सर्गः 15
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 15
संस्कृत
1स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्। अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत।।5.15.1।।
2सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
3सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
4सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
5सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
6सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
7सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
8सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।। तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।। काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।। सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।। प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।। विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।। पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।
9स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः। पुन्नागास्सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा।।5.15.9।। विवृद्धमूला बहवश्शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः।
10शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः।।5.15.10।। नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकास्सहस्रशः।
11नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।। अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्। वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।। पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।। नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।
12नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।। अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्। वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।। पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।। नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।
13नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।। अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्। वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।। पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।। नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।
14नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।। अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्। वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।। पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।। नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।
15शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्। अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।5.15.15।। स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्। मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।5.15.16।। प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।5.15.17।। विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
16शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्। अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।5.15.15।। स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्। मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।5.15.16।। प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।5.15.17।। विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
17शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्। अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।5.15.15।। स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्। मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।5.15.16।। प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।5.15.17।। विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।
18ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिस्समावृताम्।।5.15.18।। उपवासकृशां दीनां निश्श्वसन्तीं पुनः पुनः। ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्।।5.15.19।।
19ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिस्समावृताम्।।5.15.18।। उपवासकृशां दीनां निश्श्वसन्तीं पुनः पुनः। ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्।।5.15.19।।
20मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्। पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः।।5.15.20।।
21पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा। सपङ्कामनलङ्कारां विपद्मामिव पद्मिनीम्।।5.15.21।।
22व्रीडितां दुःखसन्तप्तां परिम्लानां तपस्विनीम्। ग्रहेणाङ्गारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्।।5.15.22।।
23अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च। शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्।।5.15.23।।
24प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्। स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव।।5.15.24।।
25नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया। नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव।।5.15.25।। सुखार्हां दुःखसन्तप्तां व्यसनानामकोविदाम्।
26तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्।।5.15.26।। तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।
27ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा।।5.15.27।। यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना।
28पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्।।5.15.28।। कुर्वतीं प्रभयादेवीं सर्वा वितिमिरा दिशः। तां नीलकेशीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्।।5.15.29।। सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।
29पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्।।5.15.28।। कुर्वतीं प्रभयादेवीं सर्वा वितिमिरा दिशः। तां नीलकेशीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्।।5.15.29।। सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।
30इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।5.15.30।। भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्।
31निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव।।5.15.31।। शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्।
32संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः।।5.15.32।। तां स्मृतीमिव सन्दिग्धामृद्धिं निपतितामिव।
33विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव।।5.15.33।। सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव।
34अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव।।5.15.34।। रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम्।
35अबलां मृगशाबाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः।।5.15.35।। बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा। वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।।5.15.36।।
36अबलां मृगशाबाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः।।5.15.35।। बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा। वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।।5.15.36।।
37मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्। प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्।।5.15.37।।
38तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु। आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव।।5.15.38।।
39दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलङ्कृताम्। संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्।।5.15.39।।
40तां समीक्षय विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्। तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।।5.15.40।।
41वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्। तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्।।5.15.41।। सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ। मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च।।5.15.42।। श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च।
42वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्। तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्।।5.15.41।। सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ। मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च।।5.15.42।। श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च।
43तान्यैवेतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्।।5.15.43।। तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये। यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः।।5.15.44।।
44तान्यैवेतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्।।5.15.43।। तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये। यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः।।5.15.44।।
45पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्। उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवङ्गमैः।।5.15.45।।
46भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले। अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च।।5.15.46।।
47इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम्। तथाऽपि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्।।5.15.47।।
48इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया। प्रणष्टापि सती याऽस्य मनसो न प्रणश्यति।।5.15.48।।
49इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते। कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च।।5.15.49।। स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः। पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च।।5.15.50।।
50इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते। कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च।।5.15.49।। स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः। पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च।।5.15.50।।
51अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम्। रामस्य च यथा रूपं तस्येयमसितेक्षणा।।5.15.51।।
52अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्। तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति।।5.15.52।।
53दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति।।5.15.53।।
54दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम्। सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति।।5.15.54।।
अंग्रेज़ी
1Hanuman looked out from the simsupa tree all around for Mythili scanning the ground below.
2Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
3Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
4Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
5Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
6Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
7Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
8Hanuman surveyed from the Simsupa tree the Ashoka grove of trees full of fine fragrance. It looked welldecorated like the Nandana garden of Indra. It teemed with animals and birds. It was filled with the voices of the cuckoos. It had tall mansions and underground chamber. There were golden lilies and lotuses in the lakes, enchanting couches with rich coverings and trees full of blossoms of all seasons and fruits in abundance With the Ashoka tree shedding showers of flowers from time to time the place shone with the splendour of Sunrise. It glittered like inflamed fire. The Ashoka tree had hundreds of colourful birds on the branches. It appeared as if it had branches without leaves which made them look like earornaments (of the grove). Ashoka flowers in bloom hung down to the base of the tree as if to take away the grief of the onlookers. The blossoms of the Karnikara and kimsuka brightened the whole grove.
9The grove shone bright as if it were inflamed fire with beautiful trees like purnaga, saptaparna, champak and uddalaka in full bloom.
10There were thousands of ashoka trees some of which shone like gold, others like the flames of fire and some dark as collyrium.
11The grove with different types of gardens spread over looked like the Nandana garden of Indra and Chaitraratha garden of Kubera. It surpassed every other garden. It was unimaginable in splendour. It was divine and delightful filled with the radiance of countless varieties of blossoms shining like stars, like a second firmament. It was like another ocean filled with precious gems of flowers. It had trees with flowers of honeyscented fragrance. Sounds of animals and birds filled the air. It was pleasing to the heart with various divine fragrances wafted (by the breeze)৷৷
12The grove with different types of gardens spread over looked like the Nandana garden of Indra and Chaitraratha garden of Kubera. It surpassed every other garden. It was unimaginable in splendour. It was divine and delightful filled with the radiance of countless varieties of blossoms shining like stars, like a second firmament. It was like another ocean filled with precious gems of flowers. It had trees with flowers of honeyscented fragrance. Sounds of animals and birds filled the air. It was pleasing to the heart with various divine fragrances wafted (by the breeze)৷৷
13The grove with different types of gardens spread over looked like the Nandana garden of Indra and Chaitraratha garden of Kubera. It surpassed every other garden. It was unimaginable in splendour. It was divine and delightful filled with the radiance of countless varieties of blossoms shining like stars, like a second firmament. It was like another ocean filled with precious gems of flowers. It had trees with flowers of honeyscented fragrance. Sounds of animals and birds filled the air. It was pleasing to the heart with various divine fragrances wafted (by the breeze)৷৷
14The grove with different types of gardens spread over looked like the Nandana garden of Indra and Chaitraratha garden of Kubera. It surpassed every other garden. It was unimaginable in splendour. It was divine and delightful filled with the radiance of countless varieties of blossoms shining like stars, like a second firmament. It was like another ocean filled with precious gems of flowers. It had trees with flowers of honeyscented fragrance. Sounds of animals and birds filled the air. It was pleasing to the heart with various divine fragrances wafted (by the breeze)৷৷
15The monkey leader saw a lofty templelike structure in the midst of the Ashoka grove which was highly fragrant and appeared like another indescribable structure that stood on a thousand pillars like another Gandhamadana mountain. It gleamed white like mount Kailasa. Its stairs were paved with corals. The altars were made of brightly polished gold. This structure glowing with brilliance was as if stealing the eyes. It looked white with light and lofty as though scratching the sky.
