अध्याय 36

सर्गः 36

दिखाएँ:
दृश्य:
lakshmana
श्लोक 1
संस्कृत

इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्। मृदुस्वभावस्सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः।।4.36.1।।

अंग्रेज़ी

Thus the gentlenatured Saumitri accepted Tara's courteous words sanctioned by dharma.

हिन्दी

इस प्रकार सौम्यस्वभाव सौमित्रि ने धर्मसम्मत तारा के शिष्ट वचन स्वीकार किए।

नेपाली

यसरी सौम्यस्वभावका सौमित्रिले धर्मसम्मत ताराका शिष्ट वचन स्वीकार गरे।

lakshmana sugriva
श्लोक 2
संस्कृत

तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः। लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत्।।4.36.2।।

अंग्रेज़ी

Sugriva, king of the vanara clan, cast aside his great fear when Lakshmana accepted the words of Tara just as one discards a wet garment from the body.

हिन्दी

लक्ष्मण द्वारा तारा के वचन स्वीकार किए जाने पर वानरकुल के राजा सुग्रीव ने अपना महान् भय वैसे ही त्याग दिया जैसे कोई शरीर से भीगा वस्त्र उतार फेंके।

नेपाली

लक्ष्मणले ताराका वचन स्वीकार गरेपछि वानरकुलका राजा सुग्रीवले आफ्नो महान् भय त्यसरी नै त्यागे जसरी कसैले शरीरबाट भिजेको वस्त्र उतारेर फ्याँक्छ।

sugriva
श्लोक 3
संस्कृत

ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत्। चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः।।4.36.3।।

अंग्रेज़ी

Thereupon Sugriva, relieved from his drunken state tore off the great, colourful valuable garland worn on his neck.

हिन्दी

तदनन्तर मद्य के प्रभाव से मुक्त हुए सुग्रीव ने गले में पहनी विशाल, रंगबिरंगी बहुमूल्य माला तोड़ डाली।

नेपाली

त्यसपछि मद्यको प्रभावबाट मुक्त भएका सुग्रीवले घाँटीमा लगाएको विशाल, रङ्गीचङ्गी बहुमूल्य माला चुँडाइदिए।

lakshmana sugriva
श्लोक 4
संस्कृत

स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीव स्सम्प्रहर्षयन्।।4.36.4।।

अंग्रेज़ी

Sugriva, the noblest of all monkeys, spoke these polite words in a pleasing manner to Lakshmana of terrific strength:

हिन्दी

समस्त वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव ने भयंकर बल वाले लक्ष्मण से प्रिय रीति से ये विनम्र वचन कहे —

नेपाली

समस्त वानरहरूमा श्रेष्ठ सुग्रीवले भयंकर बल भएका लक्ष्मणसँग प्रिय रीतिले यी विनम्र वचन भने —

rama lakshmana
श्लोक 5
संस्कृत

प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्। रामप्रसादात्सौमित्रे पुन: प्राप्तमिदं मया।।4.36.5।।

अंग्रेज़ी

'O Saumitri my prosperity, fame and the permanent sovereignty of vanaras had been lost. It was regained by the grace of Rama.

हिन्दी

'हे सौमित्रि! मेरी समृद्धि, यश और वानरों का स्थायी राज्य नष्ट हो चुका था। राम की कृपा से वह पुनः प्राप्त हुआ।

नेपाली

'हे सौमित्रि! मेरो समृद्धि, यश र वानरहरूको स्थायी राज्य नष्ट भइसकेको थियो। रामको कृपाले त्यो पुनः प्राप्त भयो।

rama vali
श्लोक 6
संस्कृत

कश्शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा। तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुमरिन्दम।।4.36.6।।

अंग्रेज़ी

'O crusher of enemies how is it possible to repay the famous lord Rama's valour (in killing Vali)?

हिन्दी

'हे शत्रुनाशक! (वालि के वध में) यशस्वी स्वामी राम के पराक्रम का प्रत्युपकार कैसे सम्भव है?

नेपाली

'हे शत्रुनाशक! (वालिको वधमा) यशस्वी स्वामी रामको पराक्रमको प्रत्युपकार कसरी सम्भव छ?

rama sita ravana
श्लोक 7
संस्कृत

सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम्। सहायमात्रेण मया राघव स्स्वेन तेजसा।।4.36.7।।

अंग्रेज़ी

'Righteous Rama can merely restore Sita with my assistance. By his own fiery energy he will kill Ravana.

