सर्गः 1
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 1
संस्कृत
1ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः। इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि।।5.1.1।।
2दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः। समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ।।5.1.2।।
3अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः। धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम्।।5.1.3।।
4द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन्। मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी।।5.1.4।।
5नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः। स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।5.1.5।। कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः। यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।5.1.6।।
6नीललोहितमांजिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः। स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम्।।5.1.5।। कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः। यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः।।5.1.6।।
7स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते। तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ।।5.1.7।।
8स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे। भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम्।।5.1.8।।
9अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये। ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम्।।5.1.9।।
10प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः। ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु।।5.1.10।।
11निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम्। बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम्।।5.1.11।।
12स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः। तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्।।5.1.12।।
13तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना। सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा।।5.1.13।।
14तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः। सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः।।5.1.14।।
15पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः। रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः।।5.1.15।।
16मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः। मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः।।5.1.16।।
17गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः। गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः।।5.1.17।।
18स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः। पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च।।5.1.18।।
19शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः। वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः।।5.1.19।।
20तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः। जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा।।5.1.20।।
21यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते। विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्।।5.1.21।।
22भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः। त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।। पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्। पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23। लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च। आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।
23भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः। त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।। पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्। पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23। लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च। आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।
24भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः। त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह।।5.1.22।। पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम्। पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान्।।5.1.23। लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च। आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून्।।5.1.24।।
25कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे।।5.1.25।।
26हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः। विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह।।5.1.26।।
27दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः। सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम्।।5.1.27।।
28शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम्। चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे।।5.1.28।।
29एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः। तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम्।।5.1.29।।
30रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम्। समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति।।5.1.30।।
31इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम्। तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम्।।5.1.31।।
32दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः। ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः।।5.1.32।।
33आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम्। उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम्।।5.1.33।।
34तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः। ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः।।5.1.34।।
35बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ। ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च।।5.1.35।।
36संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम्। तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान्।।5.1.36।।
37मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः। रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन्।।5.1.37।।
38पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः। निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः।। वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत्।।5.1.38।।
39यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः। गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्।।5.1.39।।
40न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम्। अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम्।।5.1.40।।
41यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः। बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम्।।5.1.41।।
42सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया। आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम्।।5.1.42।।
43एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।5.1.43।। उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्। सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।5.1.44।।
44एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः।।5.1.43।। उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन्। सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः।।5.1.44।।
45समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः। संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः।।5.1.45।।
46स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः। उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे।।5.1.46।।
47ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः। प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः।।5.1.47।।
48तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः। अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम्।।5.1.48।।
49सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः। हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः।।5.1.49।।
50सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि। भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये।।5.1.50।।
51स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः। शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः।।5.1.51।।
52विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः। अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा।।5.1.52।।
53लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत्। द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम्।।5.1.53।। ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः।
54पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः। बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः।।5.1.54।।
55तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत।।5.1.55।। ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम्।
56तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ।।5.1.56।। पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ।
57पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम्।।5.1.57।। पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः।
58तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।।5.1.58।। नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ।
59पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले।।5.1.59।। चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ।
60मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ।।5.1.60।। सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम्।
61लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते।।5.1.61।। अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम्।
62लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः।।5.1.62।। व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः।
63स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः।।5.1.63।। महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना।
64तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम्।।5.1.64।। कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति।
65खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता।।5.1.65।। दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः।
66पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः।।5.1.66।। प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया।
67उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया।।5.1.67।। सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः।
68यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः। स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते।।5.1.68।।
69सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम्। अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः।।5.1.69।।
70कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः। सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम्।।5.1.70।।
71विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि। पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी।।5.1.71।।
72मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे। अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव।।5.1.72।।
73तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा। अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम्।।5.1.73।।
74तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा। वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम्।।5.1.74।।
75प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः। व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे।।5.1.75।।
76दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता। छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत्।।5.1.76।।
77श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी। तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि।।5.1.77।।
78शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः। वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः।।5.1.78।।
79येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः। तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः।।5.1.79।।
80आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन्। हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा।।5.1.80।।
81पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च। कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे।।5.1.81।।
82प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः। प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते।।5.1.82।।
83प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा। ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः।।5.1.83।।
84तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम्। सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये।।5.1.84।।
85ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा। जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम्।।5.1.85।।
86नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः। प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम्।।5.1.86।।
87तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति। इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः।।5.1.87।।
88साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमत:। करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम्।।5.1.88।।
89अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः। इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति।।5.1.89।।
90तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः।।5.1.90।। शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति।
91इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि।।5.1.91।। हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम्।
92त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम्।।5.1.92।। देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः।
93त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम्।।5.1.93।। पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि।
94तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम्।।5.1.94।। तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम।
95स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।।5.1.95।। हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः।
96अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः।।5.1.96।। मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव।
97कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत्।।5.1.97।। कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत्।
98सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि।।5.1.98।। अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः।
99चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित।।5.1.99।। हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति।
100काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम्।।5.1.100।। श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि।
101हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः।।5.1.101।। उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः।
102स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा।।5.1.102।। यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः।
103स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।5.1.103।। दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः। आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्। शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।5.1.104।।
104स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः।।5.1.103।। दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः। आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम्। शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः।।5.1.104।।
105तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः।।5.1.105।। आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम्।
106जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयंप्रभैः।।5.1.106।। आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः।
107तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम्।।5.1.107।। मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः।
108स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः।।5.1.108।। उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः।
109स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।।5.1.109।। बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च।
110तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।5.1.110।। प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्। मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।5.1.111।।
111तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः।।5.1.110।। प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम्। मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः।।5.1.111।।
112दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम। निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम्।।5.1.112।।
113राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः। स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः।।5.1.113।।
114कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः। सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति।।5.1.114।।
115त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः। तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।5.1.115।। तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति। योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।5.1.116।।
116त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः। तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम्।।5.1.115।। तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति। योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः।।5.1.116।।
117तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु। तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि।।5.1.117।।
118अस्माकमपि सम्बन्ध: कपिमुख्य त्वयास्ति वै। प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः।।5.1.118।।
119वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज। तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर।।5.1.119।।
120अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता। धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान्।।5.1.120।।
121त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः। पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर।।5.1.121।।
122पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः। तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम्।।5.1.122।।
123पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन्। ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः।।5.1.123।।
124ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घा: महर्षिभिः। भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया।5.1.124।।
125ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः। पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः।।5.1.125।।
126स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट्। ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना।।5.1.126।।
127अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम। गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः।।5.1.127।।
128ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः। त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः।।5.1.128।।
129अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च। प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे।।5.1.129।।
130श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम। प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात्।।5.1.130।।
131एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत्। प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम्।।5.1.131।।
132त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते। प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे।।5.1.132।।
133इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः। जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव।।5.1.133।।
134स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः। पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः।।5.1.134।।
135अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ। पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे।।5.1.135।।
136भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन्। वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे।।5.1.136।।
137तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्। प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः।।5.1.137।।
138देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा। काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः।।5.1.138।।
139उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम्। सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः।।5.1.139।।
140हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम्। अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम्।।5.1.140।।
141साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः। क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति।।5.1.141।।
142रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः। सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया।।5.1.142।।
143ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः। देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम्।।5.1.143।।
144स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा। हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम्।।5.1.144।।
145ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम्।।5.1.145।।
146अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि। हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।5.1.146।। राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्। दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।5.1.147।।
147अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि। हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर।।5.1.146।। राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम्। दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम्।।5.1.147।।
148बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम्। त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति।।5.1.148।।
149एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता। समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।5.1.149।। विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्। प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।5.1.150।।
150एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता। समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः।।5.1.149।। विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम्। प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह।।5.1.150।।
151मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ। अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम्।।5.1.151।।
152एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः। प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।5.1.152।।
153रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया।।5.1.153।।
154अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः। तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी।।5.1.154।।
155तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्। कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि।।5.1.155।।
156अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्। आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।।5.1.156।।
157एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी। अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम।।5.1.157।।
158तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत्। बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः।।5.1.158।।
159प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम। वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा।।5.1.159।। व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः।
160एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः।।5.1.160।। अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे।
161इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता।।5.1.161।। दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा।
162तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम्।।5.1.162।। चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम्।
163हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।5.1.163।। चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्। बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।5.1.164।।
164हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः।।5.1.163।। चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम्। बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः।।5.1.164।।
165चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम्। तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः।।5.1.165।।
166चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम्। हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः।।5.1.166।।
167चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति। तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान्। दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम्।।5.1.167।। सुसंक्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।
168सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः। अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्।।5.1.168।।
169प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते। गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव।।5.1.169।।
170तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव। अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम्।।5.1.170।।
171अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना।।5.1.171।।
172तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम्। साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम्।।5.1.172।।
173स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम्। जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः।।5.1.173।।
174सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
175सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
176सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
177सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
178सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
179सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
180सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते। चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते।।5.1.174।। सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः। विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते।।5.1.175।। वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते। कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते।।5.1.176।। वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना। ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते।।5.1.177।। महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले। विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते।।5.1.178।। देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे। विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते।।5.1.179।। बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः। जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः।।5.1.180।।
181प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः। भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट्।।5.1.181।।
182प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी। मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।।5.1.182।।
183अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता। इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम्।।5.1.183।।
184इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत्। छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः।।5.1.184।।
185समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः। प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे।।5.1.185।।
186तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः। ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि।।5.1.186।।
187तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम्। कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम्।।5.1.187।। छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः।
188स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः।।5.1.188।। व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः।
189तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः।।5.1.189।। वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम्।
190घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।5.1.190।। स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्। कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।5.1.191।।
191घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।।5.1.190।। स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम्। कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः।।5.1.191।।
192स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः। संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः।।5.1.192।।
193आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः। ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा।।5.1.193।।
194ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः। उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः।।5.1.194।।
195तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च। स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान्।।5.1.195।।
196हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि। तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम्।।5.1.196।। भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम्।
197भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम्।।5.1.197।। साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर।
198यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव।।5.1.198।। धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति।
199स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः।।5.1.199।। जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः।
200प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन्।।5.1.200।। योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः।
201ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम्।।5.1.201।। द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च।
अंग्रेज़ी
1Hanuman, crusher of enemies resolved to find the whereabouts of Sita, carried away by Ravana. He followed the path of the Charanas, celestial bards.
2Hanuman who raised his head and neck, intending to cross the formidable ocean which none else could accomplish, looked like a leading bull.
3Tawnyhued Hanuman, gifted with extraordinary strength and patience happily strolled on the marshy tracts of grassy land which had the colour of vaidurya.
4Wise Hanuman went about like a lion scaring away birds, uprooting trees with his chest, and trampling many animals.
5The mountain was as though decorated with mineral rocks of varied colours like blue, red, yellow and green as well as black and white৷৷It was frequently visited by yakshas, kinneras, gandharvas and nagas surrounded by their retinue, capable of assuming any form at their free will rivalling gods and nagas in splendour.
6The mountain was as though decorated with mineral rocks of varied colours like blue, red, yellow and green as well as black and white৷৷It was frequently visited by yakshas, kinneras, gandharvas and nagas surrounded by their retinue, capable of assuming any form at their free will rivalling gods and nagas in splendour.
7As the monkey leader stood at the foot of the great mountain filled with lordly elephants he looked like an elephant standing at the centre of a pond.
8Offering salutations with folded palms to the Sungod, to Mahendra, lord of the gods, to the windgod, to the Creator Brahma and to all the attendants of lord Siva, made up his mind to proceed (to Lanka).
9Hanuman, endowed with great equanimity, facing the east and joining his palms by way of salutaion to the Windgod, his father, he enlarged his size and turned south in order to depart.
10Having made up his mind to leap for the cause of Rama, Hanuman began to grow in size just as the sea grows during the fullmoon and newmoon days, while the monkey troops were watching.
11Having swollen to an immeasurable figure, he pressed on the mountain with his feet and hands in an attempt to cross the ocean.
12Pressed firmly by Hanuman, the mountain was shaken for a moment which caused the flowers to drop down from the tree tops.
13With heaps of flowers full of fragrance fallen down from the trees all over the mountain, it looked as though it was a mountain of flowers.
14The mountain pressed hard under the feet of the valiant (Hanuman), discharged streams of water just as an elephant in rut would exude water of intoxication.
15Pressed by the powerful Hanuman, mount Mahendra let out streams of the hue of gold and silver (containing the ores of these minerals)৷৷
16The mountain threw down big boulders along with sulphur just like fire emits columns of smoke, surrounded by flames.
17Squeezed on all sides of the mountain by Hanuman, all creatures living in the caves shrieked making horrible sounds .
18Due to the crushing of the mountain, a loud noise of the various creatures shot up filling the earth in all directions and groves around.
19The snakes spread out their broad hoods manifesting swastika marks on them and bit the rocks with their fangs pouring out terrible fire.
20Bitten by the venomous and angry snakes, the mountain was broken into a thousand pieces by the blazing flames.
21Even the medicinal herbs grown on the mountain could not neutralize the effect of the poison of snakes.
22Even the ascetics left the place approaching that the mountain would be broken into pieces by creatures. The alarmed vidyadharas leaped into the sky along with groups of their women, leaving behind golden jugs of wine as well as precious utensils, big and small sizes, and golden goblets, cups in the drinking place, as well as many tasty eatables like licking food, chewing food and many types of meat. They also left bullhides and swords with golden sheaths.
23Even the ascetics left the place approaching that the mountain would be broken into pieces by creatures. The alarmed vidyadharas leaped into the sky along with groups of their women, leaving behind golden jugs of wine as well as precious utensils, big and small sizes, and golden goblets, cups in the drinking place, as well as many tasty eatables like licking food, chewing food and many types of meat. They also left bullhides and swords with golden sheaths.
24Even the ascetics left the place approaching that the mountain would be broken into pieces by creatures. The alarmed vidyadharas leaped into the sky along with groups of their women, leaving behind golden jugs of wine as well as precious utensils, big and small sizes, and golden goblets, cups in the drinking place, as well as many tasty eatables like licking food, chewing food and many types of meat. They also left bullhides and swords with golden sheaths.
25The intoxicated vidyadharas with eyes red like lotuses, wearing garlands around the neck and smeared with red sandalpaste flew into the sky.
26Adorned with necklaces, anklets and armlets, the vidyadharis stayed wonderstruck in the sky, smiling gently in the company of their lovers.
27The seers among the Vidyadharas, proficient in different fields of knowledge were also watching the mountain from the sky along with others.
28Then the vidyadharas heard the words of praise(of Hanuman) by the sages, seekers of the ultimate truth, the charanas and the siddhas who stood and watched in the clear sky:
29"Hanuman the son of the Windgod, who is like a mountain, with extraordinary might intends to cross the ocean, the abode of crocodiles".
30"For the sake of Rama and the vanaras he wants to reach the other shore of the ocean, which is difficult, and indeed impossible".
31The vidyadharas heard the sages speaking in that manner on the mountain. They beheld Hanuman, the bull among vanaras, whose strength was beyond measure.
32Hanuman, huge as a mountain moved his body and shook the hair on his body, thundering like a cloud.
33Like the king of birds Garuda would shake a serpent, he shook his tail covered with hair in order to take off.
34Hanuman had the tail curled at his back which appeared like a big serpent being carried off by Garuda.
35The monkey fixed his arms, looking like iron clubs, firmly on the mountain and crouched his waist and contracted his feet.
36The glorious and courageous Hanuman his head and shoulders contracted, summoned up all his energy and vigour.