16The monkey leader saw a lofty templelike structure in the midst of the Ashoka grove which was highly fragrant and appeared like another indescribable structure that stood on a thousand pillars like another Gandhamadana mountain. It gleamed white like mount Kailasa. Its stairs were paved with corals. The altars were made of brightly polished gold. This structure glowing with brilliance was as if stealing the eyes. It looked white with light and lofty as though scratching the sky.
17The monkey leader saw a lofty templelike structure in the midst of the Ashoka grove which was highly fragrant and appeared like another indescribable structure that stood on a thousand pillars like another Gandhamadana mountain. It gleamed white like mount Kailasa. Its stairs were paved with corals. The altars were made of brightly polished gold. This structure glowing with brilliance was as if stealing the eyes. It looked white with light and lofty as though scratching the sky.
18Then he beheld a lady surrounded by female demons. Clad in soiled clothes she looked dejected, emaciated through fasting and was sighing repeatedly. She appeared thin and pale like the crescent Moon at the beginning of the bright fortnight.
19Then he beheld a lady surrounded by female demons. Clad in soiled clothes she looked dejected, emaciated through fasting and was sighing repeatedly. She appeared thin and pale like the crescent Moon at the beginning of the bright fortnight.
20Her form was faintly recognisable. She had a lovely radiance on account of her beautiful form. She looked like the tip of burning fire engulfed in a cloud of smoke.
21She was wearing an excellent single yellow cloth which was soiled. Unadorned, she looked like a muddy lotuspond bereft of lotuses.
22She was bashful, tormented with agony, dejected with a withered look. She appeared like the star Rohini oppressed by planet Mars.
23Her face was filled with tears. She looked dejected and emaciated due to fasting. Always plunged in grief, she looked like one meditating in tears.
24Unable to see her dear kith and kin, she sat guarded by ogresses. She appeared like a doe separated from the herd and encircled by a pack of hounds.
25She (from behind) appeared like the earth covered with a range of trees at the end of rainy season with her single long black braid touching her hips looking like a black serpent. She who deserved to be happy and had not experienced worries was burning in grief. (एकवेणी is a trait of a प्रोषितभर्तृका Sita who was forced to stay in Lanka was a प्रोषितभर्तृका नायिका.)
26After seeing the largeeyed lady worn out and dressed in soiled clothes, Hanuman started deliberating in himself and guessed it was Sita for strong reasons.
27Beholding the form of the largeeyed lady, Hanuman guessed, 'This is similar to the form seen while the demon was kidnapping her'.
28Her face resembled the fullmoon which dispelled the encircling gloom by its radiance. She had a slender waist, beautiful round breasts, shapely eyebrows, red lips, dark hair, and eyes like lotus petals with attractive limbs. She was comparable to Rati, consort of Cupid.
29Her face resembled the fullmoon which dispelled the encircling gloom by its radiance. She had a slender waist, beautiful round breasts, shapely eyebrows, red lips, dark hair, and eyes like lotus petals with attractive limbs. She was comparable to Rati, consort of Cupid.
30Just as the radiance of the full moon is cherished by all, this lady was liked by every one in this world. With her lovely figure she was seated on the ground like an austere ascetic.
31The timid lady was hissing (sighing) like the consort of the serpent king, who being caught in a widespread cobweb of grief was looking gloomy.
32She was like the flames of fire obscured by smoke. She appeared like the text of Smriti of doubtful meaning, a treasure that has been thrown away
33She was like faith shattered, hope frustrated, desires blocked by obstacles, success vitiated, fame marred and intellect blurred.
34She appeared like fame besmirched by false allegation. She was pained by the obstruction to meet Rama and emaciated by abduction.
35The fawneyed lady was looking here and there with her dark, curved eyelashes. Her unhappy face was streaming with tears.
36The fawneyed lady was looking here and there with her dark, curved eyelashes. Her unhappy face was streaming with tears.
37Covered with dirt and mud and shorn of adornments even though she deserved them, she looked wretched like the radiance of the Moon muffled by dark clouds.
38Hanuman did recognise Sita after looking at her carefully again and again even as one is able to make out knowledge of shastriclore forgotten with lapse of time and lack of practice.
39Just as an unclear expression which has undergone certain changes in meaning due to lack of usage over a long period is understood by virtue of previous practice so also Hanuman had difficulty in recognising Sita who was devoid of any decoration.
40After close observation of different signs and deliberation with reasons he came to the conclusion that the largeeyed lady is the same blameless princess Sita.
41Hanuman observed the ornaments worn by Vaidehi adding grace to her limbs which Rama had described.They were wellcrafted earrings and wellfit Savdamshtras. He noticed wonderful, variegated ornaments of corals and gems as well as those worn on hands. They were blackened for long wear and Sita had marks of wearing them on her body. (Note: This is a pair ornaments shaped like dog's teeth. It is not known on which part of the body they were worn).
42Hanuman observed the ornaments worn by Vaidehi adding grace to her limbs which Rama had described.They were wellcrafted earrings and wellfit Savdamshtras. He noticed wonderful, variegated ornaments of corals and gems as well as those worn on hands. They were blackened for long wear and Sita had marks of wearing them on her body. (Note: This is a pair ornaments shaped like dog's teeth. It is not known on which part of the body they were worn).
43"I think these ornaments are the same that were described by Rama. Those dropped (by Sita) are not found on her body. These were not dropped.There is no doubt."
44"I think these ornaments are the same that were described by Rama. Those dropped (by Sita) are not found on her body. These were not dropped.There is no doubt."
