सर्गः 41
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 41
संस्कृत
1ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम्। दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान्।।4.41.1।।
2नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्। पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।। सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च। गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।। मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्। उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।। अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः। वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
3नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्। पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।। सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च। गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।। मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्। उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।। अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः। वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
4नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्। पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।। सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च। गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।। मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्। उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।। अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः। वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
5नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्। पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।। सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च। गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।। मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्। उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।। अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः। वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
6तेषामग्रेसरं चैव महाबलमथाङ्गदम्। विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम्।।4.41.6।।
7ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः। कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत्।।4.41.7।।
8सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्। नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।4.41.8।। ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्। वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।4.41.9।। मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि। आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।4.41.10।।
9सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्। नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।4.41.8।। ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्। वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।4.41.9।। मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि। आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।4.41.10।।
10सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्। नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।4.41.8।। ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्। वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।4.41.9।। मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि। आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।4.41.10।।
11विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि। तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः।।4.41.11।। अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहाम्। नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत।।4.41.12।। तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यांत्स केरलान्।
12विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि। तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः।।4.41.11।। अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहाम्। नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत।।4.41.12।। तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यांत्स केरलान्।
13अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः।।4.41.13।। विचित्रशिखर श्श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः। सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः।।4.41.14।।
14अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः।।4.41.13।। विचित्रशिखर श्श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः। सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः।।4.41.14।।
15ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम्। तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहितामप्सरोगणैः।।4.41.15।।
16तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम्। द्रक्ष्यथाऽदित्यसङ्काशमगस्त्यमृषिसत्तमम्।।4.41.16।।
17ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना। ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम्।।4.41.17।।
18सा चन्दनवनैर्दिव्यै प्रच्छन्ना द्वीपशालिनी। कान्तेव युवति: कान्तां समुद्रमवगाहते।।4.41.18।।
19ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्। युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः।।4.41.19।।
20ततस्समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्। अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः।।4.41.20।। चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्र: पर्वतोत्तमः। जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्।।4.41.21।।
21ततस्समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्। अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः।।4.41.20।। चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्र: पर्वतोत्तमः। जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्।।4.41.21।।
22नानाविधैर्नगै स्सर्वैलताभिश्चोपशोभितम्। देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम्।।4.41.22।। सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं समनोरमम्। तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु।।4.41.23।।
23नानाविधैर्नगै स्सर्वैलताभिश्चोपशोभितम्। देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम्।।4.41.22।। सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं समनोरमम्। तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु।।4.41.23।।
24द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः। अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः।।4.41.24।।
25तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः। स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः।।4.41.25।। राक्षसाधिपतेर्वासस्सहस्राक्षसमद्युतेः।
26दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी।।4.41.26।। अङ्गारकेति विख्याता छायामाकृष्य भोजिनी।
27एवं निस्संशयान्कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः।।4.41.27।। मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः।
28तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने।।4.41.28।। गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः।
29चन्द्रसूर्यांशुसङ्काशस्सागराम्बुसमावृतः।।4.41.29।। भ्राजते विपुलैश्शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव।
30तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवतेऽयं दिवाकरः।।4.41.30।। श्वेतं राजतमेकं च सेवतेऽयं निशाकरः। न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः।।4.41.31।।
31तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवतेऽयं दिवाकरः।।4.41.30।। श्वेतं राजतमेकं च सेवतेऽयं निशाकरः। न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः।।4.41.31।।
32प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः। तमतिक्रम्य दुर्धर्ष स्सूर्यवान्नाम पर्वतः।।4.41.32।। अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश।
33ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः।।4.41.33। सर्वकामफलैर्वृक्षै स्सर्वकालमनोहरैः।
34तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च।।4.41.34।। मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः।
35तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः।।4.41.35।। अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा।
36तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्।।4.41.36।। शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम्।
37तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी।।4.41.37।। विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता। रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदष्ट्रैरैर्महाविषैः।।4.41.38।। सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः।
38तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी।।4.41.37।। विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता। रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदष्ट्रैरैर्महाविषैः।।4.41.38।। सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः।
39निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी।।4.41.39।। तत्र चानन्तरा देशा ये केचन सुसम्वृताः।
40तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः।।4.41.40।। सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः।
41गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्।।4.41.41।। दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम्।
42न तु तच्चन्दनं दृष्टवा स्प्रष्टव्यं च कदाचन।।4.41.42।। रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम्।
43तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः।।4.41.43।। शैलूषो ग्रामणी श्शिग्रु श्शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च। रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्।।4.41.44।।
44तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः।।4.41.43।। शैलूषो ग्रामणी श्शिग्रु श्शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च। रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्।।4.41.44।।
45अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः। ततः परं न वस्सेव्यः पितृलोक स्सुदारुणः।।4.41.45।।
46राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसा वृता। एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुङ्गवाः।।4.41.46।। शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः।
47सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते।।4.41.47।। गतिं विदित्वा वैदेह्या स्सन्निवर्तितुमर्हथ।
48यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति।।4.41.48।। मत्तुल्यविभवो भोगै स्सुखं स विहरिष्यति।
49ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः।।4.41.49।। कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति।
50अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः। मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम्।।4.41.50।।
अंग्रेज़ी
1Sugriva then sends in the southern direction another vanara army known for their excellence.