37Having cast his eyes upward in order to view the distance and direction in which he had to leap, he restrained his breath in the chest while looking at the sky.
38A mighty elephant among vanaras, Hanuman holding his feet firmly and standing in that position, contracted his ears and addressed the monkeys, when he was about to leap:
39"Just like an arrow released by Raghava would fly, I too will proceed with the speed of the wind to reach Lanka ruled by Ravana.
40"If I am not able to find the daughter of Janaka at Lanka I will go to heaven, abode of the gods, with the same speed.
41"If I do not find Sita in heaven in spite of my efforts, I will bind that king of demons, Ravana and bring him here.
42"I will, by all means return successful with Sita or else I will uproot Lanka along with Ravana and bring him here".
43Having thus addressed the monkeys the foremost of vanaras,Hanuman endowed with great speed leaped without any exertion. The elephant among monkeys felt like Garuda.
44Having thus addressed the monkeys the foremost of vanaras,Hanuman endowed with great speed leaped without any exertion. The elephant among monkeys felt like Garuda.
45When he took off, numerous trees on the mountain drawing together the branches all over flew along with him.
46He swept away the lapwings in heat on the blossoms of the trees by the speed of his thighs while he coursed through the cloudless sky.
47Swept away by the force of his thighs, the trees bent forward following him for a while just as relatives accompany their kith and kin on long travel.
48Uprooted by the force of Hanuman's thighs,great trees like sala followed him just like the troops follow the king.
49With numerous trees laden with flowers following him, Hanuman who looked like a mountain, presented a queer spectable.
50Then the huge trees sank into the ocean of salt water even as mountains did, afraid of Indra's (thunderbolt).
51Covered with tender sprouts and buds of different kinds of flowers Hanuman shone brightly like a flying mountain with fireflies.
52Shedding their blossoms (under his thrust) the trees dropped into the waters of the sea just like close relatives follow at the time of farewell.
53Driven by the wind caused by Hanuman's speed a variety of flowers fell into the ocean because of their light weight and the ocean looked colourful and bright like the starspangled sky.
54Covered with blossoms of different kinds and colours, Hanuman looked like a cloud brightened by lightnings in the sky.
55The seawater looked splendid with flowers dropped by dint of his speed. It resembled the firmament spangled with enchanting stars just risen in the sky.
56That great Vanara appeared as if he was gulping the entire ocean with its rising waves. While he was looking upward it appeared as though he was keen to drink in the sea as well.
57While he was looking upward, that great vanara appeared as if, parched with thirst, he was gulping the entire ocean with its rising waves.
58As he was moving in the sky following the direction of the wind, his eyes blazed like two fires burning on the mountain, flashing like lightning.
59The large, round, reddishbrown eyes of Hanuman shed their bright light like the rising Moon and Sun.
60By the reflection of his copperyred nose, his face looked red like the Sun's orb coming close at twilight.
61As the son of the Windgod was flying through the sky, his coiled up tail looked splendid like the banner installed at the festival in honour of Indra (on the fifteenth day of the month of Bhadrapada).
62With his white teeth and curled up tail, the wise son of the Windgod looked splendid like the halo of the Sungod.
63The great monkey with copperred buttocks (other parts being dark) looked splendid like a cleft mountain with a huge deposit of minerals shining red.
64The wind passing through the arm pits of the lionlike vanara crossing the ocean sounded like a thundering cloud.
65The elephantlike monkey was seen darting across the ocean(going from north to south) like a meteor risen in the north along with its tailend falling down the sky.
66The vanara expanded into an enormous size form appeared as though moving like the setting Sun. He looked like a huge elephant bound round the waist.
67When the vanara was flying in the sky, his shadow reflected in the ocean looked like a ship driven by the wind and sailing on the sea below (as if the lower part of his body was under water and upper part occupied the sky)
68Whichever part of the sea over which that monkey flew, it appeared as though it was riotous with eddies, whirlpools and revolving foam etc., stirred up by the speed of his thighs.
69As the great vanara was flying swiftly, the oceanic waves in rows dashing against his chest rose as high as the mountain.
70The forceful wind generated by the monkey moving swiftly, and by the clouds agitated the ocean violently, creating dreadful sounds.
71As the tiger among the monkeys pushed the big network of waves of the saltwater ocean and leaped forward, it appeared as if he was drawing the intermediary space dividing the earth and the sky.
72Hanuman moving along in high speed looked as if he was counting the mighty waves risen ike Meru and Mandara mountains.
73Then the water raised by his onrush along with the cloud widely spread in the sky shone like an outstreched autumnal cloud.
74On account of the seawater rising up, the whales, crocodiles, fish and tortoises laid bare like the limbs of the body disrobed.
75Seeing Hanuman, the tiger among vanaras, coursing through the sky the serpents in their seaabode mistook him for Garuda.
76The shadow of Hanuman, the lion among monkeys, thirty yojanas long and ten yojanas in breadth appeared more pleasing৷৷
77The broad shadow of the son of the Windgod in the sea following him shone like a dark row of clouds sailing in the pristine sky.
78Hanuman the great vanara, splendid with a huge body coursing through the air seemed like a winged mountain flying the sky without any support.
79As the powerful monkey, an elephant among vanaras, was proceeding swiftly along, the ocean got instantly transformed into a trough on account of water swelling by the force of his flight.
80Hanuman was found pulling clusters of big clouds along with him like the Windgod and appeared like Garuda,the king of birds, drawing flocks of birds along with him at the time of landing.
81While Hanuman was drawing big clouds which were either white or red or blue or yellow, he looked charming.
82Entering into and emerging from the clouds, he looked like the Moon that appears and disappears (behind a bank of clouds).
83Then seeing Hanuman crossing quickly, the gods, gandharvas and demons rained flowers on him.
84The Sun spared Hanuman from the heat and even the Windgod served him, blowing cool while he was taking leaps in order to fulfil Rama's mission.
85The sages praised him while he was coursing through the sky, the gods and gandharvas sang in praise of him extolling his majesty and vigour.
86Observing the unwearied monkey the nagas, yakshas, the demons (protecting the southwest), the learned sages and birds praised him.
87While the monkeychief was leaping (across the sea) the Seagod wished the wellbeing of the Ikshvaku family and honoured him. (The Seagod belonged to the same race) :
88'If I fail to help the monkeychief, the wise will blame me'.
89'I expanded on account of a scion of the Ikshvaku race (Sagara) and I should not do anything to make him (Hanuman) suffer since he is the minister helping the Ikshvaku race'.
90'I will have to make arrangements for his rest. Later he can resume his journey comfortably'.
91Having resolved in his mind, the Seagod addressed the noble, golden mount Mainaka, hidden in the sea:
92'O foremost mountain you are kept here by Indra, lord of the gods as a barrier against the intrusion of demons residing in the netherworld.
93"You are staying at the entrance preventing the violent demons of the immeasurable nether world from jumping onto the surface.
94"O noble mountain you have the capacity to grow across, upward and downward by your free will. I therefore prompt you to grow.
95"Valiant Hanuman, a tiger among monkeys and a performer of dreadful deeds, is flying over you to fulfil Rama's mission
96"I should help him for he is working for the welfare of the Ikshavaku family. The Ikshvaku kings are worthy of adoration to me and for you as well.
97"You may act as our minister and let us not miss this chance. Pious men lose their cool if a worthy act is left unfulfilled.
98"Rise up from the waters. Let him rest on you since this noble monkey is our guest and worthy of worship.
99"O goldenpeaked mountainyou are the refuge of the gods and gandharvas. Let him also rest on you for a while before he negotiates the remaining part of the journey.
100"You ought to rise up if you consider the nobility of the scion of the Kakusthas, the deportation of Mythili, and the exertion put forth by Hanuman, the lord of monkeys".
101Hearing the command of the god of the ocean, mount Mainaka, rich in gold and covered with trees and creepers rose up at once from the water.
102Just as the rising Sun comes out with glowing rays tearing the veil of dark clouds, the mountain rose up from the water of the ocean.
103At the instance of Varuna, (the presiding deity of the ocean) the lofty mountain appeared, projecting its peaks, hitherto submerged in the water. The golden peaks inhabited by nagas and kinnaras resemmbled the rising Sun as though scraping the sky in a moment.
104At the instance of Varuna, (the presiding deity of the ocean) the lofty mountain appeared, projecting its peaks, hitherto submerged in the water. The golden peaks inhabited by nagas and kinnaras resemmbled the rising Sun as though scraping the sky in a moment.
105The sky shone like barnished weapons smeared with the golden colour of the mountain peaks that rose up above the water.
106The noble mountain, Mainaka was glittering like a thousand Suns with selfeffulgent golden peaks shining.
107Hanuman considered the mountain rising up in the midst of the ocean and standing in front an impediment.
108The great vanara,who was swift in action felled down the mountain that had risen high instantly with his chest just as the wind would strike a cloud.
109Felled by the vanara's speed, the tall mountain overwhelmed with joy roared in high pitch.
110Now the mountain assumed a human form and standing on its own summit, which stood very high, and glad at heart, addressed the heroic vanara gone to the aerial region.
111Now the mountain assumed a human form and standing on its own summit, which stood very high, and glad at heart, addressed the heroic vanara gone to the aerial region.
112"O best of vanaras you have achieved a formidable deed. Alighting on my peak and comfortably resting awhile, you may resume your journey.
113"The son of Rama's family, Sagara, has extended the ocean in the past.It is most appropriate that he (the god of the sea) honours you in return as you have set out in the service of Rama.
114When help is rendered it ought to be repaid—this is the eternal law; and he who seeks to do service in return deserves honour from you.
115"I was prompted by the ocean for your sake since he has great regard for you. O great monkey you may rest here for a while and continue your journey. The lord of the ocean feels that this tiger among monkeys can cover the distance of a hundred yojanas. He tells me, 'let him rest on your peak and then cover the rest of the distance'.
116"I was prompted by the ocean for your sake since he has great regard for you. O great monkey you may rest here for a while and continue your journey. The lord of the ocean feels that this tiger among monkeys can cover the distance of a hundred yojanas. He tells me, 'let him rest on your peak and then cover the rest of the distance'.
117"O foremost of the monkeys after eating plenty of sweet and tasty roots and fruits and resting a while you may go.
118"O chief of monkeys, indeed we too have a relationship with you based on merit which is wellknown to all the three worlds.
119"O son of the Windgod you are an elephant among monkeys, the foremost among them who move at a high speed.
120"Even a newcomer, however ordinary, deserves worship by a wise man who wishes to educate himself in the path of righteousness. Needless to say that distinguished guest like you deserves all reverence.
121"O foremost among the vanaras you are the son of the highsouled Windgod's, preeminent among the gods, you are also equal to him in speed.
122"O knower of righteousness to worship you is to honour the Windgod. Therefore you are worthy of worship for me. I will tell you the reason. Listen.
123"Formerly in Kritayuga, O dear, mountains were endowed with wings. They used to move speedily in all directions like Garuda and the Windgod.
124"When they moved about, even hosts of sages, gods and creatures panicked for fear of falling down (and destroying all worlds).
125"Provoked at this, the thousandeyed Indra who had performed a hundred sacrifices cut off the wings of mountains into a thousands pieces with his thunderbolt.
126"Angry Indra held the thunderbolt and came towards me chasing. At that time the great Wind-god tossed me into the air and dropped me down at once.
127"O distinguished vanara your father, the Windgod threw me down into this saltwater sea. Thus my wings were protected.
128"O esteemed vanara the Windgod is revered by me and so I honour you. O chief of monkeys, my bondage with you is therefore of high value to me, indeed.
129"O great monkey when I hold you so high, you ought to oblige me and the (god of the) ocean wholeheartedly (and accept our hospitalty).
130"O noble monkey oblige us by accepting our offering given with love and be relieved of your fatigue. Your presence itself is welcome to me".
131The great Hanuman, pleased with the words of Mainaka, said "I am pleased at your hospitality. Remove your unhappiness.
132"My commitment is hastening me. The day set (for the accomplishment of the task) is also drawing to a close. A vow is made and I will not halt in the middle of my work."
133Having said this, the mighty monkey gently touched the mountain with his hands before ascending to the sky with a smile on his face.
134The mountain and the sea honoured and adored the son of the Windgod and gave him appropriate blessings.
135And thereafter leaping a long distance into the clear sky, he (Hanuman) took the path of the Windgod, his father, leaving behind the mountain and the sea.
136Rising higher and further up and looking at the mountain (which was going down into the ocean), the son of the Windgod coursed through the cloudless sky unsupported.
137Gods, siddhas as well as the great sages praised him for the second great achievment of Hanuman, which is impossible for others to accomplish.
138The gods who happened to be present at that time (on the mountain) and the thousandeyed Indra were delighted by the gesture of golden Sunabha (Mainaka) mountain.
139Indra, the lord of Sachi, was personally satisfied and spoke to Mainaka, the best of mountains, in faltering tone, his throat choked out of joy.
140"O Hiranyanabha, the foremost among the mountains I am highly pleased with you. I give you security (free from fear of losing wings). O pious one you may stay on happily as you please.
141"You have rendered very valuable help to Hanuman who was attempting to leap a distance of a hundred yojanas. He is fearless even when there is reason to fear (of falling down).
142"The vanara has gone on a mission to help the son of Dasaratha. I am highly pleased with the service rendered to him.
143Thereafter Mainaka, the great mountain was delighted to see Indra, lord of the gods, performer of a hundred yajnas satisfied.
144Then mount Mainaka, assured by Indra became secure. And Hanuman also crossed over the ocean in a short while.
145Then the gods, gandharvas, siddhas and great sages approached Surasa, the mother of nagas, who was glowing like the Sungod and said:.
146"The glorious son of the Windgod, called Hanuman, is crossing the ocean. Obstruct him for sometime by assuming the hideous form of a demon, gigantic as a mountain, fearful with yellowishbrown eyes, with big teeth and a wide mouth like the sky.
147"The glorious son of the Windgod, called Hanuman, is crossing the ocean. Obstruct him for sometime by assuming the hideous form of a demon, gigantic as a mountain, fearful with yellowishbrown eyes, with big teeth and a wide mouth like the sky.
148"We want to assess his strength, valour and intelligence once again. We wish to know whether he will win or give way to despondency".
149Thus honoured by the gods, Surasa assumed a terrific ugly form frightening to all and stood in the midst of the ocean. Putting up a distorted appearance and encompassing Hanuman who was crossing the ocean, she spoke to him:
150Thus honoured by the gods, Surasa assumed a terrific ugly form frightening to all and stood in the midst of the ocean. Putting up a distorted appearance and encompassing Hanuman who was crossing the ocean, she spoke to him:
151"O bull among vanaras the lords of the universe have provided you as food for me. I will eat you. Enter my mouth".
152Thus addressed by Surasa, the glorious Hanuman said this with a blooming face and folded hands:
153"Dasaratha's son called Rama accompanied by his brother Lakshmana and his wife Vaidehi entered Dandaka forest.
154"While Rama was engaged otherwise, his glorious wife Sita was abducted by Ravana actuated by deeprooted enmity of demons with him.
155"I am going as Rama's emissary to search for his wife. It is proper for you to render help since you are a resident of his kingdom.
156Or else, after seeing Maithili and the ever-untroubled Rama, I shall return into your mouth—this I truly promise you.
157Having heard Hanuman, Surasa capable of taking any form at her free will told him that no one can cross (her region) as she had been given such a boon(by the Creator)৷৷
158Surasa, mother of serpents, observing that Hanuman was attempting to escape, said this in order to gauge his strength:
159"O best vanara you must pass through my mouth today. Such is the boon granted to me by Brahma in the past". Then she quickly opened her big mouth and stood.
160Thus addressed by Surasa, Hanuman the supreme vanara said, "Open your mouth wide enough to hold me."
161Provoked by the words of Surasa, Hanuman stretched himself to ten yojanas.
162Seeing his body stretched to ten yojanas like a cloud, Surasa also widened her mouth to twenty yojanas.
163Provoked, Hanuman further stretched his body to thirty yojanas and Surasa on her own enlarged her mouth to forty yojanas. Then the great hero Hanuman stretched his body to fifty yojanas.
164Provoked, Hanuman further stretched his body to thirty yojanas and Surasa on her own enlarged her mouth to forty yojanas. Then the great hero Hanuman stretched his body to fifty yojanas.
165Surasa widened her mouth sixty yojanas and then the heroic Hanuman enlarged himself to seventy yojanas.