45"The shining yellow upper garment like a golden cloth was torn. Flung down, it stuck to a tree which the monkeys noticed.
46"The jingling, choice ornaments were thrown down on the ground.
47"This cloth worn long is crumpled. Even then it has retained its shine and looks fresh.
48"This lady of golden complexion is Rama's beloved queen who does not disappear from his mind, although away.
49"She is that same lady for whom Rama has been passing through compassion, benevolence, grief and passion. He is compassionate considering her a woman, kind and benevolent since she is his dependent, stricken with grief for losing a wife and passionate since she is his beloved.
50"She is that same lady for whom Rama has been passing through compassion, benevolence, grief and passion. He is compassionate considering her a woman, kind and benevolent since she is his dependent, stricken with grief for losing a wife and passionate since she is his beloved.
51"This blackeyed Sita and her divine, charming body with perfect limbs are a match for Rama's figure.
52"The divine queen's mind is firmly fixed on Rama and his mind, fixed on her. For this reason she and the righteous self (Rama) are able to survive till this moment.
53"Lord Rama had accomplished a difficult task in sustaining the body this way without allowing it to sink and perish during separation from her.
54"Rama, the strongarmed hero has accomplished a difficult task by surviving even for a moment without this Sita who has intoxicating lustre".
हिन्दी
1हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से चारों ओर मैथिली को खोजते हुए नीचे की भूमि पर दृष्टि दौड़ाई।
2हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
3हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
4हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
5हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
6हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
7हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
8हनुमान् ने शिंशपा वृक्ष से उस अशोकवाटिका को देखा, जिसके वृक्ष उत्तम सुगन्ध से भरे थे। वह इन्द्र के नन्दनवन के समान सुसज्जित लगती थी। वह पशुओं और पक्षियों से भरी थी। वह कोकिलों की ध्वनि से गूँज रही थी। उसमें ऊँची अट्टालिकाएँ और भूमिगृह थे। सरोवरों में स्वर्णमय कुमुद और कमल थे, बहुमूल्य आस्तरणों वाली मनोहर शय्याएँ थीं और सब ऋतुओं के फूलों तथा प्रचुर फलों से लदे वृक्ष थे। अशोक वृक्ष समय-समय पर फूलों की वर्षा करते थे, जिससे वह स्थान सूर्योदय की आभा से शोभित लगता था। वह प्रज्वलित अग्नि के समान चमक रहा था। अशोक वृक्ष की शाखाओं पर सैकड़ों रङ्गीन पक्षी बैठे थे। ऐसा लगता था मानो उसकी शाखाएँ पत्तों से रहित हों, जिससे वे (वाटिका के) कर्णाभूषणों के समान दिखती थीं। खिले अशोकपुष्प वृक्ष के मूल तक झुके थे, मानो देखने वालों का शोक हर लेने आए हों। कर्णिकार और किंशुक के फूल समूची वाटिका को उज्ज्वल कर रहे थे।
9पूर्ण खिले पुन्नाग, सप्तपर्ण, चम्पक और उद्दालक जैसे सुन्दर वृक्षों से वह वाटिका प्रज्वलित अग्नि के समान उज्ज्वल शोभा पा रही थी।
10वहाँ सहस्रों अशोक वृक्ष थे — कुछ स्वर्ण के समान चमकते, कुछ अग्नि की ज्वालाओं के समान और कुछ काजल के समान श्याम।
11नाना प्रकार के उद्यानों से फैली वह वाटिका इन्द्र के नन्दनवन और कुबेर के चैत्ररथ वन के समान लगती थी। वह हर दूसरे उद्यान से बढ़कर थी। उसका वैभव अकल्पनीय था। वह दिव्य और मनोहर थी, जो तारों के समान चमकते असंख्य प्रकार के फूलों की आभा से भरी थी — मानो दूसरा आकाश हो। वह फूलों रूपी बहुमूल्य रत्नों से भरा दूसरा समुद्र थी। उसमें मधु के समान सुगन्ध वाले फूलों से लदे वृक्ष थे। पशुओं और पक्षियों की ध्वनि से वायु भरी थी। (वायु द्वारा) बहाई गई नाना दिव्य सुगन्धों से वह हृदय को प्रिय लगती थी।
12नाना प्रकार के उद्यानों से फैली वह वाटिका इन्द्र के नन्दनवन और कुबेर के चैत्ररथ वन के समान लगती थी। वह हर दूसरे उद्यान से बढ़कर थी। उसका वैभव अकल्पनीय था। वह दिव्य और मनोहर थी, जो तारों के समान चमकते असंख्य प्रकार के फूलों की आभा से भरी थी — मानो दूसरा आकाश हो। वह फूलों रूपी बहुमूल्य रत्नों से भरा दूसरा समुद्र थी। उसमें मधु के समान सुगन्ध वाले फूलों से लदे वृक्ष थे। पशुओं और पक्षियों की ध्वनि से वायु भरी थी। (वायु द्वारा) बहाई गई नाना दिव्य सुगन्धों से वह हृदय को प्रिय लगती थी।