2The extraordinary Sugriva commanded Nila, son of the firegod, Hanuman, the formidable, Jambavan, son of Brahma, Suhotra, Sarari, Saragulma, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sushena, Vrishabam, Mainda, Dvivida, Vijaya, Gandhamadana, the two sons of Firegod, Ulkamuka and Asanga including Angada, leader of the group, to proceed. All of them were endowed with speed and valour.
3The extraordinary Sugriva commanded Nila, son of the firegod, Hanuman, the formidable, Jambavan, son of Brahma, Suhotra, Sarari, Saragulma, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sushena, Vrishabam, Mainda, Dvivida, Vijaya, Gandhamadana, the two sons of Firegod, Ulkamuka and Asanga including Angada, leader of the group, to proceed. All of them were endowed with speed and valour.
4The extraordinary Sugriva commanded Nila, son of the firegod, Hanuman, the formidable, Jambavan, son of Brahma, Suhotra, Sarari, Saragulma, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sushena, Vrishabam, Mainda, Dvivida, Vijaya, Gandhamadana, the two sons of Firegod, Ulkamuka and Asanga including Angada, leader of the group, to proceed. All of them were endowed with speed and valour.
5The extraordinary Sugriva commanded Nila, son of the firegod, Hanuman, the formidable, Jambavan, son of Brahma, Suhotra, Sarari, Saragulma, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sushena, Vrishabam, Mainda, Dvivida, Vijaya, Gandhamadana, the two sons of Firegod, Ulkamuka and Asanga including Angada, leader of the group, to proceed. All of them were endowed with speed and valour.
6Then Sugriva ordered mighty Angada to lead the group of the heroic monkeys in the southern direction.
7Sugriva, the monkey king, explained to the monkey chiefs about the inaccessible places in the southern direction.
8'Search for Sita all over Vindhya of a thousand peaks filled with several trees and creepers, and along the river Narmada. Then proceed to Godavari, lovely Krishnaveni, Mahanadi, Varada and Mahabhaga inhabited by terrific serpents.You may search Mekhala, Utkala and Dasarna cities, Asvavanti and Avanti countries also.
9'Search for Sita all over Vindhya of a thousand peaks filled with several trees and creepers, and along the river Narmada. Then proceed to Godavari, lovely Krishnaveni, Mahanadi, Varada and Mahabhaga inhabited by terrific serpents.You may search Mekhala, Utkala and Dasarna cities, Asvavanti and Avanti countries also.
10'Search for Sita all over Vindhya of a thousand peaks filled with several trees and creepers, and along the river Narmada. Then proceed to Godavari, lovely Krishnaveni, Mahanadi, Varada and Mahabhaga inhabited by terrific serpents.You may search Mekhala, Utkala and Dasarna cities, Asvavanti and Avanti countries also.
11'Look for Sita in the countries of Vidarbha and Rishika, in the picturesque country of Mashaka, Vanga and Kalinga and all over Kausika. Look for her in mountains caves and on river banks, in Dandaka forest, in Godavari, in Andhra also in Pundra, Chola and Pandya countries and all over Kerala.
12'Look for Sita in the countries of Vidarbha and Rishika, in the picturesque country of Mashaka, Vanga and Kalinga and all over Kausika. Look for her in mountains caves and on river banks, in Dandaka forest, in Godavari, in Andhra also in Pundra, Chola and Pandya countries and all over Kerala.
13'Look for Sita all over mount Ayomukha (known as Malaya), rich in ores. It has wonderful peaks. It looks colourful with the forest in bloom. This great mountain is full of sandalwood forest.
14'Look for Sita all over mount Ayomukha (known as Malaya), rich in ores. It has wonderful peaks. It looks colourful with the forest in bloom. This great mountain is full of sandalwood forest.
15'Then you will see the sacred river Cauvery with pure and auspicious water, where celestial nymphs sport.
16'Dwelling on the top of that Malaya mountain you will find celebrated sage Agastya, resplendent like the Sun.
17'You will then come cross the great river Tamraparni infested with alligators. Cross it with the permission of the sage pleased (with you).
18'With its wonderful islands covered with lovely sandalwood forests, the river mingles with the ocean just as a young beloved meets her lover.
19'O monkeys leaving that river, you will find encrusted with pearls the wonderful golden gate of the city of Pandyas (modern Madurai).
20'Then on reaching the sea shore, decide the course of action. Sage Agastya has set up (between the moat of the city and and the sea) a glorious golden mountain Mahendra. Filled with colourful trees, it stretches into the sea.
21'Then on reaching the sea shore, decide the course of action. Sage Agastya has set up (between the moat of the city and and the sea) a glorious golden mountain Mahendra. Filled with colourful trees, it stretches into the sea.
22'That mountain with several kinds of colourful trees and vines is frequented by gods, sages and prominent yakshas like siddhas and charanas. It is exceedingly delightful and even the thousandeyed Indra keeps visiting this place on full and new Moon days.
23'That mountain with several kinds of colourful trees and vines is frequented by gods, sages and prominent yakshas like siddhas and charanas. It is exceedingly delightful and even the thousandeyed Indra keeps visiting this place on full and new Moon days.
24'Beyond this, on the other side of the sea stretching over an area of a hundred yojanas is an island difficult to reach for humans. Which you may explore.
25There above all Sita must be searched for with all effort, for that region is the abode of the wicked Ravana, lord of demons, who deserves death and rivals thousand-eyed Indra in splendour.