166Surasa widened her mouth to eighy yojanas and the heroic Hanuman grew up to ninety yojanas, looking like a mountain.
167Intelligent Hanuman observing Surasa's enlarged mouth open and dreadful like hell with a long tongue, suddenly shrunk his body to the size of a thumb.
168Glorious and mighty Hanuman quickly went into her mouth and got out and stood in the sky and said:.
169"O Dakshayani I have indeed entered your mouth and your boon has come true (as nobody can go against the boon of the Creator). Allow me to proceed in quest of Vaidhehi. My salutations to you."
170Seeing Hanuman released out of her mouth like the Moon released from the mouth of Rahu, Surasa assumed her true form and said:
171"O noble vanara proceed happily to achieve your purpose. Go and unite Vaidehi with the noble self, Raghava.
172Witnessing Hanuman achieving a very difficult feat for the third time, all the living beings applauded him saying "Well done, welldone".
173Rising above the invincible ocean, the abode of lord Varuna, Hanuman coursed through the sky speedily like Garuda.
174Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
175Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
176Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
177Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
178Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
179Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
180Hanuman passed through the path of wind like Garuda. The region was refreshed with clouds that released torrents of rain and frequented by birds. The great masters of music (Tumburu, Narada and Gandharvas) trained in Kasika moved there driven by lions, elephants, tigers, birds and serpents and were moving in different aerial vehicles. It was splendid with god at fire who strikes fiercely like thunderbolt. It was inhabited by great sages who had acquired merit. The region was traversed by firegod who carried havis in large quantities earnestly. It was decorated with planets, constellations, Moon, Sun and clusters of stars. It was filled with groups of greal sages, gandharvas, nagas and yakshas. It was isolated part of the universe traversed by the king of gandharvas like Vishvavasu. It was an auspicious path for Moon and Sun, a sporting ground for Airavata, the vehicle of lord Indra. It was an extensive world of living beings created by Brahma. It was frequented by many heroes ascending to heaven and blocked by vidyadharas.
181Hanuman, son of the Windgod was seen everywhere in the sky. He appeared like a longwinged king of mountains unsupported.
182Seeing Hanuman speeding in the sky a demoness called Simhika who can assume any form at her will had grown out of proportion and thought on her part:
183After so long a time this great being has at last come within my power, and today I shall be satisfied.
184Thinking thus, she dragged him by his shadow before she took hold of him, Hanuman started deliberating within.
185"I am caught suddenly. I am handicapped.I am like a huge ship in an ocean retarded by the wind blowing from the opposite direction.
186Looking around, right and left, up and down, the monkey saw a huge being rise from the salty sea.
187Seeing the form with a hideous countenance, Hanuman reflected about the creature of ugly appearance endowed with power which can catch a creature though his shadow, about which king Sugriva had once told him. 'It is the same creature, no doubt', said Hanuman.
188Recognising the true nature of Simhika the clutcher of shadows, the wise Hanuman grew to a huge size like a cloud in rainy season.
189Observing the body of Hanuman growing in size, Simhika started distending her mouth wide like the depth of the underworld.
190Roaring like a heavy mass of clouds, Simhika chased Hanuman. Intelligent Hanuman observed her enormous mouth and noticed her vital parts.
191Roaring like a heavy mass of clouds, Simhika chased Hanuman. Intelligent Hanuman observed her enormous mouth and noticed her vital parts.
192Hanuman, the vanara whose physique was as hard as thunderbolt suddenly contracted once again and entered her opened mouth.
193The siddhas and charanas who were watching his performance of drowning in her mouth were amazed as though the moon is seized by Rahu on a fullmoon night.
194The vanara who had the speed of mind tore her vital parts with his sharp nails and rushed out quickly before she closed her mouth.
195Selfcontrolled Hanuman, the great monkey acting with firmness of mind and ingenuity threw her down and once again rapidly grew in size.
196Heart torn asunder and killed by Hanuman, miserable Simhika instantly fell into the sea water. Observing it, the beings who ranged the sky said to the foremost of vanaras:
197"O great jumper a great deed has been done by you today in killing that fierce creature. O great monkey fulfil your mission without any obstruction.
198"O lord of vanaras he in whom these four qualities, fortitude, vision, intelligence and dexterity exist as in you will achieve his mission and not get lost".
199Honoured by them the venerable monkey went ascending into the sky like Garuda to achieve the objective.
200On reaching the other side of the shore crossing a hundred yojanas, he saw rows of forest trees.
201Hanuman, the best among jumpers, even while in air he saw an island adorned with many trees, also gardens adjacent to Malaya mountain.
हिन्दी
1शत्रुओं को चूर करने वाले हनुमान् ने रावण द्वारा हरी गई सीता का पता लगाने का सङ्कल्प किया और वे चारणों (आकाशचारी बन्दीजनों) के मार्ग पर चल पड़े।
2जिसे कोई और पार न कर सके, उस दुर्गम समुद्र को लाँघने के लिए सिर और ग्रीवा ऊँची किए हनुमान् किसी श्रेष्ठ वृषभ के समान दिखाई दे रहे थे।
3असाधारण बल और धैर्य से सम्पन्न पिङ्गलवर्ण हनुमान् वैदूर्य के रंग वाली घास से भरी उस दलदली भूमि पर प्रसन्नतापूर्वक विचरते रहे।
4बुद्धिमान् हनुमान् सिंह के समान विचरते रहे — पक्षियों को उड़ाते हुए, अपनी छाती से वृक्षों को उखाड़ते हुए और अनेक पशुओं को रौंदते हुए।
5वह पर्वत नीले, लाल, पीले और हरे तथा काले और श्वेत — अनेक रंगों की धातुशिलाओं से मानो सजा हुआ था। वहाँ अपने परिजनों सहित यक्ष, किन्नर, गन्धर्व और नाग बारम्बार आते थे, जो इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ थे और तेज में देवताओं तथा नागों की समता करते थे।
6वह पर्वत नीले, लाल, पीले और हरे तथा काले और श्वेत — अनेक रंगों की धातुशिलाओं से मानो सजा हुआ था। वहाँ अपने परिजनों सहित यक्ष, किन्नर, गन्धर्व और नाग बारम्बार आते थे, जो इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ थे और तेज में देवताओं तथा नागों की समता करते थे।
7गजराजों से भरे उस महान् पर्वत की तलहटी में खड़े वानरनायक ऐसे लगते थे मानो किसी सरोवर के बीच कोई हाथी खड़ा हो।
8सूर्यदेव को, देवराज महेन्द्र को, वायुदेव को, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा को और भगवान् शिव के सब गणों को हाथ जोड़कर प्रणाम कर उन्होंने (लङ्का की ओर) प्रस्थान करने का निश्चय किया।
9महान् समता से सम्पन्न हनुमान् ने पूर्व की ओर मुख कर अपने पिता वायुदेव को हाथ जोड़कर प्रणाम किया, फिर अपना आकार बढ़ाया और प्रस्थान के लिए दक्षिण की ओर मुड़े।
10राम के कार्य के लिए छलाँग लगाने का निश्चय कर हनुमान् वानरसेना के देखते-देखते वैसे ही बढ़ने लगे जैसे पूर्णिमा और अमावस्या के दिनों में समुद्र बढ़ता है।
11अपरिमेय आकार तक फैलकर उन्होंने समुद्र लाँघने के प्रयत्न में अपने चरणों और हाथों से पर्वत को दबाया।
12हनुमान् द्वारा दृढ़ता से दबाया गया वह पर्वत क्षणभर के लिए हिल उठा, जिससे वृक्षों के शिखरों से फूल झड़ पड़े।
13पर्वत पर सर्वत्र वृक्षों से गिरे सुगन्धित फूलों के ढेर लग जाने से वह ऐसा लगने लगा मानो फूलों का ही पर्वत हो।
14उस पराक्रमी (हनुमान्) के चरणों के नीचे कसकर दबे उस पर्वत ने जलधाराएँ छोड़ीं, जैसे मदमत्त हाथी मद का जल बहाता है।
15बलशाली हनुमान् द्वारा दबाए जाने पर महेन्द्र पर्वत ने स्वर्ण और रजत के रंग की धाराएँ (इन धातुओं के अंश लिए हुए) बहा दीं।
16उस पर्वत ने गन्धक सहित बड़ी-बड़ी शिलाएँ नीचे गिराईं, जैसे अग्नि ज्वालाओं से घिरे धुएँ के स्तम्भ छोड़ती है।
17हनुमान् द्वारा पर्वत के चारों ओर से दबाए जाने पर गुफाओं में रहने वाले सब प्राणी भयङ्कर ध्वनि करते हुए चीत्कार कर उठे।
18पर्वत के दबने से अनेक प्राणियों का महान् कोलाहल उठा, जिसने सब दिशाओं और आसपास के उपवनों सहित पृथ्वी को भर दिया।
19सर्पों ने अपने चौड़े फण फैलाए, जिन पर स्वस्तिक के चिह्न प्रकट हो रहे थे, और भयङ्कर अग्नि उगलते हुए अपनी दाढ़ों से शिलाओं को डस लिया।
20क्रुद्ध और विषैले सर्पों द्वारा डसे जाने पर वह पर्वत उन प्रज्वलित ज्वालाओं से सहस्रों टुकड़ों में फट गया।
21पर्वत पर उगी औषधियाँ भी सर्पों के विष का प्रभाव शान्त न कर सकीं।
22तपस्वी भी यह समझकर वह स्थान छोड़ गए कि प्राणियों द्वारा यह पर्वत खण्ड-खण्ड कर दिया जाएगा। भयभीत विद्याधर अपनी स्त्रियों के समूहों सहित आकाश में उड़ गए और वहीं मदिरा के स्वर्णकलश, छोटे-बड़े बहुमूल्य पात्र, पानस्थान में रखे स्वर्ण के चषक और प्याले, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य और अनेक प्रकार के मांस छोड़ गए। वे वृषभचर्म और स्वर्णम्यान वाली तलवारें भी छोड़ गए।
23तपस्वी भी यह समझकर वह स्थान छोड़ गए कि प्राणियों द्वारा यह पर्वत खण्ड-खण्ड कर दिया जाएगा। भयभीत विद्याधर अपनी स्त्रियों के समूहों सहित आकाश में उड़ गए और वहीं मदिरा के स्वर्णकलश, छोटे-बड़े बहुमूल्य पात्र, पानस्थान में रखे स्वर्ण के चषक और प्याले, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य और अनेक प्रकार के मांस छोड़ गए। वे वृषभचर्म और स्वर्णम्यान वाली तलवारें भी छोड़ गए।
24तपस्वी भी यह समझकर वह स्थान छोड़ गए कि प्राणियों द्वारा यह पर्वत खण्ड-खण्ड कर दिया जाएगा। भयभीत विद्याधर अपनी स्त्रियों के समूहों सहित आकाश में उड़ गए और वहीं मदिरा के स्वर्णकलश, छोटे-बड़े बहुमूल्य पात्र, पानस्थान में रखे स्वर्ण के चषक और प्याले, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य और अनेक प्रकार के मांस छोड़ गए। वे वृषभचर्म और स्वर्णम्यान वाली तलवारें भी छोड़ गए।
25कमल के समान लाल नेत्रों वाले, गले में मालाएँ पहने और रक्तचन्दन से लिप्त मदमत्त विद्याधर आकाश में उड़ चले।
26हार, नूपुर और बाजूबन्द से सुसज्जित विद्याधरियाँ अपने प्रियतमों के साथ मन्द मुस्कान लिए विस्मित होकर आकाश में ठहर गईं।
27विविध विद्याओं में निपुण विद्याधरों के ऋषिगण भी औरों के साथ आकाश से उस पर्वत को देख रहे थे।
28तब विद्याधरों ने परम सत्य के अन्वेषी ऋषियों, चारणों और सिद्धों के वे स्तुतिवचन सुने, जो निर्मल आकाश में खड़े होकर देख रहे थे —