हिन्दी

'धर्मात्मा राम मेरी सहायता से केवल सीता को पुनः प्राप्त कर सकते हैं। अपने ही तेज से वे रावण का वध कर देंगे।

नेपाली

'धर्मात्मा रामले मेरो सहायताले केवल सीतालाई फिर्ता ल्याउन सक्नुहुन्छ। आफ्नै तेजले उहाँले रावणको वध गर्नुहुनेछ।

rama
श्लोक 8
संस्कृत

सहायकृत्यं किं तस्य येन सप्त महाद्रुमाः। शैलश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः।।4.36.8।।

अंग्रेज़ी

'Rama shattered seven huge trees, a mountain and earth with a single arrow. What assistance does he need?

हिन्दी

'राम ने एक ही बाण से सात विशाल वृक्ष, एक पर्वत और पृथ्वी को बींध डाला। उन्हें किस सहायता की आवश्यकता है?

नेपाली

'रामले एउटै बाणले सातवटा विशाल रूख, एउटा पर्वत र पृथ्वी बिझाइदिनुभयो। उहाँलाई कुन सहायता चाहिन्छ?

lakshmana
श्लोक 9
संस्कृत

धनुर्विष्फारयानस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण। सशैला कम्पिता भूमिस्सहायै: किन्नु तस्य वै।।4.36.9।।

अंग्रेज़ी

'O Lakshmana the twang of his bow shook even the mountains and the earth. What assistance does he need?

हिन्दी

'हे लक्ष्मण! उनके धनुष की टंकार से पर्वत और पृथ्वी तक काँप उठे। उन्हें किस सहायता की आवश्यकता है?

नेपाली

'हे लक्ष्मण! उहाँको धनुषको टङ्कारले पर्वत र पृथ्वीसमेत काँपे। उहाँलाई कुन सहायता चाहिन्छ?

lakshmana ravana
श्लोक 10
संस्कृत

अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ। गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरस्सरम्।।4.36.10।।

अंग्रेज़ी

'O Lakshmana, bull among men I shall only join him along with others when he leads the army to kill Ravana.

हिन्दी

'हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! जब वे रावण के वध के लिए सेना का नेतृत्व करेंगे, तब मैं दूसरों के साथ केवल उनके पीछे चलूँगा।

नेपाली

'हे नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! जब उहाँले रावणको वधका लागि सेनाको नेतृत्व गर्नुहुनेछ, तब म अरूसँगै केवल उहाँको पछि लाग्नेछु।

rama
श्लोक 11
संस्कृत

यदि किञ्चिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा। प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति।।4.36.11।।

अंग्रेज़ी

'If I have committed even a little transgression in my faith in Rama or affection for him and exceeded the time limit, my mistakes are to be excused as one would pardons a servant. No one is flawless in the world.'

हिन्दी

'यदि राम के प्रति अपनी निष्ठा अथवा स्नेह में मुझसे थोड़ी भी चूक हुई हो और मैंने समय की सीमा लाँघी हो, तो मेरी भूलें वैसे ही क्षमा की जाएँ जैसे कोई सेवक को क्षमा करता है। संसार में कोई निर्दोष नहीं।'

नेपाली

'यदि रामप्रतिको मेरो निष्ठा वा स्नेहमा मबाट अलिकति पनि चुक भएको छ र मैले समयको सीमा नाघेको छु भने मेरा भूल त्यसरी नै क्षमा गरियून् जसरी कसैले सेवकलाई क्षमा गर्छ। संसारमा कोही निर्दोष छैन।'

lakshmana sugriva
श्लोक 12
संस्कृत

ति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः। अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेम्णा चैवमुवाच ह।।4.36.12।।

अंग्रेज़ी

Lakshmana who was happy to hear great Sugriva replied affectionately:

हिन्दी

महात्मा सुग्रीव के वचन सुनकर प्रसन्न हुए लक्ष्मण ने स्नेहपूर्वक उत्तर दिया —

नेपाली

महात्मा सुग्रीवका वचन सुनेर प्रसन्न भएका लक्ष्मणले स्नेहपूर्वक जवाफ दिए —

sugriva
श्लोक 13
संस्कृत

सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर। त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः।।4.36.13।।

अंग्रेज़ी

'O Sugriva, king of monkeys when you are extending due courtesy to my brother,he has a guardian in you by all means.

हिन्दी

'हे वानरराज सुग्रीव! जब आप मेरे भाई के प्रति यथोचित शिष्टाचार दिखा रहे हैं, तब उन्हें सब प्रकार से आपके रूप में रक्षक मिल गया।

नेपाली

'हे वानरराज सुग्रीव! जब तपाईं मेरा दाजुप्रति यथोचित शिष्टाचार देखाउँदै हुनुहुन्छ, तब उहाँलाई सबै हिसाबले तपाईंकै रूपमा रक्षक मिल्यो।

श्लोक 14
संस्कृत

यस्ते प्रभाव स्सुग्रीव यच्च ते शौचमार्जवम्। अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्।।4.36.14।।

अंग्रेज़ी

'You are powerful and straightforward by nature.You are humble and noble. Therefore, you deserve the high prosperity of the kingdom of the monkeys.