26'In the midst of the southern sea is a famous ogress, Angaraka (also Simhika) by name who swallows humans by capturing them even by their shadows.
27'In this way make sure wherever you have a doubt (of Sita's presence) and proceed to look for the consort of Rama, king of limitless lustre.
28Beyond that, a hundred yojanas across the sea, lies a prosperous mountain named Pushpitaka, frequented by siddhas and charanas.
29'It looks bright, spreading its radiance like the Sun and Moon. It is surrounded by the sea. Its peaks appear as though scratching the sky.
30'The Sun resorts to its golden peak. The Moon rests over its silver peak. Neither the ungrateful, nor the mean nor the unbelievers can behold this (phenomenon).
31'The Sun resorts to its golden peak. The Moon rests over its silver peak. Neither the ungrateful, nor the mean nor the unbelievers can behold this (phenomenon).
32'O monkeys bowing down to that mountain, proceed in search of Sita. O unassailable vanaras, beyond this mountain is another called Suryavan. It is at a distance of fourteen yojanas and it is difficult to cover that distance.
33'Beyond that mountain lies Vaidyuta, a hill with trees yielding lovely fruits in all seasons which can satisfy all desires.
34'O monkeys eat your cherlshed roots and fruits and drink the best of honey there and proceed further.
35'There you will find a mountain called Kunjara pleasing to the eye and pleasing to the heart. That is the hermitage of Agastya built by Visvakarma.
36'The hermitage of Agastya is one yojana in breadth and ten yojanas in height. It is wonderful, built of gold and adorned with many gems.
37'There on that mountain (Kunjara) stands a city called Bhogavati, which is the abode of serpents. It has wide corridors. Guarded on all sides, it is unassailable since it is protected by venomous serpents with sharp fangs. The wise serpent king Vasuki resides there. (Bhogavati is the replica of the city of the same name in Patala, the sixth subterranean region)
38'There on that mountain (Kunjara) stands a city called Bhogavati, which is the abode of serpents. It has wide corridors. Guarded on all sides, it is unassailable since it is protected by venomous serpents with sharp fangs. The wise serpent king Vasuki resides there. (Bhogavati is the replica of the city of the same name in Patala, the sixth subterranean region)
39'Emerging from this city of Bhogavati, search all possible hidden places.
40'With this place passed, you will see a huge mountain named Rishaba of the size of a bull filled with all gems.
41'There grow sandal trees of amazing colours like that of gorochana, padmaka (like lotus), greenish black and red as fire.
42'Never touch when you see the sandal trees, for they are guarded by dreadful gandharvas named Rohitas.
43'Five ghandharva kings named Sailusha, Gramani, Sigru, Subhra and Babhru who have the radiance like the Sun reside there. It is the abode of those who have done meritorious deeds.They glow like Sun, Moon and Fire.
44'Five ghandharva kings named Sailusha, Gramani, Sigru, Subhra and Babhru who have the radiance like the Sun reside there. It is the abode of those who have done meritorious deeds.They glow like Sun, Moon and Fire.
45'The divine people who have earned a place in heaven stay there at the end of their life on earth. Beyond, lies the dreadful world of deceased ancestors. It is not possible for you to enter that place.