13नाना प्रकार के उद्यानों से फैली वह वाटिका इन्द्र के नन्दनवन और कुबेर के चैत्ररथ वन के समान लगती थी। वह हर दूसरे उद्यान से बढ़कर थी। उसका वैभव अकल्पनीय था। वह दिव्य और मनोहर थी, जो तारों के समान चमकते असंख्य प्रकार के फूलों की आभा से भरी थी — मानो दूसरा आकाश हो। वह फूलों रूपी बहुमूल्य रत्नों से भरा दूसरा समुद्र थी। उसमें मधु के समान सुगन्ध वाले फूलों से लदे वृक्ष थे। पशुओं और पक्षियों की ध्वनि से वायु भरी थी। (वायु द्वारा) बहाई गई नाना दिव्य सुगन्धों से वह हृदय को प्रिय लगती थी।
14नाना प्रकार के उद्यानों से फैली वह वाटिका इन्द्र के नन्दनवन और कुबेर के चैत्ररथ वन के समान लगती थी। वह हर दूसरे उद्यान से बढ़कर थी। उसका वैभव अकल्पनीय था। वह दिव्य और मनोहर थी, जो तारों के समान चमकते असंख्य प्रकार के फूलों की आभा से भरी थी — मानो दूसरा आकाश हो। वह फूलों रूपी बहुमूल्य रत्नों से भरा दूसरा समुद्र थी। उसमें मधु के समान सुगन्ध वाले फूलों से लदे वृक्ष थे। पशुओं और पक्षियों की ध्वनि से वायु भरी थी। (वायु द्वारा) बहाई गई नाना दिव्य सुगन्धों से वह हृदय को प्रिय लगती थी।
15वानरनायक ने अशोकवाटिका के मध्य एक ऊँचा मन्दिर-सदृश भवन देखा, जो अत्यन्त सुगन्धित था और सहस्र स्तम्भों पर खड़े किसी दूसरे अवर्णनीय भवन के समान लगता था — मानो दूसरा गन्धमादन पर्वत हो। वह कैलास के समान श्वेत चमक रहा था। उसकी सीढ़ियाँ प्रवाल से जड़ी थीं। वेदियाँ चमकाए हुए स्वर्ण की बनी थीं। तेज से देदीप्यमान वह भवन मानो नेत्रों को चुरा रहा था। वह प्रकाश से श्वेत दिखता था और इतना ऊँचा था मानो आकाश को खरोंच रहा हो।
16वानरनायक ने अशोकवाटिका के मध्य एक ऊँचा मन्दिर-सदृश भवन देखा, जो अत्यन्त सुगन्धित था और सहस्र स्तम्भों पर खड़े किसी दूसरे अवर्णनीय भवन के समान लगता था — मानो दूसरा गन्धमादन पर्वत हो। वह कैलास के समान श्वेत चमक रहा था। उसकी सीढ़ियाँ प्रवाल से जड़ी थीं। वेदियाँ चमकाए हुए स्वर्ण की बनी थीं। तेज से देदीप्यमान वह भवन मानो नेत्रों को चुरा रहा था। वह प्रकाश से श्वेत दिखता था और इतना ऊँचा था मानो आकाश को खरोंच रहा हो।
17वानरनायक ने अशोकवाटिका के मध्य एक ऊँचा मन्दिर-सदृश भवन देखा, जो अत्यन्त सुगन्धित था और सहस्र स्तम्भों पर खड़े किसी दूसरे अवर्णनीय भवन के समान लगता था — मानो दूसरा गन्धमादन पर्वत हो। वह कैलास के समान श्वेत चमक रहा था। उसकी सीढ़ियाँ प्रवाल से जड़ी थीं। वेदियाँ चमकाए हुए स्वर्ण की बनी थीं। तेज से देदीप्यमान वह भवन मानो नेत्रों को चुरा रहा था। वह प्रकाश से श्वेत दिखता था और इतना ऊँचा था मानो आकाश को खरोंच रहा हो।
18तब उन्होंने राक्षसियों से घिरी एक देवी को देखा। मैले वस्त्र पहने वे विषादग्रस्त लगती थीं, उपवास से कृश थीं और बार-बार निःश्वास छोड़ रही थीं। वे शुक्ल पक्ष के आरम्भ के चन्द्रकला के समान क्षीण और विवर्ण दिखाई देती थीं।
19तब उन्होंने राक्षसियों से घिरी एक देवी को देखा। मैले वस्त्र पहने वे विषादग्रस्त लगती थीं, उपवास से कृश थीं और बार-बार निःश्वास छोड़ रही थीं। वे शुक्ल पक्ष के आरम्भ के चन्द्रकला के समान क्षीण और विवर्ण दिखाई देती थीं।
20उनका रूप मुश्किल से पहचाना जाता था। अपने सुन्दर रूप के कारण उनमें एक मनोहर आभा थी। वे धुएँ के बादल में घिरी जलती अग्नि की शिखा के समान लगती थीं।
21वे एक उत्तम पीत वस्त्र पहने थीं, जो मैला हो चुका था। आभूषणहीन वे कमलों से रहित पङ्किल कमलसरोवर के समान लगती थीं।
22वे लजाई हुई, व्यथा से सन्तप्त, विषादग्रस्त और म्लान मुख वाली थीं। वे मङ्गल ग्रह से पीड़ित रोहिणी नक्षत्र के समान लगती थीं।
23उनका मुख आँसुओं से भरा था। वे विषादग्रस्त और उपवास से कृश दिखती थीं। सदा शोक में डूबी वे अश्रुपूर्ण ध्यान में लीन-सी लगती थीं।
24अपने प्रिय स्वजनों को न देख पाने वाली वे राक्षसियों के पहरे में बैठी थीं। वे झुंड से बिछुड़ी और कुत्तों के झुंड से घिरी हिरनी के समान लगती थीं।
25वे (पीछे से) वर्षाकाल के अन्त में वृक्षश्रेणियों से ढकी पृथ्वी के समान लगती थीं; उनकी एक ही लम्बी काली वेणी नितम्बों को छूती हुई काले सर्प के समान दिखती थी। जो सुख के योग्य थीं और जिन्होंने कभी चिन्ता न जानी थी, वे शोक में जल रही थीं।
26मैले वस्त्र पहने उन क्षीण विशालनयनी देवी को देखकर हनुमान् मन ही मन विचार करने लगे और प्रबल कारणों से उन्होंने अनुमान किया कि वे सीता ही हैं।
