कान, कसैका कान ढाकिएका थिए, कसैको कान गाईको जस्तो थियो, कसैको हात्तीको जस्तो र कसैका लामा, झुन्डिएका। कसैका चरण हात्तीका जस्ता थिए, कसैका घोडाका खुरजस्ता र कसैका गाईका जस्ता। कसैको एउटै खुट्टा थियो, कसैका चौडा चरण थिए र कसैका चरण नै थिएनन्। कसैको घाँटी लामो र टाउको विशाल थियो। कसैका स्तन र पेट ठूला थिए। कसैको मुख र आँखा विशाल थिए, कसैको जिब्रो लामो थियो र कसैको जिब्रो नै थिएन। कसैको नाक थिएन र कसैको मुख सिंहको जस्तो थियो तथा कसैको गाईको जस्तो।
35तीमध्ये एककी एउटै आँखा थियो, अर्कीको एउटै कान, कसैका कान ढाकिएका थिए, कसैको कान गाईको जस्तो थियो, कसैको हात्तीको जस्तो र कसैका लामा, झुन्डिएका। कसैका चरण हात्तीका जस्ता थिए, कसैका घोडाका खुरजस्ता र कसैका गाईका जस्ता। कसैको एउटै खुट्टा थियो, कसैका चौडा चरण थिए र कसैका चरण नै थिएनन्। कसैको घाँटी लामो र टाउको विशाल थियो। कसैका स्तन र पेट ठूला थिए। कसैको मुख र आँखा विशाल थिए, कसैको जिब्रो लामो थियो र कसैको जिब्रो नै थिएन। कसैको नाक थिएन र कसैको मुख सिंहको जस्तो थियो तथा कसैको गाईको जस्तो।
36'हे राक्षसीहरू! तिमीहरू सबै मिलेर जानकीको मन मतिर मोड। हेर कि उनी तत्कालै मेरो वशमा आऊन्।
37'अनुकूल अथवा प्रतिकूल उपायले, बुझाएर अथवा बलपूर्वक, पुरस्कार अथवा दण्डले — वैदेहीको मन मतिर तान।' (रावणले भन्यो।)
38क्रोध र काममा जलिरहेको त्यो राक्षसराजले बारम्बार ती राक्षसीलाई आज्ञा दिइरह्यो र सीतातिर औँला ठड्याएर उनलाई बारम्बार धम्क्याइरह्यो।
39धान्यमालिनी नामक एक राक्षसी तत्कालै दशमुख रावणको छेउमा आइन् र उसको आलिङ्गन गर्दै भनिन् —
40'हे राक्षसराज! हे स्वामी! मसँग क्रीडा गर्नुहोस्। यी विवर्ण, दयनीय सीताबाट के प्रयोजन सिद्ध होला — उनी त अन्ततः एक मानिस मात्र हुन्।
41'हे राजन्! निश्चय नै अमरहरूमा अग्रगण्य ब्रह्माले उनलाई तपाईंका पाखुराको बलले आर्जित वैभव भोग्नका लागि बनाएका छैनन्।
42'जुन पुरुषले अनिच्छुक स्त्रीलाई चाहन्छ, उसको शरीर केवल सन्तप्त हुन्छ; तर जसले इच्छुक स्त्रीलाई चाहन्छ, उसका लागि त्यो सुख आनन्ददायक हुन्छ।'
43उनको कुरा सुनेर प्रचण्ड कालो मेघझैँ देखिने त्यो राक्षसराज खुलेर हाँस्दै फर्कियो।
44त्यसपछि त्यो दशग्रीव राक्षस मानौँ पृथ्वी हल्लाउँदै हिँड्यो र आफ्नो त्यस निवासमा प्रवेश गर्यो जुन मध्याह्नको प्रचण्ड सूर्यझैँ चम्किरहेको थियो।
45तब देवता, गन्धर्व र नागहरूका कन्याहरू भेला भई उसको पछिपछि उसको त्यस उत्तम भवनमा गए।
46भयले काँप्ने तर धर्ममार्गमा दृढ मैथिलीको उपहास गरी कामले अभिभूत रावण उनलाई छोडेर आफ्नो देदीप्यमान भवनमा प्रवेश गर्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको बाइसौँ सर्ग समाप्त भयो।