29'वायुदेव के पुत्र हनुमान्, जो पर्वत के समान हैं और असाधारण बल से युक्त हैं, ग्राहों के निवास इस समुद्र को लाँघना चाहते हैं।'
30'राम और वानरों के लिए वे समुद्र के उस पार जाना चाहते हैं, जो कठिन ही नहीं, असम्भव है।'
31विद्याधरों ने पर्वत पर ऋषियों को इस प्रकार कहते सुना। उन्होंने वानरश्रेष्ठ हनुमान् को देखा, जिनका बल अपरिमेय था।
32पर्वत के समान विशाल हनुमान् ने अपना शरीर हिलाया और शरीर के रोएँ फड़फड़ाए तथा मेघ के समान गर्जना की।
33जैसे पक्षिराज गरुड़ किसी सर्प को झकझोरते हैं, वैसे ही उन्होंने उड़ान भरने के लिए अपनी रोमयुक्त पूँछ को हिलाया।
34हनुमान् की पूँछ पीठ पर कुण्डलाकार लिपटी थी, जो ऐसी लगती थी मानो गरुड़ किसी विशाल सर्प को उठाए ले जा रहे हों।
35उस वानर ने लोहे के मुद्गरों के समान अपनी भुजाएँ पर्वत पर दृढ़ता से टिकाईं, कमर झुकाई और चरण सिकोड़ लिए।
36यशस्वी और साहसी हनुमान् ने सिर और कन्धे सिकोड़कर अपनी सारी शक्ति और ओज समेट लिया।
37जिस दिशा और दूरी तक छलाँग लगानी थी, उसे देखने के लिए दृष्टि ऊपर उठाकर आकाश की ओर देखते हुए उन्होंने अपनी श्वास वक्ष में रोक ली।
38वानरों में गजराज के समान हनुमान् ने चरण दृढ़ता से जमाकर उसी मुद्रा में खड़े होकर कान सिकोड़ लिए और छलाँग लगाने से पूर्व वानरों से कहा —
39'जैसे राघव द्वारा छोड़ा गया बाण उड़ता है, वैसे ही मैं भी वायु के वेग से रावण द्वारा शासित लङ्का पहुँचूँगा।
40'यदि मैं लङ्का में जनक की पुत्री को न पा सका, तो उसी वेग से देवताओं के निवास स्वर्ग को जाऊँगा।
41'यदि प्रयत्न करने पर भी सीता स्वर्ग में न मिलीं, तो मैं उस राक्षसराज रावण को ही बाँधकर यहाँ ले आऊँगा।
42'मैं सब प्रकार से सीता को लेकर सफल होकर लौटूँगा, अन्यथा रावण सहित लङ्का को उखाड़कर उसे यहाँ ले आऊँगा।'
43वानरों से इस प्रकार कहकर वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने महान् वेग से बिना किसी श्रम के छलाँग लगाई। वानरों में गजराज के समान वे स्वयं को गरुड़ के समान अनुभव कर रहे थे।
44वानरों से इस प्रकार कहकर वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने महान् वेग से बिना किसी श्रम के छलाँग लगाई। वानरों में गजराज के समान वे स्वयं को गरुड़ के समान अनुभव कर रहे थे।
45जब उन्होंने उड़ान भरी, तब पर्वत के अनेक वृक्ष चारों ओर से अपनी शाखाएँ समेटकर उनके साथ उड़ चले।
46निर्मेघ आकाश में उड़ते हुए उन्होंने अपनी जङ्घाओं के वेग से वृक्षों के पुष्पों पर मत्त टिटिहरियों को बहा दिया।
47उनकी जङ्घाओं के वेग से बहे हुए वे वृक्ष कुछ दूर तक आगे झुककर उनके पीछे चले, जैसे स्वजन दूर की यात्रा पर जाते अपने बन्धुओं के साथ कुछ दूर तक जाते हैं।
48हनुमान् की जङ्घाओं के वेग से उखड़कर साल आदि विशाल वृक्ष उनके पीछे वैसे ही चले जैसे सेना राजा के पीछे चलती है।
49फूलों से लदे अनेक वृक्षों को पीछे लिए पर्वत के समान दिखने वाले हनुमान् एक विचित्र दृश्य उपस्थित कर रहे थे।
50फिर वे विशाल वृक्ष खारे समुद्र में वैसे ही डूब गए जैसे इन्द्र के (वज्र से) भयभीत पर्वत डूबे थे।
51नाना प्रकार के फूलों की कोमल कोंपलों और कलियों से ढके हनुमान् जुगनुओं से चमकते उड़ते पर्वत के समान शोभा पा रहे थे।
52(उनके वेग से) अपने पुष्प झाड़ते हुए वे वृक्ष समुद्र के जल में गिर पड़े, जैसे विदाई के समय घनिष्ठ स्वजन कुछ दूर तक साथ जाते हैं।
53हनुमान् के वेग से उत्पन्न वायु के झोंके से नाना प्रकार के फूल हल्के होने के कारण समुद्र में जा गिरे और समुद्र तारों से भरे आकाश के समान रङ्गीन और उज्ज्वल दिखने लगा।
54अनेक प्रकार और रंग के फूलों से ढके हनुमान् आकाश में बिजलियों से उज्ज्वल मेघ के समान लग रहे थे।
55उनके वेग से गिरे फूलों से समुद्र का जल शोभायमान हो उठा। वह आकाश में अभी-अभी उदित हुए मनोहर तारों से भरे नभमण्डल के समान प्रतीत होता था।
56वे महान् वानर ऐसे लगते थे मानो उठती लहरों सहित समूचे समुद्र को पी जा रहे हों। ऊपर की ओर देखते हुए वे ऐसे प्रतीत होते थे मानो आकाश को भी पी जाने को उत्सुक हों।
57ऊपर की ओर देखते हुए वे महान् वानर ऐसे प्रतीत होते थे मानो प्यास से व्याकुल होकर उठती लहरों सहित समूचे समुद्र को पी रहे हों।
58वायु की दिशा का अनुसरण करते हुए आकाश में चलते समय उनके नेत्र पर्वत पर जलती दो अग्नियों के समान दीप्त थे और बिजली के समान चमक रहे थे।
59हनुमान् के विशाल, गोल और पिङ्गलवर्ण नेत्र उदीयमान चन्द्रमा और सूर्य के समान उज्ज्वल प्रकाश बिखेर रहे थे।
60अपनी ताम्रवर्ण नासिका की आभा से उनका मुख सन्ध्याकाल में निकट आते सूर्यमण्डल के समान लाल दिखाई देता था।
61वायुपुत्र जब आकाश में उड़ रहे थे, तब उनकी कुण्डलाकार पूँछ इन्द्र के उत्सव (भाद्रपद की पूर्णिमा) में गाड़ी गई ध्वजा के समान शोभा पा रही थी।
62अपने श्वेत दाँतों और कुण्डलित पूँछ के साथ बुद्धिमान् वायुपुत्र सूर्यदेव के मण्डल के समान शोभायमान थे।
63ताम्रवर्ण नितम्बों वाले (और शेष अङ्गों में श्याम) वे महान् वानर ऐसे शोभित थे मानो कोई फटा हुआ पर्वत हो जिसमें लाल चमकती धातु की विशाल राशि हो।
64समुद्र लाँघते उन सिंहतुल्य वानर की काँखों से निकलती वायु गरजते मेघ के समान ध्वनि कर रही थी।
65वे गजतुल्य वानर समुद्र पार करते हुए ऐसे दिखाई देते थे मानो उत्तर में उठी कोई उल्का अपनी पूँछ सहित आकाश से गिरती हुई (उत्तर से दक्षिण की ओर) जा रही हो।
66विशाल आकार में फैले वे वानर ऐसे प्रतीत होते थे मानो अस्ताचल को जाता सूर्य चल रहा हो। वे कमर पर बँधे किसी विशाल हाथी के समान लगते थे।
67जब वे वानर आकाश में उड़ रहे थे, तब समुद्र में पड़ती उनकी छाया वायु से चालित और नीचे समुद्र पर तैरती नौका के समान लगती थी (मानो उनके शरीर का निचला भाग जल में हो और ऊपरी भाग आकाश में)।
68समुद्र का जो भी भाग वे लाँघते, वह उनकी जङ्घाओं के वेग से मथित होकर भँवरों, आवर्तों और घूमते फेन आदि से क्षुब्ध हो उठता।
69वे महान् वानर जब तीव्र वेग से उड़ रहे थे, तब उनकी छाती से टकराती समुद्र की पंक्तिबद्ध लहरें पर्वत के समान ऊँची उठ रही थीं।
70तीव्र गति से चलते उन वानर से और मेघों से उत्पन्न प्रचण्ड वायु ने समुद्र को भयङ्कर ध्वनि करते हुए प्रचण्ड रूप से क्षुब्ध कर दिया।
71वानरों में व्याघ्र हनुमान् ने जब खारे समुद्र की लहरों के विशाल जाल को धकेलकर आगे छलाँग लगाई, तब ऐसा लगा मानो वे पृथ्वी और आकाश के बीच के अन्तराल को खींच रहे हों।
72तीव्र वेग से चलते हनुमान् ऐसे लग रहे थे मानो मेरु और मन्दराचल के समान उठी उन विशाल लहरों को गिन रहे हों।
73तब उनके वेग से उठा जल आकाश में दूर तक फैले मेघ के साथ मिलकर शरद् ऋतु के फैले हुए मेघ के समान शोभा पा रहा था।
74समुद्र का जल ऊपर उठ जाने के कारण तिमिङ्गिल, ग्राह, मत्स्य और कच्छप ऐसे उघड़ गए जैसे वस्त्र उतरने पर शरीर के अङ्ग।
75आकाश में जाते वानरश्रेष्ठ हनुमान् को देखकर समुद्र में रहने वाले सर्पों ने उन्हें गरुड़ समझ लिया।
76वानरों में सिंह हनुमान् की तीस योजन लम्बी और दस योजन चौड़ी छाया और भी मनोहर लग रही थी।
77उनके पीछे समुद्र पर पड़ती वायुपुत्र की वह विशाल छाया निर्मल आकाश में तैरती मेघों की श्याम पंक्ति के समान शोभित थी।
78विशाल शरीर से शोभायमान महान् वानर हनुमान् आकाश में चलते हुए बिना किसी आधार के उड़ते पंखयुक्त पर्वत के समान लगते थे।
79जब वे बलशाली वानरगज तीव्र वेग से जा रहे थे, तब उनकी उड़ान के वेग से जल के उछलने के कारण समुद्र तत्काल एक गर्त के समान हो गया।
80हनुमान् वायुदेव के समान मेघों के बड़े-बड़े समूहों को अपने साथ खींचते हुए दिखाई दे रहे थे और उतरते समय पक्षियों के झुंडों को साथ खींचते पक्षिराज गरुड़ के समान लग रहे थे।
81जब हनुमान् श्वेत, रक्त, नील अथवा पीत — नाना वर्णों के विशाल मेघों को खींच रहे थे, तब वे अत्यन्त मनोहर लग रहे थे।
82मेघों में प्रवेश करते और उनसे निकलते हुए वे उस चन्द्रमा के समान लगते थे जो (मेघों की ओट में) कभी दिखता और कभी छिप जाता है।
83तब शीघ्रता से समुद्र लाँघते हनुमान् को देखकर देवताओं, गन्धर्वों और दानवों ने उन पर पुष्पवर्षा की।
84राम के कार्य की सिद्धि के लिए छलाँग लगाते हनुमान् को सूर्य ने अपने ताप से बचाया और वायुदेव भी शीतल बहते हुए उनकी सेवा करने लगे।
85आकाश में चलते हुए उनकी ऋषियों ने स्तुति की और देवताओं तथा गन्धर्वों ने उनके महत्त्व और ओज का बखान करते हुए उनका गुणगान किया।
86अथक उन वानर को देखकर नागों, यक्षों, (नैर्ऋत्य कोण के रक्षक) राक्षसों, विद्वान् ऋषियों और पक्षियों ने उनकी प्रशंसा की।
87जब वानरनायक (समुद्र के ऊपर से) छलाँग लगा रहे थे, तब समुद्रदेव ने इक्ष्वाकु कुल का कल्याण चाहकर उनका सम्मान किया (समुद्रदेव उसी वंश से सम्बद्ध थे) —
88'यदि मैं इस वानरनायक की सहायता न करूँ, तो विद्वान् मुझे दोष देंगे।'
89'मैं इक्ष्वाकुवंशी (सगर) के कारण ही विस्तार को प्राप्त हुआ हूँ, अतः मुझे ऐसा कुछ नहीं करना चाहिए जिससे इन्हें (हनुमान् को) कष्ट हो, क्योंकि ये इक्ष्वाकु कुल की सहायता करने वाले मन्त्री हैं।'
90'मुझे इनके विश्राम की व्यवस्था करनी होगी। इसके पश्चात् ये सुखपूर्वक अपनी यात्रा आगे बढ़ा सकेंगे।'
91मन में ऐसा निश्चय कर समुद्रदेव ने समुद्र में छिपे हुए श्रेष्ठ स्वर्णमय मैनाक पर्वत से कहा —
92'हे पर्वतश्रेष्ठ! देवराज इन्द्र ने तुम्हें यहाँ पाताल में रहने वाले असुरों के आक्रमण के विरुद्ध अवरोध के रूप में रखा है।
93'तुम द्वार पर स्थित होकर अपरिमेय पाताल के उन प्रचण्ड असुरों को ऊपर की भूमि पर उछलने से रोकते हो।
94'हे श्रेष्ठ पर्वत! तुममें इच्छानुसार आड़े, ऊपर और नीचे बढ़ने की सामर्थ्य है। अतः मैं तुम्हें बढ़ने के लिए प्रेरित करता हूँ।
95'वानरों में व्याघ्र, भयङ्कर कर्म करने वाले पराक्रमी हनुमान् राम का कार्य सिद्ध करने के लिए तुम्हारे ऊपर से उड़ रहे हैं।
96'मुझे इनकी सहायता करनी चाहिए, क्योंकि ये इक्ष्वाकु कुल के कल्याण के लिए कार्य कर रहे हैं। इक्ष्वाकु राजा मेरे लिए और तुम्हारे लिए भी पूजनीय हैं।
97'तुम हमारे मन्त्री के समान कार्य करो और हम यह अवसर न खोएँ। यदि कोई करने योग्य कार्य अधूरा रह जाए, तो सज्जन अपनी शान्ति खो बैठते हैं।
98'जल से ऊपर उठो। ये इन पर विश्राम करें, क्योंकि ये श्रेष्ठ वानर हमारे अतिथि हैं और पूजा के योग्य हैं।
99'हे स्वर्णशिखर वाले पर्वत! तुम देवताओं और गन्धर्वों के आश्रय हो। शेष यात्रा तय करने से पूर्व ये भी कुछ काल तुम पर विश्राम करें।
100'यदि तुम ककुत्स्थकुल के उस श्रेष्ठ पुरुष की महत्ता, मैथिली के अपहरण और वानरनायक हनुमान् के इस परिश्रम पर विचार करो, तो तुम्हें ऊपर उठना ही चाहिए।'
101समुद्रदेव की आज्ञा सुनकर स्वर्ण से समृद्ध तथा वृक्षों और लताओं से आच्छादित मैनाक पर्वत तत्काल जल से ऊपर उठ आया।
102जैसे उदीयमान सूर्य श्याम मेघों का पर्दा फाड़कर तेजस्वी किरणों के साथ निकलता है, वैसे ही वह पर्वत समुद्र के जल से ऊपर उठ आया।
103वरुण (समुद्र के अधिष्ठाता देवता) की प्रेरणा से वह ऊँचा पर्वत अब तक जल में डूबे अपने शिखर ऊपर उठाकर प्रकट हो गया। नागों और किन्नरों से बसे उसके स्वर्णशिखर क्षणभर में आकाश को छूते उदीयमान सूर्य के समान लगने लगे।
104वरुण (समुद्र के अधिष्ठाता देवता) की प्रेरणा से वह ऊँचा पर्वत अब तक जल में डूबे अपने शिखर ऊपर उठाकर प्रकट हो गया। नागों और किन्नरों से बसे उसके स्वर्णशिखर क्षणभर में आकाश को छूते उदीयमान सूर्य के समान लगने लगे।
105जल से ऊपर उठे उन पर्वतशिखरों के स्वर्णवर्ण से रंजित होकर आकाश माँजे हुए शस्त्रों के समान चमकने लगा।
106स्वयंप्रकाशित चमकते स्वर्णशिखरों से वह श्रेष्ठ पर्वत मैनाक सहस्र सूर्यों के समान देदीप्यमान हो रहा था।
107समुद्र के मध्य से ऊपर उठकर सामने खड़े उस पर्वत को हनुमान् ने एक बाधा समझा।