हिन्दी

'आप बलवान् और स्वभाव से सरल हैं। आप विनम्र और उदार हैं। अतः आप वानरराज्य की महान् समृद्धि के योग्य हैं।

नेपाली

'तपाईं बलवान् र स्वभावले सरल हुनुहुन्छ। तपाईं विनम्र र उदार हुनुहुन्छ। अतः तपाईं वानरराज्यको महान् समृद्धिको योग्य हुनुहुन्छ।

rama sugriva
श्लोक 15
संस्कृत

सहायेन तु सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान्। वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः।।4.36.15।।

अंग्रेज़ी

'O Sugriva with you as associate, valiant hero Rama will kill his enemies in war very soon. There is no doubt about it.

हिन्दी

'हे सुग्रीव! आपके सहयोग से पराक्रमी वीर राम शीघ्र ही युद्ध में अपने शत्रुओं का वध करेंगे। इसमें कोई सन्देह नहीं।

नेपाली

'हे सुग्रीव! तपाईंको सहयोगले पराक्रमी वीर रामले चाँडै नै युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्नुहुनेछ। यसमा कुनै सन्देह छैन।

sugriva
श्लोक 16
संस्कृत

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम्।।4.36.16।।

अंग्रेज़ी

'O Sugriva you know dharma.You are grateful and will not turn back from the battle. So your words are true and befitting.

हिन्दी

'हे सुग्रीव! आप धर्म जानते हैं। आप कृतज्ञ हैं और युद्ध से पीछे नहीं हटेंगे। अतः आपके वचन सत्य और सर्वथा उचित हैं।

नेपाली

'हे सुग्रीव! तपाईं धर्म जान्नुहुन्छ। तपाईं कृतज्ञ हुनुहुन्छ र युद्धबाट पछि हट्नुहुन्न। अतः तपाईंका वचन सत्य र सर्वथा उचित छन्।

श्लोक 17
संस्कृत

दोषज्ञस्सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति। वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम।।4.36.17।।

अंग्रेज़ी

'O best of monkeys barring you and my elder brother, who else would be capable of speaking this way about themselves even when you are aware of other's faults?

हिन्दी

'हे वानरश्रेष्ठ! आपके और मेरे बड़े भाई के अतिरिक्त, दूसरों के दोष जानते हुए भी अपने विषय में इस प्रकार बोलने में और कौन समर्थ होगा?

नेपाली

'हे वानरश्रेष्ठ! तपाईं र मेरा दाजुबाहेक, अरूका दोष जान्दाजान्दै पनि आफ्नै विषयमा यसरी बोल्न अरू को सक्षम होला?

rama
श्लोक 18
संस्कृत

सदृशश्चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च। सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुङ्गव।।4.36.18।।

अंग्रेज़ी

'You who are equal to Rama in valour and strength, will continue to be the gift of gods to us for long.

हिन्दी

'पराक्रम और बल में राम के समान आप दीर्घकाल तक हमारे लिए देवताओं का वरदान बने रहेंगे।

नेपाली

'पराक्रम र बलमा रामसमान तपाईं लामो समयसम्म हाम्रा लागि देवताहरूको वरदान बनिरहनुहुनेछ।

श्लोक 19
संस्कृत

किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्रम त्वं मया सह। सान्त्वयस्व वयस्यं च त्वं भार्याहरणकर्शितम्।।4.36.19।।

अंग्रेज़ी

'Nevertheless I want you to proceed from here with me at once and reassure your friend who is agrieved due to the abduction of his wife.

हिन्दी

'तथापि मैं चाहता हूँ कि आप तत्काल मेरे साथ यहाँ से चलें और अपनी पत्नी के अपहरण से व्यथित अपने मित्र को आश्वस्त करें।'

नेपाली

'तथापि म चाहन्छु कि तपाईं तत्कालै मसँग यहाँबाट हिँड्नुहोस् र आफ्नी पत्नीको अपहरणले व्यथित आफ्ना मित्रलाई आश्वस्त पार्नुहोस्।'

valmiki
श्लोक 20
संस्कृत

यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम्। मया त्वं परुषाण्युक्तस्तच्चत्वं क्षन्तु मर्हसि।।4.36.20।।

अंग्रेज़ी

इत्यार्षे श्रीमद्रामयणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysix sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का षट्त्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको छत्तीसौँ सर्ग समाप्त भयो।