46'O heroic monkeys that is the capital of Yama (god of death) covered with pitch darkness. You can go till that place. Beyond, there is no access for the earthlings.
47'Ransack this and all other places you can see. You should search for the whereabouts of Vaidehi before you return.
48'He who returns in a month to announce Sita has been found will spend his life in luxury with as much prosperity as I do have.
49'None will be dearer to me than he. Even if he has made a mistake, he will be to me dear and near.
50(Note:The Vindhya range and the several rivers mentioned here are not south of Kishkinda.The inconsistency is irreconcilable. Candidly speaking the geographical description is not at all factual. Some interpolator in the north (Kurukshetra as central region) has committed several anachronous inconsistencies betraying his ignorance of geography.) इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्दाकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortyfirst sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तदनन्तर सुग्रीव ने दक्षिण दिशा में अपनी श्रेष्ठता के लिए विख्यात एक और वानरसेना भेजी।
2अद्भुत सुग्रीव ने अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्मा के पुत्र जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्नि के दो पुत्र उल्कामुख और असंग तथा दलनायक अङ्गद — इन सबको प्रस्थान करने की आज्ञा दी। वे सब वेग और पराक्रम से सम्पन्न थे।
3अद्भुत सुग्रीव ने अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्मा के पुत्र जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्नि के दो पुत्र उल्कामुख और असंग तथा दलनायक अङ्गद — इन सबको प्रस्थान करने की आज्ञा दी। वे सब वेग और पराक्रम से सम्पन्न थे।
4अद्भुत सुग्रीव ने अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्मा के पुत्र जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्नि के दो पुत्र उल्कामुख और असंग तथा दलनायक अङ्गद — इन सबको प्रस्थान करने की आज्ञा दी। वे सब वेग और पराक्रम से सम्पन्न थे।
5अद्भुत सुग्रीव ने अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्मा के पुत्र जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्नि के दो पुत्र उल्कामुख और असंग तथा दलनायक अङ्गद — इन सबको प्रस्थान करने की आज्ञा दी। वे सब वेग और पराक्रम से सम्पन्न थे।
6तब सुग्रीव ने महाबली अङ्गद को उन वीर वानरों के दल का नेतृत्व कर दक्षिण दिशा में जाने का आदेश दिया।
7वानरराज सुग्रीव ने वानरनायकों को दक्षिण दिशा के दुर्गम स्थानों के विषय में समझाया।
8'अनेक वृक्षों और लताओं से भरे सहस्र शिखरों वाले विन्ध्य पर्वत पर सब ओर तथा नर्मदा नदी के किनारे सीता को खोजो। फिर गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पों से भरी महाभागा की ओर बढ़ो। मेखल, उत्कल और दशार्ण नगरों तथा अश्ववन्ती और अवन्ती देशों में भी खोज कर सकते हो।
9'अनेक वृक्षों और लताओं से भरे सहस्र शिखरों वाले विन्ध्य पर्वत पर सब ओर तथा नर्मदा नदी के किनारे सीता को खोजो। फिर गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पों से भरी महाभागा की ओर बढ़ो। मेखल, उत्कल और दशार्ण नगरों तथा अश्ववन्ती और अवन्ती देशों में भी खोज कर सकते हो।
10'अनेक वृक्षों और लताओं से भरे सहस्र शिखरों वाले विन्ध्य पर्वत पर सब ओर तथा नर्मदा नदी के किनारे सीता को खोजो। फिर गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पों से भरी महाभागा की ओर बढ़ो। मेखल, उत्कल और दशार्ण नगरों तथा अश्ववन्ती और अवन्ती देशों में भी खोज कर सकते हो।
11'विदर्भ और ऋषिक देशों में, रमणीय माषक देश में, वङ्ग और कलिङ्ग में तथा समस्त कौशिक में सीता को खोजो। पर्वतों की गुफाओं और नदीतटों पर, दण्डकवन में, गोदावरी में, आन्ध्र में तथा पुण्ड्र, चोल और पाण्ड्य देशों में और समस्त केरल में उन्हें खोजो।