108शीघ्रकारी उन महान् वानर ने ऊपर उठे उस पर्वत को अपनी छाती से तत्काल वैसे ही गिरा दिया जैसे वायु किसी मेघ पर आघात करती है।
109वानर के वेग से गिराया गया वह ऊँचा पर्वत हर्ष से अभिभूत होकर ऊँचे स्वर में गर्ज उठा।
110तब उस पर्वत ने मनुष्य का रूप धारण किया और अपने अत्यन्त ऊँचे शिखर पर खड़े होकर प्रसन्न हृदय से आकाश में उड़ते उन वीर वानर से कहा —
111तब उस पर्वत ने मनुष्य का रूप धारण किया और अपने अत्यन्त ऊँचे शिखर पर खड़े होकर प्रसन्न हृदय से आकाश में उड़ते उन वीर वानर से कहा —
112'हे वानरश्रेष्ठ! तुमने एक दुष्कर कार्य कर दिखाया है। मेरे शिखर पर उतरकर कुछ काल सुखपूर्वक विश्राम कर लो, फिर अपनी यात्रा आगे बढ़ाना।
113'राम के कुल के सगर ने ही पूर्वकाल में इस समुद्र का विस्तार किया था। अतः यह सर्वथा उचित है कि वे (समुद्रदेव) प्रत्युपकार में तुम्हारा सम्मान करें, क्योंकि तुम राम की सेवा में निकले हो।
114'उपकार का बदला चुकाना चाहिए — यही सनातन धर्म है; और जो प्रत्युपकार करना चाहता है, वह तुमसे सम्मान पाने योग्य है।
115'तुम्हारे लिए समुद्र ने ही मुझे प्रेरित किया है, क्योंकि उनके मन में तुम्हारे प्रति बड़ा आदर है। हे महान् वानर! तुम यहाँ कुछ काल विश्राम कर आगे बढ़ो। समुद्रपति का मत है कि वानरों में यह व्याघ्र सौ योजन की दूरी तय कर सकता है। वे मुझसे कहते हैं — 'ये तुम्हारे शिखर पर विश्राम कर लें, फिर शेष दूरी तय करें।'
116'तुम्हारे लिए समुद्र ने ही मुझे प्रेरित किया है, क्योंकि उनके मन में तुम्हारे प्रति बड़ा आदर है। हे महान् वानर! तुम यहाँ कुछ काल विश्राम कर आगे बढ़ो। समुद्रपति का मत है कि वानरों में यह व्याघ्र सौ योजन की दूरी तय कर सकता है। वे मुझसे कहते हैं — 'ये तुम्हारे शिखर पर विश्राम कर लें, फिर शेष दूरी तय करें।'
117'हे वानरश्रेष्ठ! पर्याप्त मात्रा में मधुर और स्वादिष्ट कन्द-मूल तथा फल खाकर और कुछ काल विश्राम कर तुम जा सकते हो।
118'हे वानरनायक! निस्सन्देह हमारा भी तुमसे एक गुणसम्बन्ध है, जो तीनों लोकों में विख्यात है।
119'हे वायुपुत्र! तुम वानरों में गजराज हो और तीव्र वेग से चलने वालों में श्रेष्ठ हो।
120'धर्म के मार्ग में शिक्षा पाने की इच्छा रखने वाले विद्वान् के लिए कोई साधारण नवागन्तुक भी पूजा के योग्य होता है; फिर तुम जैसे विशिष्ट अतिथि के सर्वथा आदर योग्य होने में तो कहना ही क्या।
121'हे वानरश्रेष्ठ! तुम देवताओं में अग्रगण्य महात्मा वायुदेव के पुत्र हो और वेग में उन्हीं के समान हो।
122'हे धर्मज्ञ! तुम्हारी पूजा करना वायुदेव का ही सम्मान करना है। अतः तुम मेरे लिए पूजनीय हो। इसका कारण मैं बताता हूँ, सुनो।
123'हे प्रिय! पूर्वकाल में, कृतयुग में पर्वतों के पंख होते थे। वे गरुड़ और वायुदेव के समान सब दिशाओं में वेग से विचरते थे।
124'जब वे इस प्रकार विचरते, तब ऋषिसमूह, देवता और प्राणी भी उनके गिर पड़ने के भय से (और समस्त लोकों के विनाश की आशङ्का से) घबरा उठते थे।
125'इससे कुपित होकर सौ यज्ञ करने वाले सहस्राक्ष इन्द्र ने अपने वज्र से पर्वतों के पंख सहस्रों टुकड़ों में काट डाले।
126'क्रुद्ध इन्द्र वज्र लिए मेरा पीछा करते हुए मेरी ओर आए। उसी समय महान् वायुदेव ने मुझे आकाश में उछालकर तत्काल नीचे गिरा दिया।
127'हे विशिष्ट वानर! तुम्हारे पिता वायुदेव ने ही मुझे इस खारे समुद्र में गिरा दिया। इस प्रकार मेरे पंख बच गए।
128'हे आदरणीय वानर! वायुदेव मेरे पूज्य हैं और इसीलिए मैं तुम्हारा सम्मान करता हूँ। हे वानरनायक! अतः तुमसे मेरा यह सम्बन्ध निस्सन्देह मेरे लिए अत्यन्त मूल्यवान् है।
129'हे महान् वानर! जब मैं तुम्हें इतना ऊँचा मानता हूँ, तब तुम्हें मुझ पर और समुद्रदेव पर पूरे हृदय से अनुग्रह करना चाहिए (और हमारा आतिथ्य स्वीकार करना चाहिए)।
130'हे श्रेष्ठ वानर! प्रेम से दी गई हमारी इस भेंट को स्वीकार कर हम पर अनुग्रह करो और अपनी थकान दूर करो। तुम्हारा यहाँ होना ही मेरे लिए स्वागतयोग्य है।'
131मैनाक के वचनों से प्रसन्न होकर महान् हनुमान् ने कहा — 'तुम्हारे आतिथ्य से मैं प्रसन्न हूँ। अपना खेद दूर करो।
132'मेरा व्रत मुझे शीघ्रता के लिए विवश कर रहा है। (कार्य की सिद्धि के लिए) निश्चित दिन भी समाप्त होने को है। प्रतिज्ञा की जा चुकी है और मैं अपने कार्य के बीच में नहीं रुकूँगा।'
133यह कहकर उन बलशाली वानर ने अपने हाथों से पर्वत का कोमल स्पर्श किया और मुख पर मुस्कान लिए आकाश में ऊपर उठ गए।
134उस पर्वत और समुद्र ने वायुपुत्र का सम्मान और अभिनन्दन किया तथा उन्हें समुचित आशीर्वाद दिए।
135तत्पश्चात् निर्मल आकाश में लम्बी छलाँग लगाते हुए उन्होंने (हनुमान् ने) पर्वत और समुद्र को पीछे छोड़कर अपने पिता वायुदेव का मार्ग पकड़ा।
136और ऊपर, और आगे उठते हुए तथा (समुद्र में लौटते) उस पर्वत को देखते हुए वायुपुत्र बिना किसी आधार के निर्मेघ आकाश में चलते रहे।
137देवताओं, सिद्धों तथा महर्षियों ने हनुमान् के इस दूसरे महान् कार्य के लिए उनकी प्रशंसा की, जिसे कर सकना औरों के लिए असम्भव है।
138उस समय (पर्वत पर) उपस्थित देवता और सहस्राक्ष इन्द्र स्वर्णमय सुनाभ (मैनाक) पर्वत के इस व्यवहार से प्रसन्न हुए।
139शचीपति इन्द्र स्वयं सन्तुष्ट हुए और हर्ष से गद्गद कण्ठ तथा अवरुद्ध स्वर में पर्वतश्रेष्ठ मैनाक से बोले —
140'हे हिरण्यनाभ! हे पर्वतश्रेष्ठ! मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ। मैं तुम्हें अभय देता हूँ (पंख खोने के भय से मुक्ति)। हे पुण्यात्मन्! तुम जैसे चाहो, सुखपूर्वक रहो।
141'सौ योजन की दूरी लाँघने का प्रयत्न करते हनुमान् की तुमने बड़ी मूल्यवान् सहायता की है। ये तो भय के कारण उपस्थित होने पर भी (गिरने के भय से) निर्भय हैं।
142'ये वानर दशरथनन्दन की सहायता के कार्य पर निकले हैं। इनकी की गई सेवा से मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ।'
143तत्पश्चात् सौ यज्ञ करने वाले देवराज इन्द्र को सन्तुष्ट देखकर महान् पर्वत मैनाक हर्षित हो उठा।
144तब इन्द्र से अभयवचन पाकर मैनाक पर्वत निश्चिन्त हो गया। और हनुमान् ने भी थोड़े ही काल में समुद्र पार कर लिया।
145तब देवताओं, गन्धर्वों, सिद्धों और महर्षियों ने सूर्यदेव के समान देदीप्यमान नागमाता सुरसा के पास जाकर कहा —
146'वायुदेव के यशस्वी पुत्र हनुमान् समुद्र लाँघ रहे हैं। पर्वत के समान विशाल, पिङ्गल नेत्रों वाली, बड़ी दाढ़ों वाली और आकाश के समान विस्तृत मुख वाली भयङ्कर राक्षसी का विकराल रूप धारण कर कुछ काल इन्हें रोको।
147'वायुदेव के यशस्वी पुत्र हनुमान् समुद्र लाँघ रहे हैं। पर्वत के समान विशाल, पिङ्गल नेत्रों वाली, बड़ी दाढ़ों वाली और आकाश के समान विस्तृत मुख वाली भयङ्कर राक्षसी का विकराल रूप धारण कर कुछ काल इन्हें रोको।
148'हम इनके बल, पराक्रम और बुद्धि की एक बार और परीक्षा लेना चाहते हैं। हम जानना चाहते हैं कि ये विजयी होंगे अथवा हताशा के वश हो जाएँगे।'
149देवताओं द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर सुरसा ने सबको भयभीत करने वाला भयङ्कर और कुरूप रूप धारण किया और समुद्र के मध्य में खड़ी हो गईं। विकृत रूप बनाकर समुद्र लाँघते हनुमान् को घेरकर उन्होंने उनसे कहा —
150देवताओं द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर सुरसा ने सबको भयभीत करने वाला भयङ्कर और कुरूप रूप धारण किया और समुद्र के मध्य में खड़ी हो गईं। विकृत रूप बनाकर समुद्र लाँघते हनुमान् को घेरकर उन्होंने उनसे कहा —
151'हे वानरश्रेष्ठ! लोकपालों ने तुम्हें मेरे आहार के रूप में दिया है। मैं तुम्हें खाऊँगी। मेरे मुख में प्रवेश करो।'
152सुरसा के इस प्रकार कहने पर यशस्वी हनुमान् ने प्रफुल्लित मुख और हाथ जोड़कर कहा —
153'दशरथ के पुत्र राम अपने भाई लक्ष्मण और अपनी पत्नी वैदेही के साथ दण्डक वन में आए।
154'जब राम अन्य कार्य में लगे हुए थे, तब राक्षसों के उनसे गहरे वैर से प्रेरित रावण ने उनकी यशस्विनी पत्नी सीता का अपहरण कर लिया।
155'मैं राम के दूत के रूप में उनकी पत्नी की खोज में जा रहा हूँ। तुम उनके राज्य की निवासिनी हो, अतः तुम्हें सहायता करनी चाहिए।
156'अथवा मैथिली को और सदा अक्षत राम को देखकर मैं तुम्हारे मुख में लौट आऊँगा — यह मैं तुमसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ।'
157हनुमान् की बात सुनकर इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ सुरसा ने उनसे कहा कि कोई भी (उनके क्षेत्र को) पार नहीं कर सकता, क्योंकि उन्हें ऐसा ही वर (ब्रह्मा से) मिला है।
158नागमाता सुरसा ने यह देखकर कि हनुमान् निकल भागने का प्रयत्न कर रहे हैं, उनके बल की परीक्षा लेने के लिए कहा —
159'हे वानरश्रेष्ठ! आज तुम्हें मेरे मुख से होकर ही जाना होगा। पूर्वकाल में ब्रह्मा ने मुझे ऐसा ही वर दिया है।' यह कहकर उन्होंने शीघ्र ही अपना विशाल मुख खोलकर खड़ी हो गईं।
160सुरसा के इस प्रकार कहने पर वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने कहा — 'अपना मुख इतना चौड़ा करो कि उसमें मैं समा सकूँ।'
161सुरसा के वचनों से उत्तेजित होकर हनुमान् ने अपने को दस योजन तक फैला लिया।
162मेघ के समान उनके दस योजन फैले शरीर को देखकर सुरसा ने भी अपना मुख बीस योजन तक फैला लिया।
163उत्तेजित होकर हनुमान् ने अपना शरीर और बढ़ाकर तीस योजन कर लिया और सुरसा ने भी अपना मुख चालीस योजन तक फैला लिया। तब महावीर हनुमान् ने अपना शरीर पचास योजन तक फैलाया।
164उत्तेजित होकर हनुमान् ने अपना शरीर और बढ़ाकर तीस योजन कर लिया और सुरसा ने भी अपना मुख चालीस योजन तक फैला लिया। तब महावीर हनुमान् ने अपना शरीर पचास योजन तक फैलाया।
165सुरसा ने अपना मुख साठ योजन तक फैलाया और तब वीर हनुमान् ने अपने को सत्तर योजन तक बढ़ा लिया।
166सुरसा ने अपना मुख अस्सी योजन तक फैलाया और वीर हनुमान् पर्वत के समान दिखते हुए नब्बे योजन तक बढ़ गए।
167बुद्धिमान् हनुमान् ने सुरसा का फैला हुआ मुख देखा, जो लम्बी जिह्वा सहित नरक के समान खुला और भयङ्कर था; तब उन्होंने सहसा अपना शरीर अङ्गूठे के बराबर सिकोड़ लिया।
168यशस्वी और बलशाली हनुमान् शीघ्र ही उनके मुख में गए और बाहर निकलकर आकाश में खड़े होकर बोले —
169'हे दाक्षायणी! मैं निस्सन्देह तुम्हारे मुख में प्रवेश कर चुका और तुम्हारा वर सत्य हुआ (क्योंकि ब्रह्मा के वर के विरुद्ध कोई नहीं जा सकता)। अब मुझे वैदेही की खोज में आगे जाने दो। तुम्हें मेरा प्रणाम।'
170जैसे राहु के मुख से चन्द्रमा मुक्त हो जाता है, वैसे ही अपने मुख से निकले हनुमान् को देखकर सुरसा ने अपना वास्तविक रूप धारण किया और कहा —
171'हे श्रेष्ठ वानर! अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए सुखपूर्वक आगे बढ़ो। जाओ और वैदेही का महात्मा राघव से मिलन कराओ।'
172हनुमान् को तीसरी बार यह अत्यन्त दुष्कर कार्य करते देखकर सब प्राणी 'साधु! साधु!' कहकर उनकी प्रशंसा करने लगे।
173वरुणदेव के निवास उस अजेय समुद्र से ऊपर उठकर हनुमान् गरुड़ के समान वेग से आकाश में चलते रहे।
174हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
175हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
176हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
177हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
178हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
179हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