27उन विशालनयनी देवी का रूप देखकर हनुमान् ने अनुमान किया — 'यह वही रूप है जो उस राक्षस द्वारा उनके अपहरण के समय देखा गया था।'
28उनका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान था, जो अपनी आभा से चारों ओर का अन्धकार दूर कर देता है। उनकी कटि क्षीण थी, स्तन सुन्दर और गोल थे, भौंहें सुडौल थीं, अधर लाल थे, केश काले थे और नेत्र कमलदल के समान थे तथा अङ्ग मनोहर थे। वे कामदेव की पत्नी रति के समान थीं।
29उनका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान था, जो अपनी आभा से चारों ओर का अन्धकार दूर कर देता है। उनकी कटि क्षीण थी, स्तन सुन्दर और गोल थे, भौंहें सुडौल थीं, अधर लाल थे, केश काले थे और नेत्र कमलदल के समान थे तथा अङ्ग मनोहर थे। वे कामदेव की पत्नी रति के समान थीं।
30जैसे पूर्ण चन्द्रमा की आभा सबको प्रिय होती है, वैसे ही ये देवी इस संसार में सबको प्रिय थीं। अपने मनोहर रूप के साथ वे किसी कठोर तपस्विनी के समान भूमि पर बैठी थीं।
31वे भीरु देवी नागराज की पत्नी के समान निःश्वास छोड़ रही थीं, जो शोक के विस्तृत जाल में फँसकर उदास दिखाई देती थीं।
32वे धुएँ से ढकी अग्नि की ज्वालाओं के समान थीं। वे सन्दिग्ध अर्थ वाले स्मृतिवाक्य के समान, फेंक दिए गए कोष के समान लगती थीं।
33वे टूटी हुई श्रद्धा, विफल हुई आशा, विघ्नों से रुकी कामनाओं, दूषित हुई सिद्धि, कलङ्कित हुई कीर्ति और धुँधली पड़ी बुद्धि के समान थीं।
34वे मिथ्या आरोप से कलङ्कित कीर्ति के समान लगती थीं। राम से मिलने में बाधा से वे पीड़ित थीं और अपहरण से कृश हो गई थीं।
35वे मृगनयनी देवी अपनी काली, वक्र पलकों सहित इधर-उधर देख रही थीं। उनका दुःखी मुख आँसुओं से भीग रहा था।
36वे मृगनयनी देवी अपनी काली, वक्र पलकों सहित इधर-उधर देख रही थीं। उनका दुःखी मुख आँसुओं से भीग रहा था।
37धूल और कीचड़ से ढकी तथा आभूषणों के योग्य होने पर भी उनसे रहित वे श्याम मेघों से ढकी चन्द्रमा की आभा के समान दयनीय लगती थीं।
38बार-बार ध्यान से देखने के पश्चात् हनुमान् ने सीता को पहचान ही लिया, जैसे काल बीत जाने और अभ्यास छूट जाने से भूला हुआ शास्त्रज्ञान कोई पुनः पहचान लेता है।
39जैसे दीर्घ काल तक प्रयोग न होने से अर्थ में कुछ परिवर्तन आ चुका कोई अस्पष्ट पद पूर्वाभ्यास के बल पर समझ लिया जाता है, वैसे ही आभूषणहीन सीता को पहचानने में हनुमान् को कठिनाई हुई।
40भिन्न-भिन्न चिह्नों का बारीकी से निरीक्षण कर और कारणों सहित विचार कर वे इस निष्कर्ष पर पहुँचे कि वे विशालनयनी देवी वही निर्दोष राजकुमारी सीता हैं।
41हनुमान् ने वैदेही के धारण किए वे आभूषण देखे जो उनके अङ्गों को शोभा दे रहे थे और जिनका वर्णन राम ने किया था। वे सुगढ़ कुण्डल और सुव्यवस्थित श्वदंष्ट्र थे। उन्होंने प्रवाल और रत्नों के अद्भुत, नाना वर्णों के आभूषण तथा हाथों में पहने जाने वाले आभूषण भी देखे। दीर्घ काल तक पहने रहने से वे काले पड़ गए थे और सीता के शरीर पर उन्हें पहनने के चिह्न थे। (टिप्पणी — यह कुत्ते के दाँतों के आकार का आभूषणयुगल है। यह शरीर के किस अङ्ग पर पहना जाता था, यह ज्ञात नहीं।)
42हनुमान् ने वैदेही के धारण किए वे आभूषण देखे जो उनके अङ्गों को शोभा दे रहे थे और जिनका वर्णन राम ने किया था। वे सुगढ़ कुण्डल और सुव्यवस्थित श्वदंष्ट्र थे। उन्होंने प्रवाल और रत्नों के अद्भुत, नाना वर्णों के आभूषण तथा हाथों में पहने जाने वाले आभूषण भी देखे। दीर्घ काल तक पहने रहने से वे काले पड़ गए थे और सीता के शरीर पर उन्हें पहनने के चिह्न थे। (टिप्पणी — यह कुत्ते के दाँतों के आकार का आभूषणयुगल है। यह शरीर के किस अङ्ग पर पहना जाता था, यह ज्ञात नहीं।)
43'मैं समझता हूँ कि ये वही आभूषण हैं जिनका वर्णन राम ने किया था। (सीता द्वारा) गिराए गए आभूषण उनके शरीर पर नहीं हैं। ये गिराए नहीं गए थे। इसमें सन्देह नहीं।'
44'मैं समझता हूँ कि ये वही आभूषण हैं जिनका वर्णन राम ने किया था। (सीता द्वारा) गिराए गए आभूषण उनके शरीर पर नहीं हैं। ये गिराए नहीं गए थे। इसमें सन्देह नहीं।'
45'स्वर्णवस्त्र के समान चमकता वह पीत उत्तरीय फट गया था। नीचे फेंका गया वह एक वृक्ष से अटक गया था, जिसे वानरों ने देखा था।
46'रुनझुन करते वे चुने हुए आभूषण भूमि पर फेंक दिए गए थे।
47'दीर्घ काल तक पहना गया यह वस्त्र मुड़-तुड़ गया है। फिर भी इसने अपनी चमक बनाए रखी है और नया-सा लगता है।
48'स्वर्ण के समान वर्ण वाली ये देवी राम की प्रिय रानी हैं, जो दूर रहकर भी उनके मन से ओझल नहीं होतीं।