12'विदर्भ और ऋषिक देशों में, रमणीय माषक देश में, वङ्ग और कलिङ्ग में तथा समस्त कौशिक में सीता को खोजो। पर्वतों की गुफाओं और नदीतटों पर, दण्डकवन में, गोदावरी में, आन्ध्र में तथा पुण्ड्र, चोल और पाण्ड्य देशों में और समस्त केरल में उन्हें खोजो।
13'खनिजों से समृद्ध अयोमुख (मलय नाम से विख्यात) पर्वत पर सब ओर सीता को खोजो। उसके शिखर अद्भुत हैं। खिले हुए वन से वह रंगबिरंगा दिखाई देता है। यह महापर्वत चन्दन के वनों से भरा है।
14'खनिजों से समृद्ध अयोमुख (मलय नाम से विख्यात) पर्वत पर सब ओर सीता को खोजो। उसके शिखर अद्भुत हैं। खिले हुए वन से वह रंगबिरंगा दिखाई देता है। यह महापर्वत चन्दन के वनों से भरा है।
15'तब तुम पवित्र, मङ्गलमय निर्मल जल वाली पुण्यसलिला कावेरी को देखोगे, जहाँ अप्सराएँ विहार करती हैं।
16'उस मलय पर्वत के शिखर पर निवास करते हुए तुम सूर्य के समान तेजस्वी विख्यात अगस्त्य मुनि को पाओगे।
17'फिर तुम्हें ग्राहों से भरी महानदी ताम्रपर्णी मिलेगी। (तुम पर) प्रसन्न हुए मुनि की अनुमति लेकर उसे पार करना।
18'रमणीय चन्दनवनों से ढँके अद्भुत द्वीपों से युक्त वह नदी समुद्र से वैसे ही मिलती है जैसे युवती प्रिया अपने प्रियतम से मिलती है।
19'हे वानरो! उस नदी को छोड़कर तुम पाण्ड्यों की नगरी का मोतियों से जड़ा अद्भुत स्वर्णद्वार पाओगे।
20'फिर समुद्रतट पर पहुँचकर आगे की कार्ययोजना निश्चित करना। अगस्त्य मुनि ने (नगर की खाई और समुद्र के बीच) महेन्द्र नामक तेजस्वी स्वर्णपर्वत स्थापित किया है। रंगबिरंगे वृक्षों से भरा वह समुद्र में दूर तक फैला है।
21'फिर समुद्रतट पर पहुँचकर आगे की कार्ययोजना निश्चित करना। अगस्त्य मुनि ने (नगर की खाई और समुद्र के बीच) महेन्द्र नामक तेजस्वी स्वर्णपर्वत स्थापित किया है। रंगबिरंगे वृक्षों से भरा वह समुद्र में दूर तक फैला है।
22'भाँति-भाँति के रंगबिरंगे वृक्षों और लताओं वाले उस पर्वत पर देवता, ऋषि तथा सिद्ध और चारण जैसे प्रमुख यक्ष आते-जाते रहते हैं। वह अत्यन्त रमणीय है और सहस्राक्ष इन्द्र भी पूर्णिमा और अमावस्या के दिन इस स्थान पर आते रहते हैं।
23'भाँति-भाँति के रंगबिरंगे वृक्षों और लताओं वाले उस पर्वत पर देवता, ऋषि तथा सिद्ध और चारण जैसे प्रमुख यक्ष आते-जाते रहते हैं। वह अत्यन्त रमणीय है और सहस्राक्ष इन्द्र भी पूर्णिमा और अमावस्या के दिन इस स्थान पर आते रहते हैं।
24'इसके आगे समुद्र के उस पार सौ योजन के क्षेत्र में फैला एक द्वीप है जो मनुष्यों के लिए दुर्गम है। तुम उसकी खोज कर सकते हो।
25वहाँ सबसे बढ़कर पूरे प्रयत्न से सीता को खोजना चाहिए, क्योंकि वह प्रदेश वध के योग्य उस दुष्ट राक्षसराज रावण का धाम है, जो तेज में सहस्राक्ष इन्द्र की बराबरी करता है।
26'दक्षिण समुद्र के मध्य में अङ्गारका (सिंहिका) नामक एक विख्यात राक्षसी है, जो मनुष्यों को उनकी छाया तक पकड़कर निगल जाती है।
27'इस प्रकार जहाँ-जहाँ तुम्हें (सीता के होने का) सन्देह हो, वहाँ निश्चय करते हुए अपार तेज वाले राजा राम की पत्नी की खोज में आगे बढ़ो।
28इसके आगे समुद्र के सौ योजन उस पार पुष्पितक नामक एक समृद्ध पर्वत है, जहाँ सिद्ध और चारण आते-जाते रहते हैं।
29'वह सूर्य और चन्द्रमा के समान अपनी आभा फैलाता हुआ उज्ज्वल दिखाई देता है। वह समुद्र से घिरा है। उसके शिखर मानो आकाश को खरोंचते प्रतीत होते हैं।
30'सूर्य उसके स्वर्णशिखर का आश्रय लेते हैं। चन्द्रमा उसके रजतशिखर पर विश्राम करते हैं। न कृतघ्न, न नीच, न नास्तिक इस (दृश्य) को देख सकते हैं।
31'सूर्य उसके स्वर्णशिखर का आश्रय लेते हैं। चन्द्रमा उसके रजतशिखर पर विश्राम करते हैं। न कृतघ्न, न नीच, न नास्तिक इस (दृश्य) को देख सकते हैं।
32'हे वानरो! उस पर्वत को प्रणाम कर सीता की खोज में आगे बढ़ो। हे अजेय वानरो! इस पर्वत के आगे सूर्यवान् नामक एक और पर्वत है। वह चौदह योजन की दूरी पर है और वह दूरी पार करना कठिन है।
33'उस पर्वत के आगे वैद्युत नामक पहाड़ है, जिसके वृक्ष सब ऋतुओं में मनोहर फल देते हैं और समस्त कामनाएँ पूर्ण कर सकते हैं।
34'हे वानरो! वहाँ अपने प्रिय कन्द-मूल और फल खाओ, उत्तम मधु पियो और आगे बढ़ो।
35'वहाँ तुम्हें कुञ्जर नामक पर्वत मिलेगा, जो नेत्रों को प्रिय और हृदय को सुखद है। वहीं विश्वकर्मा द्वारा निर्मित अगस्त्य का आश्रम है।