180हनुमान् गरुड़ के समान वायु के मार्ग से गए। वह प्रदेश मूसलाधार वर्षा करने वाले मेघों से सिञ्चित था और पक्षियों से भरा था। काशिका में शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद और गन्धर्व) वहाँ सिंहों, हाथियों, व्याघ्रों, पक्षियों और सर्पों से खींचे जाते तथा भिन्न-भिन्न विमानों पर चलते थे। वह वज्र के समान प्रचण्ड प्रहार करने वाले अग्निदेव से देदीप्यमान था। वह पुण्य अर्जित करने वाले महर्षियों से बसा था। उस प्रदेश में हविष्य को बड़ी मात्रा में श्रद्धापूर्वक ले जाने वाले अग्निदेव विचरते थे। वह ग्रहों, नक्षत्रों, चन्द्रमा, सूर्य और तारासमूहों से सुशोभित था। वह महर्षियों, गन्धर्वों, नागों और यक्षों के समूहों से भरा था। वह ब्रह्माण्ड का वह एकान्त भाग था जहाँ विश्वावसु जैसे गन्धर्वराज विचरते थे। वह चन्द्रमा और सूर्य का मङ्गलमय मार्ग था तथा इन्द्र के वाहन ऐरावत की क्रीड़ाभूमि था। वह ब्रह्मा द्वारा रचित प्राणियों का विस्तृत लोक था। स्वर्ग को जाने वाले अनेक वीर वहाँ आते-जाते थे और विद्याधर उसे घेरे हुए थे।
181वायुपुत्र हनुमान् आकाश में सर्वत्र दिखाई दे रहे थे। वे बिना किसी आधार के उड़ते हुए विशाल पंखों वाले पर्वतराज के समान लग रहे थे।
182आकाश में वेग से जाते हनुमान् को देखकर इच्छानुसार रूप धारण करने वाली सिंहिका नामक एक राक्षसी, जो अत्यन्त विशाल हो चुकी थी, मन ही मन सोचने लगी —
183'इतने दीर्घ काल के पश्चात् यह महान् प्राणी अन्ततः मेरे वश में आया है, और आज मैं तृप्त हो जाऊँगी।'
184ऐसा सोचकर उसने उन्हें उनकी छाया से पकड़कर खींचा। उसके पकड़ने से पूर्व ही हनुमान् मन ही मन विचार करने लगे —
185'मैं सहसा पकड़ लिया गया हूँ। मैं विवश हो गया हूँ। मैं समुद्र में उस विशाल नौका के समान हूँ जिसे सम्मुख से बहती वायु रोक देती है।'
186दाएँ-बाएँ, ऊपर-नीचे चारों ओर देखते हुए उन वानर ने खारे समुद्र से ऊपर उठते एक विशाल प्राणी को देखा।
187भयङ्कर मुख वाले उस रूप को देखकर हनुमान् ने उस कुरूप प्राणी के विषय में विचार किया, जो छाया से ही किसी प्राणी को पकड़ लेने की शक्ति से युक्त था और जिसके विषय में राजा सुग्रीव ने उन्हें एक बार बताया था। हनुमान् ने कहा — 'निस्सन्देह यह वही प्राणी है।'
188छायाग्राहिणी सिंहिका के वास्तविक स्वरूप को पहचानकर बुद्धिमान् हनुमान् वर्षाकाल के मेघ के समान विशाल आकार में बढ़ गए।
189हनुमान् के शरीर को बढ़ते देखकर सिंहिका ने भी अपना मुख पाताल की गहराई के समान चौड़ा फैलाना आरम्भ कर दिया।
190मेघों की घनी राशि के समान गरजते हुए सिंहिका ने हनुमान् का पीछा किया। बुद्धिमान् हनुमान् ने उसका विशाल मुख देखा और उसके मर्मस्थानों को लक्ष्य किया।
191मेघों की घनी राशि के समान गरजते हुए सिंहिका ने हनुमान् का पीछा किया। बुद्धिमान् हनुमान् ने उसका विशाल मुख देखा और उसके मर्मस्थानों को लक्ष्य किया।
192वज्र के समान कठोर शरीर वाले वानर हनुमान् सहसा फिर सिकुड़ गए और उसके खुले मुख में प्रवेश कर गए।
193उनके उस मुख में समा जाने का दृश्य देख रहे सिद्ध और चारण ऐसे विस्मित हुए मानो पूर्णिमा की रात्रि में चन्द्रमा को राहु ने ग्रस लिया हो।
194मन के समान वेग वाले उन वानर ने अपने तीखे नखों से उसके मर्मस्थान चीर डाले और उसके मुख बन्द करने से पूर्व ही शीघ्रता से बाहर निकल आए।
195दृढ़ मन और चातुर्य से कार्य करते हुए जितेन्द्रिय महान् वानर हनुमान् ने उसे नीचे गिरा दिया और पुनः शीघ्रता से अपना आकार बढ़ा लिया।
196हृदय विदीर्ण होने से हनुमान् द्वारा मारी गई वह बेचारी सिंहिका तत्काल समुद्र के जल में जा गिरी। यह देखकर आकाशचारी प्राणियों ने वानरश्रेष्ठ से कहा —
197'हे महान् छलाँग लगाने वाले! उस भयङ्कर प्राणी का वध कर तुमने आज एक महान् कार्य किया है। हे महान् वानर! बिना किसी बाधा के अपना कार्य सिद्ध करो।
198'हे वानरनायक! जिसमें तुम्हारी भाँति धैर्य, दृष्टि, बुद्धि और दक्षता — ये चारों गुण हों, वह अपना कार्य अवश्य सिद्ध करता है और नष्ट नहीं होता।'
199उनसे सम्मानित होकर वे पूज्य वानर अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए गरुड़ के समान आकाश में ऊपर उठते हुए चल पड़े।
200सौ योजन लाँघकर समुद्र के दूसरे तट पर पहुँचने पर उन्होंने वनवृक्षों की पंक्तियाँ देखीं।
201छलाँग लगाने वालों में श्रेष्ठ हनुमान् ने आकाश में रहते हुए ही अनेक वृक्षों से सुशोभित एक द्वीप देखा तथा मलय पर्वत से लगे उपवन भी देखे।
नेपाली
1शत्रुहरूलाई चूर पार्ने हनुमान्ले रावणद्वारा हरण गरिएकी सीताको पत्ता लगाउने सङ्कल्प गरे र उनी चारण (आकाशचारी बन्दीजन) हरूको मार्गमा हिँडे।
2जसलाई अरू कसैले पार गर्न नसक्ने त्यो दुर्गम समुद्र नाघ्न शिर र घाँटी उठाएका हनुमान् कुनै श्रेष्ठ साँढेजस्तै देखिन्थे।
3असाधारण बल र धैर्यले सम्पन्न पिँगलवर्ण हनुमान् वैदूर्यको रङ भएको घाँसले भरिएको त्यस दलदले भूमिमा प्रसन्नतापूर्वक विचरण गरे।
4बुद्धिमान् हनुमान् सिंहझैँ विचरण गरे — पक्षीहरूलाई उडाउँदै, आफ्नो छातीले रूखहरू उखेल्दै र अनेक पशुलाई कुल्चँदै।
5त्यो पर्वत नीलो, रातो, पहेँलो र हरियो तथा कालो र सेतो — अनेक रङका धातुशिलाले मानौँ सजिएको थियो। त्यहाँ आफ्ना परिजनसहित यक्ष, किन्नर, गन्धर्व र नाग बारम्बार आउँथे, जो इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न समर्थ थिए र तेजमा देवता तथा नागहरूको बराबरी गर्थे।
6त्यो पर्वत नीलो, रातो, पहेँलो र हरियो तथा कालो र सेतो — अनेक रङका धातुशिलाले मानौँ सजिएको थियो। त्यहाँ आफ्ना परिजनसहित यक्ष, किन्नर, गन्धर्व र नाग बारम्बार आउँथे, जो इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न समर्थ थिए र तेजमा देवता तथा नागहरूको बराबरी गर्थे।
7गजराजहरूले भरिएको त्यस महान् पर्वतको फेदमा उभिएका वानरनायक यस्ता देखिन्थे मानौँ कुनै तलाउको बीचमा कुनै हात्ती उभिएको छ।
8सूर्यदेवलाई, देवराज महेन्द्रलाई, वायुदेवलाई, सृष्टिकर्ता ब्रह्मालाई र भगवान् शिवका सबै गणलाई हात जोडेर प्रणाम गरी उनले (लङ्कातिर) प्रस्थान गर्ने निश्चय गरे।
9महान् समताले सम्पन्न हनुमान्ले पूर्वतिर मुख फर्काई आफ्ना पिता वायुदेवलाई हात जोडेर प्रणाम गरे, त्यसपछि आफ्नो आकार बढाए र प्रस्थानका लागि दक्षिणतिर फर्के।
10रामको कार्यका लागि फड्को मार्ने निश्चय गरी हनुमान् वानरसेनाले हेरिरहेकै बेला त्यसरी नै बढ्न थाले जसरी पूर्णिमा र औंसीका दिन समुद्र बढ्दछ।
11अपरिमेय आकारसम्म फैलिएर उनले समुद्र नाघ्ने प्रयत्नमा आफ्ना चरण र हातले पर्वतलाई थिचे।
12हनुमान्ले दृढतापूर्वक थिचेको त्यो पर्वत क्षणभरका लागि हल्लियो, जसले गर्दा रूखका टुप्पाबाट फूलहरू झरे।
13पर्वतमा सर्वत्र रूखबाट झरेका सुगन्धित फूलका थुप्रा लागेपछि त्यो यस्तो देखिन थाल्यो मानौँ फूलकै पर्वत होस्।
14ती पराक्रमी (हनुमान्) का चरणमुनि कसिलो गरी थिचिएको त्यस पर्वतले जलधाराहरू छोड्यो, जसरी मदमत्त हात्तीले मदको जल बगाउँछ।
15बलशाली हनुमान्ले थिच्दा महेन्द्र पर्वतले सुन र चाँदीको रङका धारा (ती धातुका अंश लिएका) बगाइदियो।
16त्यस पर्वतले गन्धकसहित ठूलठूला शिला तल खसाल्यो, जसरी आगोले ज्वालाले घेरिएका धुवाँका स्तम्भ छोड्दछ।
17हनुमान्ले पर्वतलाई चारैतिरबाट थिच्दा गुफामा बस्ने सबै प्राणी भयङ्कर ध्वनि गर्दै चिच्याए।
18पर्वत थिचिँदा अनेक प्राणीको ठूलो कोलाहल उठ्यो, जसले सबै दिशा र वरपरका उपवनसहित पृथ्वीलाई भरिदियो।
19सर्पहरूले आफ्ना चौडा फणा फैलाए, जसमा स्वस्तिकका चिह्न देखिन्थे, र भयङ्कर आगो ओकल्दै आफ्ना दाह्राले शिलाहरूलाई टोके।
20क्रुद्ध र विषालु सर्पहरूले टोकेपछि त्यो पर्वत ती प्रज्वलित ज्वालाले हजारौँ टुक्रामा फुट्यो।
21पर्वतमा उम्रेका औषधिहरूले पनि सर्पको विषको प्रभाव शान्त पार्न सकेनन्।
22तपस्वीहरू पनि प्राणीहरूले यो पर्वत टुक्राटुक्रा पारिदिनेछन् भन्ने ठानेर त्यो ठाउँ छोडेर गए। भयभीत विद्याधरहरू आफ्ना स्त्रीहरूका समूहसहित आकाशमा उडे र त्यहीँ मदिराका सुनका गाग्री, साना-ठूला बहुमूल्य भाँडा, पानस्थानमा राखिएका सुनका चषक र प्याला, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य र अनेक प्रकारका मासु छोडेर गए। उनीहरूले साँढेको छाला र सुनको म्यान भएका तरवार पनि छोडे।
23तपस्वीहरू पनि प्राणीहरूले यो पर्वत टुक्राटुक्रा पारिदिनेछन् भन्ने ठानेर त्यो ठाउँ छोडेर गए। भयभीत विद्याधरहरू आफ्ना स्त्रीहरूका समूहसहित आकाशमा उडे र त्यहीँ मदिराका सुनका गाग्री, साना-ठूला बहुमूल्य भाँडा, पानस्थानमा राखिएका सुनका चषक र प्याला, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य र अनेक प्रकारका मासु छोडेर गए। उनीहरूले साँढेको छाला र सुनको म्यान भएका तरवार पनि छोडे।
24तपस्वीहरू पनि प्राणीहरूले यो पर्वत टुक्राटुक्रा पारिदिनेछन् भन्ने ठानेर त्यो ठाउँ छोडेर गए। भयभीत विद्याधरहरू आफ्ना स्त्रीहरूका समूहसहित आकाशमा उडे र त्यहीँ मदिराका सुनका गाग्री, साना-ठूला बहुमूल्य भाँडा, पानस्थानमा राखिएका सुनका चषक र प्याला, तथा लेह्य, चोष्य आदि अनेक स्वादिष्ट भोज्य र अनेक प्रकारका मासु छोडेर गए। उनीहरूले साँढेको छाला र सुनको म्यान भएका तरवार पनि छोडे।
25कमलझैँ राता आँखा भएका, गलामा माला लगाएका र रक्तचन्दनले लेपिएका मदमत्त विद्याधरहरू आकाशमा उडे।
26हार, नुपुर र बाजुबन्दले सुसज्जित विद्याधरीहरू आफ्ना प्रियतमसँग मन्द मुस्कान लिएर विस्मित हुँदै आकाशमा अडिइन्।
27विविध विद्यामा निपुण विद्याधरहरूका ऋषिगण पनि अरूसँगै आकाशबाट त्यस पर्वतलाई हेरिरहेका थिए।
28तब विद्याधरहरूले परम सत्यका अन्वेषी ऋषि, चारण र सिद्धहरूका ती स्तुतिवचन सुने, जो निर्मल आकाशमा उभिएर हेरिरहेका थिए —
29'वायुदेवका छोरा हनुमान्, जो पर्वतझैँ छन् र असाधारण बलले युक्त छन्, गोहीहरूको निवास यस समुद्रलाई नाघ्न चाहन्छन्।'
30'राम र वानरहरूका लागि उनी समुद्रको अर्को किनारमा पुग्न चाहन्छन्, जुन कठिन मात्र होइन, असम्भव छ।'
31विद्याधरहरूले पर्वतमा ऋषिहरूले यसरी भनेको सुने। उनीहरूले वानरश्रेष्ठ हनुमान्लाई देखे, जसको बल अपरिमेय थियो।
32पर्वतझैँ विशाल हनुमान्ले आफ्नो शरीर हल्लाए र शरीरका रौँ फडफडाए तथा मेघझैँ गर्जना गरे।
33जसरी पक्षिराज गरुडले कुनै सर्पलाई हल्लाउँछन्, त्यसरी नै उनले उडान भर्न आफ्नो रौँयुक्त पुच्छर हल्लाए।
34हनुमान्को पुच्छर ढाडमा कुण्डलाकार बेरिएको थियो, जुन यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ गरुडले कुनै विशाल सर्प बोकेर लगिरहेका छन्।
35ती वानरले फलामका मुङ्ग्राझैँ आफ्ना पाखुरा पर्वतमा दृढतापूर्वक अड्याए, कम्मर निहुराए र चरण खुम्च्याए।
36यशस्वी र साहसी हनुमान्ले शिर र काँध खुम्च्याएर आफ्नो सारा शक्ति र ओज बटुले।
37कुन दिशा र कति टाढासम्म फड्को मार्नु थियो, त्यो हेर्न दृष्टि माथि उठाएर आकाशतिर हेर्दै उनले आफ्नो सास छातीमा रोके।
38वानरहरूमा गजराजझैँ हनुमान्ले चरण दृढतापूर्वक अड्याई त्यसै मुद्रामा उभिएर कान खुम्च्याए र फड्को मार्नुभन्दा पहिले वानरहरूसँग भने —
39'जसरी राघवले छोडेको बाण उड्दछ, त्यसरी नै म पनि वायुको वेगले रावणद्वारा शासित लङ्का पुग्नेछु।
40'यदि मैले लङ्कामा जनककी छोरीलाई भेट्टाइनँ भने, त्यही वेगले देवताहरूको निवास स्वर्ग जानेछु।
41'यदि प्रयत्न गर्दा पनि सीता स्वर्गमा भेटिइनन् भने, म त्यस राक्षसराज रावणलाई नै बाँधेर यहाँ ल्याउनेछु।
42'म सबै प्रकारले सीतालाई लिएर सफल भई फर्कनेछु, अन्यथा रावणसहित लङ्कालाई उखेलेर यहाँ ल्याउनेछु।'
43वानरहरूसँग यसरी भनेर वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले महान् वेगले कुनै श्रमविना फड्को मारे। वानरहरूमा गजराजझैँ उनी आफूलाई गरुडसमान अनुभव गरिरहेका थिए।
44वानरहरूसँग यसरी भनेर वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले महान् वेगले कुनै श्रमविना फड्को मारे। वानरहरूमा गजराजझैँ उनी आफूलाई गरुडसमान अनुभव गरिरहेका थिए।
45जब उनले उडान भरे, तब पर्वतका अनेक रूख चारैतिरबाट आफ्ना हाँगा बटुलेर उनीसँगै उडे।
46निर्मेघ आकाशमा उड्दै उनले आफ्ना तिघ्राको वेगले रूखका फूलमा मात्तिएका टिटिहरीहरूलाई बगाइदिए।
47उनका तिघ्राको वेगले बगेका ती रूख केही दूरसम्म अगाडि निहुरिएर उनको पछि लागे, जसरी आफन्तहरू टाढाको यात्रामा जाने आफ्ना बन्धुसँग केही दूरसम्म जान्छन्।