49'ये वही देवी हैं जिनके लिए राम करुणा, वात्सल्य, शोक और अनुराग से गुज़रते रहे हैं। वे उन्हें स्त्री मानकर करुणा करते हैं, उनके आश्रित होने से स्नेह और वात्सल्य करते हैं, पत्नी को खोने से शोकाकुल हैं और प्रिया होने से अनुरागी हैं।
50'ये वही देवी हैं जिनके लिए राम करुणा, वात्सल्य, शोक और अनुराग से गुज़रते रहे हैं। वे उन्हें स्त्री मानकर करुणा करते हैं, उनके आश्रित होने से स्नेह और वात्सल्य करते हैं, पत्नी को खोने से शोकाकुल हैं और प्रिया होने से अनुरागी हैं।
51'इन कृष्णनयनी सीता का दिव्य, मनोहर और सुगठित अङ्गों वाला शरीर राम के रूप के सर्वथा अनुरूप है।
52'इन दिव्य रानी का मन राम में दृढ़ता से लगा है और उनका मन इनमें। इसी कारण ये और वे धर्मात्मा (राम) इस क्षण तक जीवित रह सके हैं।
53'भगवान् राम ने इनके विरह में अपने शरीर को डूबने और नष्ट होने न देकर इस प्रकार धारण किए रखने का दुष्कर कार्य किया है।
54'महाबाहु वीर राम ने मादक कान्ति वाली इन सीता के बिना क्षणभर भी जीवित रहकर एक दुष्कर कार्य किया है।'
नेपाली
1हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट चारैतिर मैथिलीलाई खोज्दै तलको भुइँमा दृष्टि दौडाए।
2हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
3हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
4हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
5हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
6हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
7हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
8हनुमान्ले शिंशपा रूखबाट त्यस अशोकवाटिकालाई हेरे, जसका रूख उत्तम सुगन्धले भरिएका थिए। त्यो इन्द्रको नन्दनवनझैँ सुसज्जित देखिन्थ्यो। त्यो पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो कोइलीको ध्वनिले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अग्ला अट्टालिका र भूमिगृह थिए। तलाउमा स्वर्णमय कुमुद र कमल थिए, बहुमूल्य ओछ्यान भएका मनोहर शय्या थिए र सबै ऋतुका फूल तथा प्रचुर फलले लटरम्म रूख थिए। अशोकका रूखले समयसमयमा फूलको वर्षा गर्थे, जसले त्यो ठाउँ सूर्योदयको आभाले शोभित देखिन्थ्यो। त्यो प्रज्वलित आगोझैँ चम्किरहेको थियो। अशोक रूखका हाँगामा सयौँ रङ्गीन पक्षी बसेका थिए। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसका हाँगा पातविहीन होऊन्, जसले गर्दा ती (वाटिकाका) कर्णाभूषणझैँ देखिन्थे। फुलेका अशोकपुष्प रूखको फेदसम्म झुकेका थिए, मानौँ हेर्नेहरूको शोक हर्न आएका होऊन्। कर्णिकार र किंशुकका फूलले सम्पूर्ण वाटिकालाई उज्ज्वल पारिरहेका थिए।
9पूर्ण फुलेका पुन्नाग, सप्तपर्ण, चम्पक र उद्दालकजस्ता सुन्दर रूखले त्यो वाटिका प्रज्वलित आगोझैँ उज्ज्वल शोभा पाइरहेको थियो।
10त्यहाँ हजारौँ अशोक रूख थिए — केही सुनझैँ चम्कने, केही आगोका ज्वालाझैँ र केही कालो सुर्माझैँ श्याम।
11नाना प्रकारका उद्यानले फैलिएको त्यो वाटिका इन्द्रको नन्दनवन र कुबेरको चैत्ररथ वनझैँ देखिन्थ्यो। त्यो हरेक अर्को उद्यानभन्दा बढी थियो। त्यसको वैभव अकल्पनीय थियो। त्यो दिव्य र मनोहर थियो, जुन ताराझैँ चम्कने असङ्ख्य प्रकारका फूलको आभाले भरिएको थियो — मानौँ दोस्रो आकाश होस्। त्यो फूलरूपी बहुमूल्य रत्नले भरिएको दोस्रो समुद्र थियो। त्यसमा महझैँ सुगन्ध भएका फूलले लटरम्म रूख थिए। पशु र पक्षीको ध्वनिले वायु भरिएको थियो। (वायुले) बगाइएका नाना दिव्य सुगन्धले त्यो हृदयलाई प्रिय लाग्थ्यो।
12नाना प्रकारका उद्यानले फैलिएको त्यो वाटिका इन्द्रको नन्दनवन र कुबेरको चैत्ररथ वनझैँ देखिन्थ्यो। त्यो हरेक अर्को उद्यानभन्दा बढी थियो। त्यसको वैभव अकल्पनीय थियो। त्यो दिव्य र मनोहर थियो, जुन ताराझैँ चम्कने असङ्ख्य प्रकारका फूलको आभाले भरिएको थियो — मानौँ दोस्रो आकाश होस्। त्यो फूलरूपी बहुमूल्य रत्नले भरिएको दोस्रो समुद्र थियो। त्यसमा महझैँ सुगन्ध भएका फूलले लटरम्म रूख थिए। पशु र पक्षीको ध्वनिले वायु भरिएको थियो। (वायुले) बगाइएका नाना दिव्य सुगन्धले त्यो हृदयलाई प्रिय लाग्थ्यो।
13नाना प्रकारका उद्यानले फैलिएको त्यो वाटिका इन्द्रको नन्दनवन र कुबेरको चैत्ररथ वनझैँ देखिन्थ्यो। त्यो हरेक अर्को उद्यानभन्दा बढी थियो। त्यसको वैभव अकल्पनीय थियो। त्यो दिव्य र मनोहर थियो, जुन ताराझैँ चम्कने असङ्ख्य प्रकारका फूलको आभाले भरिएको थियो — मानौँ दोस्रो आकाश होस्। त्यो फूलरूपी बहुमूल्य रत्नले भरिएको दोस्रो समुद्र थियो। त्यसमा महझैँ सुगन्ध भएका फूलले लटरम्म रूख थिए। पशु र पक्षीको ध्वनिले वायु भरिएको थियो। (वायुले) बगाइएका नाना दिव्य सुगन्धले त्यो हृदयलाई प्रिय लाग्थ्यो।