36'अगस्त्य का आश्रम एक योजन चौड़ा और दस योजन ऊँचा है। वह अद्भुत है, स्वर्ण से बना है और अनेक रत्नों से अलंकृत है।
37'उसी पर्वत (कुञ्जर) पर भोगवती नामक नगरी है, जो सर्पों का निवास है। उसके गलियारे विस्तृत हैं। चारों ओर से रक्षित वह अजेय है, क्योंकि तीक्ष्ण दाढ़ों वाले विषधर सर्प उसकी रक्षा करते हैं। वहाँ बुद्धिमान् नागराज वासुकि निवास करते हैं।
38'उसी पर्वत (कुञ्जर) पर भोगवती नामक नगरी है, जो सर्पों का निवास है। उसके गलियारे विस्तृत हैं। चारों ओर से रक्षित वह अजेय है, क्योंकि तीक्ष्ण दाढ़ों वाले विषधर सर्प उसकी रक्षा करते हैं। वहाँ बुद्धिमान् नागराज वासुकि निवास करते हैं।
39'इस भोगवती नगरी से निकलकर सब सम्भावित गुप्त स्थानों की खोज करना।
40'यह स्थान पार कर लेने पर तुम वृषभ के आकार का ऋषभ नामक एक विशाल पर्वत देखोगे, जो समस्त रत्नों से भरा है।
41'वहाँ गोरोचन के समान वर्ण वाले, पद्मक (कमल के समान), हरे-काले और अग्नि के समान लाल — ऐसे विस्मयकारी रंगों के चन्दनवृक्ष उगते हैं।
42'उन चन्दनवृक्षों को देखकर भी कभी स्पर्श मत करना, क्योंकि उनकी रक्षा रोहित नामक भयंकर गन्धर्व करते हैं।
43'शैलूष, ग्रामणी, शिग्रु, शुभ्र और बभ्रु नामक पाँच गन्धर्वराज, जिनका तेज सूर्य के समान है, वहाँ निवास करते हैं। वह पुण्यकर्म करने वालों का धाम है। वे सूर्य, चन्द्रमा और अग्नि के समान दीप्तिमान् हैं।
44'शैलूष, ग्रामणी, शिग्रु, शुभ्र और बभ्रु नामक पाँच गन्धर्वराज, जिनका तेज सूर्य के समान है, वहाँ निवास करते हैं। वह पुण्यकर्म करने वालों का धाम है। वे सूर्य, चन्द्रमा और अग्नि के समान दीप्तिमान् हैं।
45'जिन्होंने स्वर्ग में स्थान अर्जित किया है, वे दिव्य पुरुष पृथ्वी पर अपना जीवन पूरा कर वहीं रहते हैं। इसके आगे दिवंगत पितरों का भयंकर लोक है। तुम्हारे लिए उस स्थान में प्रवेश सम्भव नहीं।
46'हे वीर वानरो! वह घोर अन्धकार से ढँकी यमराज की राजधानी है। तुम वहीं तक जा सकते हो। उसके आगे पृथ्वीवासियों के लिए प्रवेश नहीं।
47'इस स्थान को तथा जो अन्य सब स्थान तुम देख सको, उन्हें छान मारो। लौटने से पहले तुम्हें वैदेही का पता लगा लेना चाहिए।
48'जो एक मास में यह समाचार लेकर लौटेगा कि सीता मिल गईं, वह मेरे ही समान वैभव के साथ सुखपूर्वक जीवन बिताएगा।
49'मुझे उससे बढ़कर प्रिय कोई न होगा। यदि उसने कोई भूल भी की हो, तब भी वह मेरा प्रिय और आत्मीय होगा।
50[यहाँ उल्लिखित विन्ध्य पर्वतमाला और अनेक नदियाँ वस्तुतः किष्किन्धा के दक्षिण में नहीं हैं; इस भौगोलिक असंगति का समाधान नहीं हो पाता।] इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि सुग्रीवले दक्षिण दिशामा आफ्नो श्रेष्ठताका लागि विख्यात अर्को वानरसेना पठाए।
2अद्भुत सुग्रीवले अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्माका छोरा जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्निका दुई छोरा उल्कामुख र असङ्ग तथा दलनायक अङ्गद — यी सबैलाई प्रस्थान गर्ने आज्ञा दिए। तिनीहरू सबै वेग र पराक्रमले सम्पन्न थिए।
3अद्भुत सुग्रीवले अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्माका छोरा जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्निका दुई छोरा उल्कामुख र असङ्ग तथा दलनायक अङ्गद — यी सबैलाई प्रस्थान गर्ने आज्ञा दिए। तिनीहरू सबै वेग र पराक्रमले सम्पन्न थिए।
4अद्भुत सुग्रीवले अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्माका छोरा जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्निका दुई छोरा उल्कामुख र असङ्ग तथा दलनायक अङ्गद — यी सबैलाई प्रस्थान गर्ने आज्ञा दिए। तिनीहरू सबै वेग र पराक्रमले सम्पन्न थिए।
5अद्भुत सुग्रीवले अग्निपुत्र नील, महाबली हनुमान्, ब्रह्माका छोरा जाम्बवान्, सुहोत्र, शरारि, शरगुल्म, गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण, वृषभ, मैन्द, द्विविद, विजय, गन्धमादन, अग्निका दुई छोरा उल्कामुख र असङ्ग तथा दलनायक अङ्गद — यी सबैलाई प्रस्थान गर्ने आज्ञा दिए। तिनीहरू सबै वेग र पराक्रमले सम्पन्न थिए।