48हनुमान्का तिघ्राको वेगले उखेलिएर सालजस्ता विशाल रूख उनको पछि त्यसरी नै लागे जसरी सेना राजाको पछि लाग्दछ।
49फूलले लटरम्म अनेक रूखलाई पछि लगाएका पर्वतझैँ देखिने हनुमान्ले एउटा विचित्र दृश्य प्रस्तुत गरिरहेका थिए।
50त्यसपछि ती विशाल रूख नुनिलो समुद्रमा त्यसरी नै डुबे जसरी इन्द्रको (वज्रबाट) भयभीत पर्वतहरू डुबेका थिए।
51नानाथरी फूलका कलिला मुना र कोपिलाले ढाकिएका हनुमान् जुनकिरीले चम्किएको उड्ने पर्वतझैँ शोभायमान थिए।
52(उनको वेगले) आफ्ना फूल झार्दै ती रूख समुद्रको पानीमा खसे, जसरी विदाइका बेला घनिष्ठ आफन्तहरू केही दूरसम्म साथ जान्छन्।
53हनुमान्को वेगले उत्पन्न वायुको झोक्काले नानाथरी फूल हलुका भएकाले समुद्रमा खसे र समुद्र ताराले भरिएको आकाशझैँ रङ्गीन र उज्ज्वल देखिन थाल्यो।
54अनेक प्रकार र रङका फूलले ढाकिएका हनुमान् आकाशमा बिजुलीले उज्ज्वल मेघझैँ देखिन्थे।
55उनको वेगले खसेका फूलले समुद्रको पानी शोभायमान भयो। त्यो आकाशमा भर्खरै उदाएका मनोहर ताराले भरिएको नभमण्डलझैँ देखिन्थ्यो।
56ती महान् वानर यस्ता देखिन्थे मानौँ उठ्दै गरेका छालसहित सम्पूर्ण समुद्रलाई पिइरहेका छन्। माथितिर हेर्दा उनी यस्ता देखिन्थे मानौँ आकाशलाई पनि पिउन उत्सुक छन्।
57माथितिर हेर्दै ती महान् वानर यस्ता देखिन्थे मानौँ तिर्खाले व्याकुल भई उठ्दै गरेका छालसहित सम्पूर्ण समुद्र पिइरहेका छन्।
58वायुको दिशाको अनुसरण गर्दै आकाशमा हिँड्दा उनका आँखा पर्वतमा बलिरहेका दुई आगोझैँ दीप्त थिए र बिजुलीझैँ चम्किरहेका थिए।
59हनुमान्का विशाल, गोला र पिँगलवर्ण आँखा उदाउँदो चन्द्रमा र सूर्यझैँ उज्ज्वल प्रकाश छर्दै थिए।
60आफ्नो ताम्रवर्ण नाकको आभाले उनको मुख साँझमा नजिक आउँदो सूर्यमण्डलझैँ रातो देखिन्थ्यो।
61वायुपुत्र जब आकाशमा उडिरहेका थिए, तब उनको कुण्डलाकार पुच्छर इन्द्रको उत्सव (भाद्रपदको पूर्णिमा) मा गाडिएको ध्वजाझैँ शोभायमान थियो।
62आफ्ना सेता दाँत र बेरिएको पुच्छरसहित बुद्धिमान् वायुपुत्र सूर्यदेवको मण्डलझैँ शोभायमान थिए।
63ताम्रवर्ण नितम्ब भएका (र बाँकी अङ्गमा श्याम) ती महान् वानर यस्ता शोभित थिए मानौँ कुनै फुटेको पर्वत होस् जसमा रातो चम्कने धातुको विशाल राशि होस्।
64समुद्र नाघ्दै गरेका ती सिंहतुल्य वानरका काखीबाट निस्कने वायु गर्जने मेघझैँ ध्वनि गरिरहेको थियो।
65ती गजतुल्य वानर समुद्र पार गर्दा यस्ता देखिन्थे मानौँ उत्तरमा उठेको कुनै उल्का आफ्नो पुच्छरसहित आकाशबाट खस्दै (उत्तरबाट दक्षिणतिर) गइरहेको छ।
66विशाल आकारमा फैलिएका ती वानर यस्ता देखिन्थे मानौँ अस्ताउँदै गरेको सूर्य हिँडिरहेको छ। उनी कम्मरमा बाँधिएको कुनै विशाल हात्तीझैँ देखिन्थे।
67जब ती वानर आकाशमा उडिरहेका थिए, तब समुद्रमा पर्ने उनको छाया वायुले चलाइएको र तल समुद्रमा तैरिरहेको डुङ्गाझैँ देखिन्थ्यो (मानौँ उनको शरीरको तल्लो भाग पानीमा र माथिल्लो भाग आकाशमा होस्)।
68समुद्रको जुन भाग उनी नाघ्थे, त्यो उनका तिघ्राको वेगले मथिएर भुमरी, आवर्त र घुम्ने फिँजले क्षुब्ध हुन्थ्यो।
69ती महान् वानर जब तीव्र वेगले उडिरहेका थिए, तब उनको छातीमा ठोक्किने समुद्रका पङ्क्तिबद्ध छाल पर्वतझैँ अग्ला उठिरहेका थिए।
70तीव्र गतिले हिँड्ने ती वानरबाट र मेघबाट उत्पन्न प्रचण्ड वायुले समुद्रलाई भयङ्कर ध्वनि गर्दै प्रचण्ड रूपमा क्षुब्ध पारिदियो।
71वानरहरूमा बाघ हनुमान्ले जब नुनिलो समुद्रका छालको विशाल जाल धकेलेर अगाडि फड्को मारे, तब यस्तो लाग्यो मानौँ उनी पृथ्वी र आकाशबीचको अन्तरालाई तानिरहेका छन्।
72तीव्र वेगले हिँड्दै गरेका हनुमान् यस्ता देखिन्थे मानौँ मेरु र मन्दराचलझैँ उठेका ती विशाल छाल गनिरहेका छन्।
73तब उनको वेगले उठेको पानी आकाशमा टाढासम्म फैलिएको मेघसँग मिलेर शरद् ऋतुको फैलिएको मेघझैँ शोभायमान थियो।
74समुद्रको पानी माथि उठेकाले तिमिङ्गिल, गोही, माछा र कछुवा त्यसरी नै उदाङ्गिए जसरी वस्त्र फुकालिँदा शरीरका अङ्ग।
75आकाशमा जाँदै गरेका वानरश्रेष्ठ हनुमान्लाई देखेर समुद्रमा बस्ने सर्पहरूले उनलाई गरुड ठाने।
76वानरहरूमा सिंह हनुमान्को तीस योजन लामो र दस योजन चौडा छाया झन् मनोहर देखिन्थ्यो।
77उनको पछिपछि समुद्रमा पर्ने वायुपुत्रको त्यो विशाल छाया निर्मल आकाशमा तैरिरहेको मेघको कालो पङ्क्तिझैँ शोभित थियो।
78विशाल शरीरले शोभायमान महान् वानर हनुमान् आकाशमा हिँड्दा कुनै आधारविनै उड्ने पखेटायुक्त पर्वतझैँ देखिन्थे।
79जब ती बलशाली वानरगज तीव्र वेगले गइरहेका थिए, तब उनको उडानको वेगले पानी उछालिएकाले समुद्र तत्कालै एउटा खाडलझैँ भयो।
80हनुमान् वायुदेवझैँ मेघका ठूला समूह आफूसँगै तान्दै देखिन्थे र ओर्लंदा पक्षीका बथान साथै तान्ने पक्षिराज गरुडझैँ लाग्थे।
81जब हनुमान् सेता, राता, नीला अथवा पहेँला — नाना वर्णका विशाल मेघ तानिरहेका थिए, तब उनी अत्यन्त मनोहर देखिन्थे।
82मेघभित्र पस्दै र तीबाट निस्कँदै उनी त्यस चन्द्रमाझैँ देखिन्थे जो (मेघको ओटमा) कहिले देखिन्छ र कहिले लुक्दछ।
83तब चाँडै समुद्र नाघ्दै गरेका हनुमान्लाई देखेर देवता, गन्धर्व र दानवहरूले उनीमाथि पुष्पवर्षा गरे।
84रामको कार्यको सिद्धिका लागि फड्को मार्दै गरेका हनुमान्लाई सूर्यले आफ्नो तापबाट जोगाए र वायुदेव पनि शीतल बग्दै उनको सेवा गर्न थाले।
85आकाशमा हिँड्दै गरेका उनको ऋषिहरूले स्तुति गरे र देवता तथा गन्धर्वहरूले उनको महत्त्व र ओजको बखान गर्दै उनको गुणगान गरे।
86अथक ती वानरलाई देखेर नाग, यक्ष, (नैर्ऋत्य कोणका रक्षक) राक्षस, विद्वान् ऋषि र पक्षीहरूले उनको प्रशंसा गरे।
87जब वानरनायक (समुद्रमाथिबाट) फड्को मारिरहेका थिए, तब समुद्रदेवले इक्ष्वाकु कुलको कल्याण चाहेर उनको सम्मान गरे (समुद्रदेव त्यही वंशसँग सम्बद्ध थिए) —
88'यदि मैले यी वानरनायकको सहायता गरिनँ भने, विद्वान्हरूले मलाई दोष दिनेछन्।'
89'म इक्ष्वाकुवंशी (सगर) कै कारण विस्तार प्राप्त गरेको हुँ, त्यसैले मैले यस्तो केही गर्नुहुँदैन जसले यिनलाई (हनुमान्लाई) कष्ट होस्, किनकि यिनी इक्ष्वाकु कुलको सहायता गर्ने मन्त्री हुन्।'
90'मैले यिनको विश्रामको व्यवस्था गर्नुपर्नेछ। त्यसपछि यिनी सुखपूर्वक आफ्नो यात्रा अघि बढाउन सक्नेछन्।'
91मनमा यस्तो निश्चय गरी समुद्रदेवले समुद्रमा लुकेको श्रेष्ठ स्वर्णमय मैनाक पर्वतसँग भने —
92'हे पर्वतश्रेष्ठ! देवराज इन्द्रले तिमीलाई यहाँ पातालमा बस्ने असुरहरूको आक्रमणविरुद्ध अवरोधका रूपमा राखेका छन्।
93'तिमी ढोकामा रहेर अपरिमेय पातालका ती प्रचण्ड असुरहरूलाई माथिल्लो भूमिमा उफ्रनबाट रोक्दछौ।
94'हे श्रेष्ठ पर्वत! तिमीमा इच्छाअनुसार तेर्सो, माथि र तल बढ्ने सामर्थ्य छ। त्यसैले म तिमीलाई बढ्न प्रेरित गर्दछु।
95'वानरहरूमा बाघ, भयङ्कर कर्म गर्ने पराक्रमी हनुमान् रामको कार्य सिद्ध गर्न तिमीमाथिबाट उडिरहेका छन्।
96'मैले यिनको सहायता गर्नुपर्छ, किनकि यिनी इक्ष्वाकु कुलको कल्याणका लागि कार्य गरिरहेका छन्। इक्ष्वाकु राजाहरू मेरा लागि र तिम्रा लागि पनि पूजनीय छन्।
97'तिमी हाम्रा मन्त्रीझैँ कार्य गर र हामीले यो अवसर नगुमाऔँ। यदि कुनै गर्नुपर्ने कार्य अधुरो रह्यो भने, सज्जनहरूले आफ्नो शान्ति गुमाउँछन्।
98'पानीबाट माथि उठ। यिनले तिमीमाथि विश्राम गरून्, किनकि यी श्रेष्ठ वानर हाम्रा पाहुना हुन् र पूजायोग्य छन्।
99'हे स्वर्णशिखर भएको पर्वत! तिमी देवता र गन्धर्वहरूका आश्रय हौ। बाँकी यात्रा तय गर्नुभन्दा पहिले यिनले पनि केही समय तिमीमाथि विश्राम गरून्।
100'यदि तिमीले ककुत्स्थकुलका ती श्रेष्ठ पुरुषको महत्ता, मैथिलीको अपहरण र वानरनायक हनुमान्को यो परिश्रमलाई विचार गर्यौ भने, तिमी माथि उठ्नै पर्दछ।'
101समुद्रदेवको आज्ञा सुनेर सुनले समृद्ध तथा रूख र लहराले ढाकिएको मैनाक पर्वत तत्काल पानीबाट माथि उठ्यो।
102जसरी उदाउँदो सूर्य कालो मेघको पर्दा च्यातेर तेजस्वी किरणसहित निस्कन्छ, त्यसरी नै त्यो पर्वत समुद्रको पानीबाट माथि उठ्यो।
103वरुण (समुद्रका अधिष्ठाता देवता) को प्रेरणाले त्यो अग्लो पर्वत अहिलेसम्म पानीमा डुबेका आफ्ना शिखर माथि उठाएर प्रकट भयो। नाग र किन्नरले बसोबास गरेका त्यसका स्वर्णशिखर क्षणभरमै आकाश छुने उदाउँदो सूर्यझैँ देखिन थाले।
104वरुण (समुद्रका अधिष्ठाता देवता) को प्रेरणाले त्यो अग्लो पर्वत अहिलेसम्म पानीमा डुबेका आफ्ना शिखर माथि उठाएर प्रकट भयो। नाग र किन्नरले बसोबास गरेका त्यसका स्वर्णशिखर क्षणभरमै आकाश छुने उदाउँदो सूर्यझैँ देखिन थाले।
105पानीबाट माथि उठेका ती पर्वतशिखरका स्वर्णवर्णले रङ्गिएर आकाश माझिएका शस्त्रझैँ चम्कन थाल्यो।
106स्वयंप्रकाशित चम्कने स्वर्णशिखरले त्यो श्रेष्ठ पर्वत मैनाक हजार सूर्यझैँ देदीप्यमान भइरहेको थियो।
107समुद्रको बीचबाट माथि उठेर अगाडि उभिएको त्यस पर्वतलाई हनुमान्ले एउटा बाधा ठाने।
108शीघ्रकारी ती महान् वानरले माथि उठेको त्यस पर्वतलाई आफ्नो छातीले तत्कालै त्यसरी नै ढालिदिए जसरी वायुले कुनै मेघमाथि प्रहार गर्दछ।
109वानरको वेगले ढालिएको त्यो अग्लो पर्वत हर्षले अभिभूत भई ठूलो स्वरमा गर्ज्यो।
110तब त्यस पर्वतले मानिसको रूप धारण गर्यो र आफ्नो अत्यन्त अग्लो शिखरमा उभिएर प्रसन्न हृदयले आकाशमा उडिरहेका ती वीर वानरसँग भन्यो —
111तब त्यस पर्वतले मानिसको रूप धारण गर्यो र आफ्नो अत्यन्त अग्लो शिखरमा उभिएर प्रसन्न हृदयले आकाशमा उडिरहेका ती वीर वानरसँग भन्यो —
112'हे वानरश्रेष्ठ! तिमीले एउटा दुष्कर कार्य गरेर देखायौ। मेरो शिखरमा ओर्लेर केही समय सुखपूर्वक विश्राम गर, अनि आफ्नो यात्रा अघि बढाऊ।
113'रामकै कुलका सगरले पूर्वकालमा यस समुद्रको विस्तार गरेका थिए। त्यसैले यो सर्वथा उचित छ कि उनले (समुद्रदेवले) प्रत्युपकारमा तिम्रो सम्मान गरून्, किनकि तिमी रामको सेवामा निस्केका छौ।
114'उपकारको बदला चुकाउनुपर्छ — यही सनातन धर्म हो; र जसले प्रत्युपकार गर्न चाहन्छ, ऊ तिमीबाट सम्मान पाउन योग्य छ।
115'तिम्रै लागि समुद्रले मलाई प्रेरित गरेका हुन्, किनकि उनको मनमा तिमीप्रति ठूलो आदर छ। हे महान् वानर! तिमी यहाँ केही समय विश्राम गरी अघि बढ। समुद्रपतिको मत छ कि वानरहरूमा यी बाघले सय योजनको दूरी तय गर्न सक्छन्। उनले मलाई भन्दछन् — 'यिनले तिम्रो शिखरमा विश्राम गरून्, अनि बाँकी दूरी तय गरून्।'
116'तिम्रै लागि समुद्रले मलाई प्रेरित गरेका हुन्, किनकि उनको मनमा तिमीप्रति ठूलो आदर छ। हे महान् वानर! तिमी यहाँ केही समय विश्राम गरी अघि बढ। समुद्रपतिको मत छ कि वानरहरूमा यी बाघले सय योजनको दूरी तय गर्न सक्छन्। उनले मलाई भन्दछन् — 'यिनले तिम्रो शिखरमा विश्राम गरून्, अनि बाँकी दूरी तय गरून्।'
117'हे वानरश्रेष्ठ! पर्याप्त मात्रामा मीठा र स्वादिष्ट कन्दमूल तथा फल खाएर र केही समय विश्राम गरेर तिमी जान सक्छौ।
118'हे वानरनायक! निस्सन्देह हाम्रो पनि तिमीसँग एउटा गुणसम्बन्ध छ, जुन तीनै लोकमा विख्यात छ।
119'हे वायुपुत्र! तिमी वानरहरूमा गजराज हौ र तीव्र वेगले हिँड्नेहरूमा श्रेष्ठ हौ।
120'धर्मको मार्गमा शिक्षा पाउने इच्छा राख्ने विद्वान्का लागि कुनै साधारण नवागन्तुक पनि पूजायोग्य हुन्छ; फेरि तिमीजस्ता विशिष्ट पाहुना सर्वथा आदरयोग्य हुनुमा त भन्नु नै के छ।
121'हे वानरश्रेष्ठ! तिमी देवताहरूमा अग्रगण्य महात्मा वायुदेवका छोरा हौ र वेगमा उनकै समान छौ।
122'हे धर्मज्ञ! तिम्रो पूजा गर्नु वायुदेवकै सम्मान गर्नु हो। त्यसैले तिमी मेरा लागि पूजनीय छौ। यसको कारण म बताउँछु, सुन।
123'हे प्रिय! पूर्वकालमा, कृतयुगमा पर्वतहरूका पखेटा हुन्थे। तिनी गरुड र वायुदेवझैँ सबै दिशामा वेगले विचरण गर्थे।
124'जब तिनी यसरी विचरण गर्थे, तब ऋषिसमूह, देवता र प्राणीहरू पनि तिनी खस्लान् (र सबै लोक नष्ट होलान्) भन्ने भयले आत्तिन्थे।
125'यसबाट कुपित भई सय यज्ञ गर्ने सहस्राक्ष इन्द्रले आफ्नो वज्रले पर्वतहरूका पखेटा हजारौँ टुक्रामा काटिदिए।
126'क्रुद्ध इन्द्र वज्र लिएर मेरो पछि लाग्दै मतिर आए। त्यही बेला महान् वायुदेवले मलाई आकाशमा उफारेर तत्कालै तल खसालिदिए।