14नाना प्रकारका उद्यानले फैलिएको त्यो वाटिका इन्द्रको नन्दनवन र कुबेरको चैत्ररथ वनझैँ देखिन्थ्यो। त्यो हरेक अर्को उद्यानभन्दा बढी थियो। त्यसको वैभव अकल्पनीय थियो। त्यो दिव्य र मनोहर थियो, जुन ताराझैँ चम्कने असङ्ख्य प्रकारका फूलको आभाले भरिएको थियो — मानौँ दोस्रो आकाश होस्। त्यो फूलरूपी बहुमूल्य रत्नले भरिएको दोस्रो समुद्र थियो। त्यसमा महझैँ सुगन्ध भएका फूलले लटरम्म रूख थिए। पशु र पक्षीको ध्वनिले वायु भरिएको थियो। (वायुले) बगाइएका नाना दिव्य सुगन्धले त्यो हृदयलाई प्रिय लाग्थ्यो।
15वानरनायकले अशोकवाटिकाको बीचमा एउटा अग्लो मन्दिरजस्तो भवन देखे, जुन अत्यन्त सुगन्धित थियो र हजार स्तम्भमा उभिएको कुनै अर्को अवर्णनीय भवनझैँ देखिन्थ्यो — मानौँ दोस्रो गन्धमादन पर्वत होस्। त्यो कैलासझैँ सेतो चम्किरहेको थियो। त्यसका भर्याङ प्रवालले जडिएका थिए। वेदीहरू टल्काइएको सुनका बनेका थिए। तेजले देदीप्यमान त्यो भवन मानौँ आँखा चोरिरहेको थियो। त्यो प्रकाशले सेतो देखिन्थ्यो र यति अग्लो थियो मानौँ आकाश कोतरिरहेको होस्।
16वानरनायकले अशोकवाटिकाको बीचमा एउटा अग्लो मन्दिरजस्तो भवन देखे, जुन अत्यन्त सुगन्धित थियो र हजार स्तम्भमा उभिएको कुनै अर्को अवर्णनीय भवनझैँ देखिन्थ्यो — मानौँ दोस्रो गन्धमादन पर्वत होस्। त्यो कैलासझैँ सेतो चम्किरहेको थियो। त्यसका भर्याङ प्रवालले जडिएका थिए। वेदीहरू टल्काइएको सुनका बनेका थिए। तेजले देदीप्यमान त्यो भवन मानौँ आँखा चोरिरहेको थियो। त्यो प्रकाशले सेतो देखिन्थ्यो र यति अग्लो थियो मानौँ आकाश कोतरिरहेको होस्।
17वानरनायकले अशोकवाटिकाको बीचमा एउटा अग्लो मन्दिरजस्तो भवन देखे, जुन अत्यन्त सुगन्धित थियो र हजार स्तम्भमा उभिएको कुनै अर्को अवर्णनीय भवनझैँ देखिन्थ्यो — मानौँ दोस्रो गन्धमादन पर्वत होस्। त्यो कैलासझैँ सेतो चम्किरहेको थियो। त्यसका भर्याङ प्रवालले जडिएका थिए। वेदीहरू टल्काइएको सुनका बनेका थिए। तेजले देदीप्यमान त्यो भवन मानौँ आँखा चोरिरहेको थियो। त्यो प्रकाशले सेतो देखिन्थ्यो र यति अग्लो थियो मानौँ आकाश कोतरिरहेको होस्।
18तब उनले राक्षसीहरूले घेरिएकी एक देवीलाई देखे। मैला वस्त्र लगाएकी उनी विषादग्रस्त देखिन्थिन्, उपवासले कृश थिइन् र बारम्बार सुस्केरा हालिरहेकी थिइन्। उनी शुक्ल पक्षको आरम्भको चन्द्रकलाझैँ क्षीण र विवर्ण देखिन्थिन्।
19तब उनले राक्षसीहरूले घेरिएकी एक देवीलाई देखे। मैला वस्त्र लगाएकी उनी विषादग्रस्त देखिन्थिन्, उपवासले कृश थिइन् र बारम्बार सुस्केरा हालिरहेकी थिइन्। उनी शुक्ल पक्षको आरम्भको चन्द्रकलाझैँ क्षीण र विवर्ण देखिन्थिन्।
20उनको रूप मुस्किलले चिनिन्थ्यो। आफ्नो सुन्दर रूपका कारण उनमा एउटा मनोहर आभा थियो। उनी धुवाँको बादलले घेरिएकी बल्दै गरेको आगोको शिखाझैँ देखिन्थिन्।
21उनले एउटा उत्तम पहेँलो वस्त्र लगाएकी थिइन्, जुन मैलो भइसकेको थियो। आभूषणविहीन उनी कमलविहीन हिलाम्मे कमलतलाउझैँ देखिन्थिन्।
22उनी लजाएकी, व्यथाले सन्तप्त, विषादग्रस्त र म्लान मुख भएकी थिइन्। उनी मङ्गल ग्रहले पीडित रोहिणी नक्षत्रझैँ देखिन्थिन्।
23उनको मुख आँसुले भरिएको थियो। उनी विषादग्रस्त र उपवासले कृश देखिन्थिन्। सधैँ शोकमा डुबेकी उनी अश्रुपूर्ण ध्यानमा लीनजस्तै देखिन्थिन्।
24आफ्ना प्रिय स्वजनलाई देख्न नसक्ने उनी राक्षसीहरूको पहरामा बसेकी थिइन्। उनी बथानबाट छुट्टिएकी र कुकुरका बथानले घेरिएकी मृगीझैँ देखिन्थिन्।
25उनी (पछाडिबाट) वर्षाकालको अन्तमा रूखश्रेणीले ढाकिएकी पृथ्वीझैँ देखिन्थिन्; उनको एउटै लामो कालो वेणी नितम्ब छोएर कालो सर्पझैँ देखिन्थ्यो। जो सुखकी योग्य थिइन् र जसले कहिल्यै चिन्ता जानेकी थिइनन्, उनी शोकमा जलिरहेकी थिइन्।
26मैला वस्त्र लगाएकी ती क्षीण विशालनयनी देवीलाई देखेर हनुमान् मनमनै विचार गर्न थाले र प्रबल कारणले उनले अनुमान गरे कि उनी सीता नै हुन्।
27ती विशालनयनी देवीको रूप देखेर हनुमान्ले अनुमान गरे — 'यो त्यही रूप हो जुन त्यस राक्षसले उनको अपहरण गर्दा देखिएको थियो।'
28उनको मुख पूर्ण चन्द्रमाझैँ थियो, जसले आफ्नो आभाले चारैतिरको अन्धकार हटाइदिन्छ। उनको कम्मर क्षीण थियो, स्तन सुन्दर र गोला थिए, आँखीभौँ सुडौल थिए, ओठ राता थिए, कपाल काला थिए र आँखा कमलदलझैँ थिए तथा अङ्ग मनोहर थिए। उनी कामदेवकी पत्नी रतिझैँ थिइन्।
29उनको मुख पूर्ण चन्द्रमाझैँ थियो, जसले आफ्नो आभाले चारैतिरको अन्धकार हटाइदिन्छ। उनको कम्मर क्षीण थियो, स्तन सुन्दर र गोला थिए, आँखीभौँ सुडौल थिए, ओठ राता थिए, कपाल काला थिए र आँखा कमलदलझैँ थिए तथा अङ्ग मनोहर थिए। उनी कामदेवकी पत्नी रतिझैँ थिइन्।