6त्यसपछि सुग्रीवले महाबली अङ्गदलाई ती वीर वानरहरूको दलको नेतृत्व गरी दक्षिण दिशामा जाने आदेश दिए।
7वानरराज सुग्रीवले वानरनायकहरूलाई दक्षिण दिशाका दुर्गम ठाउँबारे बुझाए।
8'अनेक रूख र लहराले भरिएका हजार शिखर भएको विन्ध्य पर्वतमा सबैतिर तथा नर्मदा नदीको किनारमा सीतालाई खोज। त्यसपछि गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पले भरिएकी महाभागातिर बढ। मेखल, उत्कल र दशार्ण नगर तथा अश्ववन्ती र अवन्ती देशमा पनि खोज गर्न सक्छौ।
9'अनेक रूख र लहराले भरिएका हजार शिखर भएको विन्ध्य पर्वतमा सबैतिर तथा नर्मदा नदीको किनारमा सीतालाई खोज। त्यसपछि गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पले भरिएकी महाभागातिर बढ। मेखल, उत्कल र दशार्ण नगर तथा अश्ववन्ती र अवन्ती देशमा पनि खोज गर्न सक्छौ।
10'अनेक रूख र लहराले भरिएका हजार शिखर भएको विन्ध्य पर्वतमा सबैतिर तथा नर्मदा नदीको किनारमा सीतालाई खोज। त्यसपछि गोदावरी, रमणीय कृष्णवेणी, महानदी, वरदा तथा भयंकर सर्पले भरिएकी महाभागातिर बढ। मेखल, उत्कल र दशार्ण नगर तथा अश्ववन्ती र अवन्ती देशमा पनि खोज गर्न सक्छौ।
11'विदर्भ र ऋषिक देशमा, रमणीय माषक देशमा, वङ्ग र कलिङ्गमा तथा समस्त कौशिकमा सीतालाई खोज। पर्वतका गुफा र नदीका किनारमा, दण्डकवनमा, गोदावरीमा, आन्ध्रमा तथा पुण्ड्र, चोल र पाण्ड्य देशमा र समस्त केरलमा उनलाई खोज।
12'विदर्भ र ऋषिक देशमा, रमणीय माषक देशमा, वङ्ग र कलिङ्गमा तथा समस्त कौशिकमा सीतालाई खोज। पर्वतका गुफा र नदीका किनारमा, दण्डकवनमा, गोदावरीमा, आन्ध्रमा तथा पुण्ड्र, चोल र पाण्ड्य देशमा र समस्त केरलमा उनलाई खोज।
13'खनिजले समृद्ध अयोमुख (मलय नामले विख्यात) पर्वतमा सबैतिर सीतालाई खोज। त्यसका शिखर अद्भुत छन्। फुलेको वनले त्यो रङ्गीचङ्गी देखिन्छ। यो महापर्वत चन्दनका वनले भरिएको छ।
14'खनिजले समृद्ध अयोमुख (मलय नामले विख्यात) पर्वतमा सबैतिर सीतालाई खोज। त्यसका शिखर अद्भुत छन्। फुलेको वनले त्यो रङ्गीचङ्गी देखिन्छ। यो महापर्वत चन्दनका वनले भरिएको छ।
15'त्यसपछि तिमीले पवित्र, मङ्गलमय निर्मल पानी भएकी पुण्यसलिला कावेरी देख्नेछौ, जहाँ अप्सराहरू विहार गर्छन्।
16'त्यो मलय पर्वतको टुप्पोमा बस्दै गरेका सूर्यझैँ तेजस्वी विख्यात अगस्त्य मुनिलाई तिमीले भेट्नेछौ।
17'त्यसपछि तिमीलाई गोहीले भरिएकी महानदी ताम्रपर्णी भेटिनेछ। (तिमीसँग) प्रसन्न भएका मुनिको अनुमति लिएर त्यो पार गर्नू।
18'रमणीय चन्दनवनले ढाकिएका अद्भुत द्वीपले युक्त त्यो नदी समुद्रसँग त्यसरी नै मिल्छे जसरी युवती प्रिया आफ्नो प्रियतमसँग मिल्छे।
19'हे वानरहरू! त्यो नदी छोडेपछि तिमीले पाण्ड्यहरूको नगरीको मोतीले जडिएको अद्भुत सुनको ढोका भेट्टाउनेछौ।
20'त्यसपछि समुद्रको किनारमा पुगेर अगाडिको कार्ययोजना निश्चय गर्नू। अगस्त्य मुनिले (नगरको खाडल र समुद्रको बीचमा) महेन्द्र नामको तेजस्वी सुनको पर्वत स्थापित गरेका छन्। रङ्गीचङ्गी रूखले भरिएको त्यो समुद्रमा टाढासम्म फैलिएको छ।
21'त्यसपछि समुद्रको किनारमा पुगेर अगाडिको कार्ययोजना निश्चय गर्नू। अगस्त्य मुनिले (नगरको खाडल र समुद्रको बीचमा) महेन्द्र नामको तेजस्वी सुनको पर्वत स्थापित गरेका छन्। रङ्गीचङ्गी रूखले भरिएको त्यो समुद्रमा टाढासम्म फैलिएको छ।
22'भाँतीभाँतीका रङ्गीचङ्गी रूख र लहरा भएको त्यो पर्वतमा देवता, ऋषि तथा सिद्ध र चारणजस्ता प्रमुख यक्षहरू आउजाउ गरिरहन्छन्। त्यो अत्यन्त रमणीय छ र सहस्राक्ष इन्द्र पनि पूर्णिमा र औँसीका दिन यस ठाउँमा आइरहन्छन्।
23'भाँतीभाँतीका रङ्गीचङ्गी रूख र लहरा भएको त्यो पर्वतमा देवता, ऋषि तथा सिद्ध र चारणजस्ता प्रमुख यक्षहरू आउजाउ गरिरहन्छन्। त्यो अत्यन्त रमणीय छ र सहस्राक्ष इन्द्र पनि पूर्णिमा र औँसीका दिन यस ठाउँमा आइरहन्छन्।
24'यसभन्दा पर समुद्रको पारि सय योजनको क्षेत्रमा फैलिएको एउटा द्वीप छ जुन मानिसका लागि दुर्गम छ। तिमीले त्यसको खोजी गर्न सक्छौ।
25त्यहाँ सबभन्दा बढी पूरा प्रयत्नले सीतालाई खोज्नुपर्छ, किनभने त्यो प्रदेश वधयोग्य त्यो दुष्ट राक्षसराज रावणको धाम हो, जो तेजमा सहस्राक्ष इन्द्रको बराबरी गर्छ।