127'हे विशिष्ट वानर! तिम्रै पिता वायुदेवले मलाई यस नुनिलो समुद्रमा खसालिदिए। यसरी मेरा पखेटा जोगिए।
128'हे आदरणीय वानर! वायुदेव मेरा पूज्य हुन् र त्यसैले म तिम्रो सम्मान गर्दछु। हे वानरनायक! त्यसैले तिमीसँगको मेरो यो सम्बन्ध निस्सन्देह मेरा लागि अत्यन्त मूल्यवान् छ।
129'हे महान् वानर! जब म तिमीलाई यति उच्च मान्दछु, तब तिमीले ममाथि र समुद्रदेवमाथि पूरा हृदयले अनुग्रह गर्नुपर्छ (र हाम्रो आतिथ्य स्वीकार गर्नुपर्छ)।
130'हे श्रेष्ठ वानर! प्रेमले दिइएको हाम्रो यो भेट स्वीकार गरी हामीमाथि अनुग्रह गर र आफ्नो थकान हटाऊ। तिम्रो यहाँ हुनु नै मेरा लागि स्वागतयोग्य छ।'
131मैनाकका वचनबाट प्रसन्न भई महान् हनुमान्ले भने — 'तिम्रो आतिथ्यबाट म प्रसन्न छु। आफ्नो खेद हटाऊ।
132'मेरो व्रतले मलाई हतार गर्न बाध्य पारिरहेको छ। (कार्यको सिद्धिका लागि) निश्चित दिन पनि सकिन लागेको छ। प्रतिज्ञा गरिसकिएको छ र म आफ्नो कार्यको बीचमा रोकिनेछैनँ।'
133यसो भनेर ती बलशाली वानरले आफ्ना हातले पर्वतलाई कोमल स्पर्श गरे र मुखमा मुस्कान लिएर आकाशमा माथि उठे।
134त्यस पर्वत र समुद्रले वायुपुत्रको सम्मान र अभिनन्दन गरे तथा उनलाई समुचित आशीर्वाद दिए।
135त्यसपछि निर्मल आकाशमा लामो फड्को मार्दै उनले (हनुमान्ले) पर्वत र समुद्रलाई पछाडि छाडेर आफ्ना पिता वायुदेवको मार्ग समाते।
136अझ माथि, अझ अगाडि उठ्दै र (समुद्रमा फर्कंदै गरेको) त्यस पर्वतलाई हेर्दै वायुपुत्र कुनै आधारविना निर्मेघ आकाशमा हिँडिरहे।
137देवता, सिद्ध तथा महर्षिहरूले हनुमान्को यस दोस्रो महान् कार्यका लागि उनको प्रशंसा गरे, जुन गर्न अरूका लागि असम्भव छ।
138त्यस बेला (पर्वतमा) उपस्थित देवता र सहस्राक्ष इन्द्र स्वर्णमय सुनाभ (मैनाक) पर्वतको यस व्यवहारबाट प्रसन्न भए।
139शचीपति इन्द्र स्वयं सन्तुष्ट भए र हर्षले गद्गद कण्ठ तथा अवरुद्ध स्वरमा पर्वतश्रेष्ठ मैनाकसँग भने —
140'हे हिरण्यनाभ! हे पर्वतश्रेष्ठ! म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न छु। म तिमीलाई अभय दिन्छु (पखेटा गुमाउने भयबाट मुक्ति)। हे पुण्यात्मा! तिमी जसरी चाहन्छौ, सुखपूर्वक बस।
141'सय योजनको दूरी नाघ्ने प्रयत्न गरिरहेका हनुमान्लाई तिमीले ठूलो मूल्यवान् सहायता गरेका छौ। यिनी त भयको कारण उपस्थित हुँदा पनि (खस्ने भयबाट) निर्भय छन्।
142'यी वानर दशरथनन्दनको सहायताको कार्यमा निस्केका छन्। यिनलाई गरिएको सेवाबाट म अत्यन्त प्रसन्न छु।'
143त्यसपछि सय यज्ञ गर्ने देवराज इन्द्रलाई सन्तुष्ट देखेर महान् पर्वत मैनाक हर्षित भयो।
144तब इन्द्रबाट अभयवचन पाएर मैनाक पर्वत निश्चिन्त भयो। र हनुमान्ले पनि थोरै समयमै समुद्र पार गरे।
145तब देवता, गन्धर्व, सिद्ध र महर्षिहरूले सूर्यदेवझैँ देदीप्यमान नागमाता सुरसाकहाँ गएर भने —
146'वायुदेवका यशस्वी छोरा हनुमान् समुद्र नाघ्दै छन्। पर्वतझैँ विशाल, पिँगल आँखा भएकी, ठूला दाह्रा भएकी र आकाशझैँ विस्तृत मुख भएकी भयङ्कर राक्षसीको विकराल रूप धारण गरी केही समय यिनलाई रोक।
147'वायुदेवका यशस्वी छोरा हनुमान् समुद्र नाघ्दै छन्। पर्वतझैँ विशाल, पिँगल आँखा भएकी, ठूला दाह्रा भएकी र आकाशझैँ विस्तृत मुख भएकी भयङ्कर राक्षसीको विकराल रूप धारण गरी केही समय यिनलाई रोक।
148'हामी यिनका बल, पराक्रम र बुद्धिको एक पटक फेरि परीक्षा लिन चाहन्छौँ। हामी जान्न चाहन्छौँ कि यिनी विजयी हुनेछन् कि हताशाको वशमा पर्नेछन्।'
149देवताहरूद्वारा यसरी सम्मानित भई सुरसाले सबैलाई भयभीत पार्ने भयङ्कर र कुरूप रूप धारण गरिन् र समुद्रको बीचमा उभिइन्। विकृत रूप बनाएर समुद्र नाघ्दै गरेका हनुमान्लाई घेरेर उनले उनीसँग भनिन् —
150देवताहरूद्वारा यसरी सम्मानित भई सुरसाले सबैलाई भयभीत पार्ने भयङ्कर र कुरूप रूप धारण गरिन् र समुद्रको बीचमा उभिइन्। विकृत रूप बनाएर समुद्र नाघ्दै गरेका हनुमान्लाई घेरेर उनले उनीसँग भनिन् —
151'हे वानरश्रेष्ठ! लोकपालहरूले तिमीलाई मेरो आहारका रूपमा दिएका छन्। म तिमीलाई खानेछु। मेरो मुखमा प्रवेश गर।'
152सुरसाले यसरी भनेपछि यशस्वी हनुमान्ले प्रफुल्ल मुख र हात जोडेर भने —
153'दशरथका छोरा राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र आफ्नी पत्नी वैदेहीसँग दण्डक वनमा आए।
154'जब राम अन्य कार्यमा लागिरहेका थिए, तब राक्षसहरूको उनीसँगको गहिरो वैरबाट प्रेरित रावणले उनकी यशस्विनी पत्नी सीताको अपहरण गर्यो।
155'म रामका दूतका रूपमा उनकी पत्नीको खोजीमा गइरहेको छु। तिमी उनकै राज्यकी निवासिनी हौ, त्यसैले तिमीले सहायता गर्नुपर्छ।
156'अथवा मैथिलीलाई र सधैँ अक्षत रामलाई देखेर म तिम्रो मुखमा फर्केर आउनेछु — यो म तिमीसँग सत्य प्रतिज्ञा गर्दछु।'
157हनुमान्को कुरा सुनेर इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न समर्थ सुरसाले उनलाई भनिन् कि कसैले पनि (उनको क्षेत्र) पार गर्न सक्दैन, किनकि उनलाई त्यस्तै वर (ब्रह्माबाट) प्राप्त छ।
158नागमाता सुरसाले हनुमान् उम्कने प्रयत्न गरिरहेका छन् भन्ने देखेर उनको बलको परीक्षा लिन भनिन् —
159'हे वानरश्रेष्ठ! आज तिमीले मेरो मुखबाट भएर नै जानुपर्नेछ। पूर्वकालमा ब्रह्माले मलाई त्यस्तै वर दिएका छन्।' यसो भनेर उनले चाँडै आफ्नो विशाल मुख खोलेर उभिइन्।
160सुरसाले यसरी भनेपछि वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले भने — 'आफ्नो मुख यति चौडा पार जसमा म अट्न सकूँ।'
161सुरसाका वचनले उत्तेजित भई हनुमान्ले आफूलाई दस योजनसम्म फैलाए।
162मेघझैँ उनको दस योजन फैलिएको शरीर देखेर सुरसाले पनि आफ्नो मुख बीस योजनसम्म फैलाइन्।
163उत्तेजित भई हनुमान्ले आफ्नो शरीर अझ बढाएर तीस योजन बनाए र सुरसाले पनि आफ्नो मुख चालीस योजनसम्म फैलाइन्। तब महावीर हनुमान्ले आफ्नो शरीर पचास योजनसम्म फैलाए।
164उत्तेजित भई हनुमान्ले आफ्नो शरीर अझ बढाएर तीस योजन बनाए र सुरसाले पनि आफ्नो मुख चालीस योजनसम्म फैलाइन्। तब महावीर हनुमान्ले आफ्नो शरीर पचास योजनसम्म फैलाए।
165सुरसाले आफ्नो मुख साठी योजनसम्म फैलाइन् र तब वीर हनुमान्ले आफूलाई सत्तरी योजनसम्म बढाए।
166सुरसाले आफ्नो मुख अस्सी योजनसम्म फैलाइन् र वीर हनुमान् पर्वतझैँ देखिँदै नब्बे योजनसम्म बढे।
167बुद्धिमान् हनुमान्ले सुरसाको फैलिएको मुख देखे, जुन लामो जिब्रोसहित नरकझैँ खुला र भयङ्कर थियो; तब उनले अचानक आफ्नो शरीर बुढीऔँलाबराबर खुम्च्याए।
168यशस्वी र बलशाली हनुमान् चाँडै उनको मुखमा गए र बाहिर निस्केर आकाशमा उभिएर भने —
169'हे दाक्षायणी! म निस्सन्देह तिम्रो मुखमा प्रवेश गरिसकेँ र तिम्रो वर सत्य भयो (किनकि ब्रह्माको वरविरुद्ध कोही जान सक्दैन)। अब मलाई वैदेहीको खोजीमा अघि जान देऊ। तिमीलाई मेरो प्रणाम।'
170जसरी राहुको मुखबाट चन्द्रमा मुक्त हुन्छ, त्यसरी नै आफ्नो मुखबाट निस्केका हनुमान्लाई देखेर सुरसाले आफ्नो वास्तविक रूप धारण गरिन् र भनिन् —
171'हे श्रेष्ठ वानर! आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न सुखपूर्वक अघि बढ। जाऊ र वैदेहीको महात्मा राघवसँग मिलन गराऊ।'
172हनुमान्लाई तेस्रो पटक यो अत्यन्त दुष्कर कार्य गर्दै देखेर सबै प्राणीले 'साधु! साधु!' भन्दै उनको प्रशंसा गरे।
173वरुणदेवको निवास त्यस अजेय समुद्रबाट माथि उठेर हनुमान् गरुडझैँ वेगले आकाशमा हिँडिरहे।
174हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
175हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
176हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
177हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
178हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
179हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
180हनुमान् गरुडझैँ वायुको मार्गबाट गए। त्यो प्रदेश मुसलधारे वर्षा गर्ने मेघले सिञ्चित थियो र पक्षीहरूले भरिएको थियो। काशिकामा शिक्षित महान् सङ्गीताचार्य (तुम्बुरु, नारद र गन्धर्व) त्यहाँ सिंह, हात्ती, बाघ, पक्षी र सर्पहरूले तानिँदै तथा भिन्नभिन्न विमानमा हिँड्थे। त्यो वज्रझैँ प्रचण्ड प्रहार गर्ने अग्निदेवले देदीप्यमान थियो। त्यो पुण्य आर्जन गर्ने महर्षिहरूले बसोबास गरिएको थियो। त्यस प्रदेशमा हविष्यलाई ठूलो मात्रामा श्रद्धापूर्वक लैजाने अग्निदेव विचरण गर्थे। त्यो ग्रह, नक्षत्र, चन्द्रमा, सूर्य र तारासमूहले सुशोभित थियो। त्यो महर्षि, गन्धर्व, नाग र यक्षका समूहले भरिएको थियो। त्यो ब्रह्माण्डको त्यो एकान्त भाग थियो जहाँ विश्वावसुजस्ता गन्धर्वराज विचरण गर्थे। त्यो चन्द्रमा र सूर्यको मङ्गलमय मार्ग थियो तथा इन्द्रको वाहन ऐरावतको क्रीडाभूमि थियो। त्यो ब्रह्माद्वारा रचित प्राणीहरूको विस्तृत लोक थियो। स्वर्ग जाने अनेक वीर त्यहाँ आउजाउ गर्थे र विद्याधरहरूले त्यसलाई घेरेका थिए।
181वायुपुत्र हनुमान् आकाशमा सर्वत्र देखिइरहेका थिए। उनी कुनै आधारविना उड्दै गरेका विशाल पखेटा भएका पर्वतराजझैँ देखिन्थे।
182आकाशमा वेगले जाँदै गरेका हनुमान्लाई देखेर इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने सिंहिका नामक एक राक्षसी, जो अत्यन्त विशाल भइसकेकी थिइन्, मनमनै सोच्न थालिन् —
183'यति लामो समयपछि यो महान् प्राणी अन्ततः मेरो वशमा आएको छ, र आज म तृप्त हुनेछु।'
184यसो सोचेर उनले उनलाई उनकै छायाबाट समातेर तानिन्। उनले समात्नुभन्दा पहिले नै हनुमान् मनमनै विचार गर्न थाले —
185'म अचानक समातिएको छु। म विवश भएको छु। म समुद्रमा त्यस विशाल डुङ्गाझैँ छु जसलाई सामुन्नेबाट बग्ने वायुले रोकिदिन्छ।'
186दायाँबायाँ, माथितल चारैतिर हेर्दै ती वानरले नुनिलो समुद्रबाट माथि उठ्दै गरेको एक विशाल प्राणी देखे।
187भयङ्कर मुख भएको त्यस रूपलाई देखेर हनुमान्ले त्यस कुरूप प्राणीका विषयमा विचार गरे, जो छायाबाटै कुनै प्राणीलाई समात्न सक्ने शक्तिले युक्त थियो र जसका विषयमा राजा सुग्रीवले उनलाई एक पटक बताएका थिए। हनुमान्ले भने — 'निस्सन्देह यो त्यही प्राणी हो।'
188छायाग्राहिणी सिंहिकाको वास्तविक स्वरूप चिनेर बुद्धिमान् हनुमान् वर्षाकालको मेघझैँ विशाल आकारमा बढे।
189हनुमान्को शरीर बढ्दै गएको देखेर सिंहिकाले पनि आफ्नो मुख पातालको गहिराइझैँ चौडा फैलाउन थालिन्।
190मेघको बाक्लो राशिझैँ गर्जँदै सिंहिकाले हनुमान्को पछ्याइन्। बुद्धिमान् हनुमान्ले उनको विशाल मुख देखे र उनका मर्मस्थान लक्ष्य गरे।
191मेघको बाक्लो राशिझैँ गर्जँदै सिंहिकाले हनुमान्को पछ्याइन्। बुद्धिमान् हनुमान्ले उनको विशाल मुख देखे र उनका मर्मस्थान लक्ष्य गरे।
192वज्रझैँ कठोर शरीर भएका वानर हनुमान् अचानक फेरि खुम्चिए र उनको खुला मुखमा प्रवेश गरे।
193उनको त्यस मुखमा समाएको दृश्य हेरिरहेका सिद्ध र चारणहरू यस्ता विस्मित भए मानौँ पूर्णिमाको रातमा चन्द्रमालाई राहुले ग्रसेको छ।
194मनझैँ वेग भएका ती वानरले आफ्ना तीखा नङले उनका मर्मस्थान चिरिदिए र उनले मुख बन्द गर्नुभन्दा पहिले नै चाँडै बाहिर निस्के।
195दृढ मन र चातुर्यले कार्य गर्दै जितेन्द्रिय महान् वानर हनुमान्ले उनलाई तल खसालिदिए र फेरि चाँडै आफ्नो आकार बढाए।
196हृदय विदीर्ण भएकाले हनुमान्द्वारा मारिएकी ती बिचरी सिंहिका तत्कालै समुद्रको पानीमा खसिन्। यो देखेर आकाशचारी प्राणीहरूले वानरश्रेष्ठसँग भने —
197'हे महान् फड्को मार्ने! त्यस भयङ्कर प्राणीको वध गरेर तिमीले आज एउटा महान् कार्य गरेका छौ। हे महान् वानर! कुनै बाधाविना आफ्नो कार्य सिद्ध गर।
198'हे वानरनायक! जसमा तिमीजस्तै धैर्य, दृष्टि, बुद्धि र दक्षता — यी चारै गुण छन्, उसले आफ्नो कार्य अवश्य सिद्ध गर्दछ र नष्ट हुँदैन।'
199उनीहरूबाट सम्मानित भई ती पूज्य वानर आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न गरुडझैँ आकाशमा माथि उठ्दै हिँडे।
200सय योजन नाघेर समुद्रको अर्को किनारमा पुगेपछि उनले वनवृक्षका पङ्क्तिहरू देखे।
201फड्को मार्नेहरूमा श्रेष्ठ हनुमान्ले आकाशमै रहँदा अनेक रूखले सुशोभित एउटा द्वीप देखे तथा मलय पर्वतसँग जोडिएका उपवन पनि देखे।