30जसरी पूर्ण चन्द्रमाको आभा सबैलाई प्रिय हुन्छ, त्यसरी नै यी देवी यस संसारमा सबैलाई प्रिय थिइन्। आफ्नो मनोहर रूपसहित उनी कुनै कठोर तपस्विनीझैँ भुइँमा बसेकी थिइन्।
31ती भीरु देवी नागराजकी पत्नीझैँ सुस्केरा हालिरहेकी थिइन्, जो शोकको विस्तृत जालमा परेर उदास देखिन्थिन्।
32उनी धुवाँले ढाकिएका आगोका ज्वालाझैँ थिइन्। उनी सन्दिग्ध अर्थ भएको स्मृतिवाक्यझैँ, फ्याँकिएको कोषझैँ देखिन्थिन्।
33उनी टुटेको श्रद्धा, विफल भएको आशा, विघ्नले रोकिएका कामना, दूषित भएको सिद्धि, कलङ्कित भएको कीर्ति र धुमिल भएको बुद्धिझैँ थिइन्।
34उनी मिथ्या आरोपले कलङ्कित कीर्तिझैँ देखिन्थिन्। रामसँग भेट्न बाधा परेकाले उनी पीडित थिइन् र अपहरणले कृश भइसकेकी थिइन्।
35ती मृगनयनी देवी आफ्ना काला, बाङ्गा परेलासहित यताउता हेरिरहेकी थिइन्। उनको दुःखी मुख आँसुले भिजिरहेको थियो।
36ती मृगनयनी देवी आफ्ना काला, बाङ्गा परेलासहित यताउता हेरिरहेकी थिइन्। उनको दुःखी मुख आँसुले भिजिरहेको थियो।
37धूलो र हिलोले ढाकिएकी तथा आभूषणकी योग्य भएर पनि तिनबाट रहित उनी कालो मेघले ढाकिएको चन्द्रमाको आभाझैँ दयनीय देखिन्थिन्।
38बारम्बार ध्यानले हेरेपछि हनुमान्ले सीतालाई चिनिहाले, जसरी समय बितेर र अभ्यास छुटेर बिर्सिएको शास्त्रज्ञान कसैले फेरि चिन्दछ।
39जसरी लामो समयसम्म प्रयोग नभएकाले अर्थमा केही परिवर्तन आइसकेको कुनै अस्पष्ट पद पूर्वाभ्यासको बलले बुझिन्छ, त्यसरी नै आभूषणविहीन सीतालाई चिन्न हनुमान्लाई कठिनाइ भयो।
40भिन्नभिन्न चिह्नको सूक्ष्म निरीक्षण गरी र कारणसहित विचार गरी उनी यस निष्कर्षमा पुगे कि ती विशालनयनी देवी त्यही निर्दोष राजकुमारी सीता हुन्।
41हनुमान्ले वैदेहीले धारण गरेका ती आभूषण देखे जुन उनका अङ्गलाई शोभा दिइरहेका थिए र जसको वर्णन रामले गर्नुभएको थियो। ती सुगढ कुण्डल र सुव्यवस्थित श्वदंष्ट्र थिए। उनले प्रवाल र रत्नका अद्भुत, नाना वर्णका आभूषण तथा हातमा लगाइने आभूषण पनि देखे। लामो समयसम्म लगाइएकाले ती कालो भइसकेका थिए र सीताको शरीरमा तिनलाई लगाएका चिह्न थिए। (टिप्पणी — यो कुकुरका दाँतको आकारको आभूषणयुगल हो। यो शरीरको कुन अङ्गमा लगाइन्थ्यो, त्यो थाहा छैन।)
42हनुमान्ले वैदेहीले धारण गरेका ती आभूषण देखे जुन उनका अङ्गलाई शोभा दिइरहेका थिए र जसको वर्णन रामले गर्नुभएको थियो। ती सुगढ कुण्डल र सुव्यवस्थित श्वदंष्ट्र थिए। उनले प्रवाल र रत्नका अद्भुत, नाना वर्णका आभूषण तथा हातमा लगाइने आभूषण पनि देखे। लामो समयसम्म लगाइएकाले ती कालो भइसकेका थिए र सीताको शरीरमा तिनलाई लगाएका चिह्न थिए। (टिप्पणी — यो कुकुरका दाँतको आकारको आभूषणयुगल हो। यो शरीरको कुन अङ्गमा लगाइन्थ्यो, त्यो थाहा छैन।)
43'म ठान्दछु कि यी तिनै आभूषण हुन् जसको वर्णन रामले गर्नुभएको थियो। (सीताले) खसालेका आभूषण उनको शरीरमा छैनन्। यी खसालिएका थिएनन्। यसमा शङ्का छैन।'
44'म ठान्दछु कि यी तिनै आभूषण हुन् जसको वर्णन रामले गर्नुभएको थियो। (सीताले) खसालेका आभूषण उनको शरीरमा छैनन्। यी खसालिएका थिएनन्। यसमा शङ्का छैन।'
45'स्वर्णवस्त्रझैँ चम्कने त्यो पहेँलो उत्तरीय च्यातिएको थियो। तल फ्याँकिएको त्यो एउटा रूखमा अड्किएको थियो, जुन वानरहरूले देखेका थिए।
46'रुनझुन गर्ने ती छानिएका आभूषण भुइँमा फ्याँकिएका थिए।
47'लामो समयसम्म लगाइएको यो वस्त्र खुम्चिएको छ। तैपनि यसले आफ्नो चमक कायम राखेको छ र नयाँजस्तै देखिन्छ।
48'सुनझैँ वर्ण भएकी यी देवी रामकी प्रिय रानी हुन्, जो टाढा रहेर पनि उहाँको मनबाट ओझेल हुँदिनन्।
49'यी तिनै देवी हुन् जसका लागि राम करुणा, वात्सल्य, शोक र अनुरागबाट गुज्रँदै हुनुहुन्छ। उहाँ उनलाई स्त्री ठानेर करुणा गर्नुहुन्छ, उनी आश्रित भएकाले स्नेह र वात्सल्य गर्नुहुन्छ, पत्नी गुमाएकाले शोकाकुल हुनुहुन्छ र प्रिया भएकाले अनुरागी हुनुहुन्छ।
50'यी तिनै देवी हुन् जसका लागि राम करुणा, वात्सल्य, शोक र अनुरागबाट गुज्रँदै हुनुहुन्छ। उहाँ उनलाई स्त्री ठानेर करुणा गर्नुहुन्छ, उनी आश्रित भएकाले स्नेह र वात्सल्य गर्नुहुन्छ, पत्नी गुमाएकाले शोकाकुल हुनुहुन्छ र प्रिया भएकाले अनुरागी हुनुहुन्छ।
51'यी कृष्णनयनी सीताको दिव्य, मनोहर र सुगठित अङ्ग भएको शरीर रामको रूपको सर्वथा अनुरूप छ।
52'यी दिव्य रानीको मन राममा दृढतापूर्वक लागेको छ र उहाँको मन यिनमा। यसैले यिनी र ती धर्मात्मा (राम) यस क्षणसम्म जीवित रहन सकेका छन्।
53'भगवान् रामले यिनको विरहमा आफ्नो शरीरलाई डुब्न र नष्ट हुन नदिई यसरी धारण गरिराख्ने दुष्कर कार्य गर्नुभएको छ।
54'महाबाहु वीर रामले मादक कान्ति भएकी यी सीताविना क्षणभर पनि जीवित रहेर एउटा दुष्कर कार्य गर्नुभएको छ।'