26'दक्षिण समुद्रको बीचमा अङ्गारका (सिंहिका) नामकी एक विख्यात राक्षसी छिन्, जसले मानिसहरूलाई तिनका छायाँसमेत समातेर निल्छिन्।
27'यसरी जहाँजहाँ तिमीलाई (सीता हुनुको) सन्देह लाग्छ, त्यहाँ निश्चय गर्दै अपार तेज भएका राजा रामकी पत्नीको खोजीमा अगाडि बढ।
28यसभन्दा पर समुद्रको सय योजन पारि पुष्पितक नामको एउटा समृद्ध पर्वत छ, जहाँ सिद्ध र चारणहरू आउजाउ गरिरहन्छन्।
29'त्यो सूर्य र चन्द्रमाझैँ आफ्नो आभा फैलाउँदै उज्ज्वल देखिन्छ। त्यो समुद्रले घेरिएको छ। त्यसका शिखर मानौँ आकाश कोतर्दै छन् जस्तो देखिन्छ।
30'सूर्यले त्यसको सुनको शिखरको आश्रय लिन्छन्। चन्द्रमाले त्यसको चाँदीको शिखरमा विश्राम गर्छन्। न कृतघ्न, न नीच, न नास्तिकले यो (दृश्य) देख्न सक्छन्।
31'सूर्यले त्यसको सुनको शिखरको आश्रय लिन्छन्। चन्द्रमाले त्यसको चाँदीको शिखरमा विश्राम गर्छन्। न कृतघ्न, न नीच, न नास्तिकले यो (दृश्य) देख्न सक्छन्।
32'हे वानरहरू! त्यो पर्वतलाई प्रणाम गरेर सीताको खोजीमा अगाडि बढ। हे अजेय वानरहरू! यस पर्वतभन्दा पर सूर्यवान् नामको अर्को पर्वत छ। त्यो चौध योजनको दूरीमा छ र त्यो दूरी पार गर्न कठिन छ।
33'त्यो पर्वतभन्दा पर वैद्युत नामको पहाड छ, जसका रूखले सबै ऋतुमा मनोहर फल दिन्छन् र समस्त कामना पूरा गर्न सक्छन्।
34'हे वानरहरू! त्यहाँ आफ्ना प्रिय कन्दमूल र फल खाऊ, उत्तम मह पिऊ र अगाडि बढ।
35'त्यहाँ तिमीलाई कुञ्जर नामको पर्वत भेटिनेछ, जुन आँखालाई प्रिय र हृदयलाई सुखद छ। त्यहीँ विश्वकर्माले निर्माण गरेको अगस्त्यको आश्रम छ।
36'अगस्त्यको आश्रम एक योजन फराकिलो र दस योजन अग्लो छ। त्यो अद्भुत छ, सुनले बनेको छ र अनेक रत्नले अलङ्कृत छ।
37'त्यही पर्वत (कुञ्जर) मा भोगवती नामकी नगरी छ, जुन सर्पहरूको निवास हो। त्यसका गल्ली फराकिला छन्। चारैतिरबाट रक्षित त्यो अजेय छ, किनभने तीखा दाह्रा भएका विषालु सर्पहरूले त्यसको रक्षा गर्छन्। त्यहाँ बुद्धिमान् नागराज वासुकि बस्छन्।
38'त्यही पर्वत (कुञ्जर) मा भोगवती नामकी नगरी छ, जुन सर्पहरूको निवास हो। त्यसका गल्ली फराकिला छन्। चारैतिरबाट रक्षित त्यो अजेय छ, किनभने तीखा दाह्रा भएका विषालु सर्पहरूले त्यसको रक्षा गर्छन्। त्यहाँ बुद्धिमान् नागराज वासुकि बस्छन्।
39'यो भोगवती नगरीबाट निस्केर सबै सम्भावित गुप्त ठाउँको खोजी गर्नू।
40'यो ठाउँ पार गरेपछि तिमीले साँढेको आकारको ऋषभ नामको एउटा विशाल पर्वत देख्नेछौ, जुन समस्त रत्नले भरिएको छ।
41'त्यहाँ गोरोचनझैँ वर्णका, पद्मक (कमलझैँ), हरियो-कालो र अग्निझैँ रातो — यस्ता विस्मयकारी रङका चन्दनका रूख उम्रन्छन्।
42'ती चन्दनका रूख देखे पनि कहिल्यै नछुनू, किनभने तिनको रक्षा रोहित नामका भयंकर गन्धर्वहरूले गर्छन्।
43'शैलूष, ग्रामणी, शिग्रु, शुभ्र र बभ्रु नामका पाँच गन्धर्वराज, जसको तेज सूर्यझैँ छ, त्यहाँ बस्छन्। त्यो पुण्यकर्म गर्नेहरूको धाम हो। तिनीहरू सूर्य, चन्द्रमा र अग्निझैँ दीप्तिमान् छन्।
44'शैलूष, ग्रामणी, शिग्रु, शुभ्र र बभ्रु नामका पाँच गन्धर्वराज, जसको तेज सूर्यझैँ छ, त्यहाँ बस्छन्। त्यो पुण्यकर्म गर्नेहरूको धाम हो। तिनीहरू सूर्य, चन्द्रमा र अग्निझैँ दीप्तिमान् छन्।
45'जसले स्वर्गमा स्थान आर्जन गरेका छन्, ती दिव्य पुरुषहरू पृथ्वीमा आफ्नो जीवन पूरा गरेर त्यहीँ बस्छन्। यसभन्दा पर दिवङ्गत पितृहरूको भयंकर लोक छ। तिम्रा लागि त्यस ठाउँमा प्रवेश सम्भव छैन।
46'हे वीर वानरहरू! त्यो घोर अन्धकारले ढाकिएको यमराजको राजधानी हो। तिमी त्यहीँसम्म जान सक्छौ। त्यसभन्दा पर पृथ्वीवासीका लागि प्रवेश छैन।
47'यो ठाउँ र तिमीले देख्न सक्ने अन्य सबै ठाउँ छानमार। फर्कनुअघि तिमीले वैदेहीको पत्ता लगाइसक्नुपर्छ।
48'जसले एक महिनामा सीता भेटिइन् भन्ने समाचार लिएर फर्कनेछ, ऊ मैले जत्तिकै वैभवसहित सुखपूर्वक जीवन बिताउनेछ।
49'मलाई उसभन्दा प्रिय कोही हुनेछैन। उसले कुनै भूल गरेको भए पनि ऊ मेरो प्रिय र आत्मीय हुनेछ।
50[यहाँ उल्लिखित विन्ध्य पर्वतमाला र अनेक नदी वास्तवमा किष्किन्धाको दक्षिणमा छैनन्; यो भौगोलिक असङ्गतिको समाधान हुन सक्दैन।] यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको एकचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।