सर्गः 6
बालकाण्ड · अध्याय 6
संस्कृत
1. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: । दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: । धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
2. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: । दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: । धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
3. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: । दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: । धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
4. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: । दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी । महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: । धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता । तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
5तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता । पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
6तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: । नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
7नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे । कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
8कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
9सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: । उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
10नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् । नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
11नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् । नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
12नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: । कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
13स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: । दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
14न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: । नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
15नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: । न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
16कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् । द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
17वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:। कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: । सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
18वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:। कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: । सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
19क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: । शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
20सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
21योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् । सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
22काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: । वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
23विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा । अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
24विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा । अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
25भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा। भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी। नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
26सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते । यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
27तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् । शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
28तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलां गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् । पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलां शशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
अंग्रेज़ी
1From that city of Ayodhya, king Dasaratha ruled the entire world, following the tradition of Manu who was a highly powerful protector of the people. Dasaratha was well versed in the Vedas. He commanded all resources. Farsighted, he possessed great prowess. He was dear to the inhabitants of towns and villages. Among Ikshvaku kings, he was a great charioteer capable of fighting with many maharathas singlehanded. He performed many sacrifices and was devoted to the practice of dharma. He was in full control over his subjects. He was a great sage, a royal saint and renowned in the three worlds (Bhooloka, Bhuvarloka and Suvarloka). He was mighty. He was a destroyer of enemies. He had scores of good friends. He had perfect control over his senses. In riches, he was comparable to Indra and Kubera.
2From that city of Ayodhya, king Dasaratha ruled the entire world, following the tradition of Manu who was a highly powerful protector of the people. Dasaratha was well versed in the Vedas. He commanded all resources. Farsighted, he possessed great prowess. He was dear to the inhabitants of towns and villages. Among Ikshvaku kings, he was a great charioteer capable of fighting with many maharathas singlehanded. He performed many sacrifices and was devoted to the practice of dharma. He was in full control over his subjects. He was a great sage, a royal saint and renowned in the three worlds (Bhooloka, Bhuvarloka and Suvarloka). He was mighty. He was a destroyer of enemies. He had scores of good friends. He had perfect control over his senses. In riches, he was comparable to Indra and Kubera.
3From that city of Ayodhya, king Dasaratha ruled the entire world, following the tradition of Manu who was a highly powerful protector of the people. Dasaratha was well versed in the Vedas. He commanded all resources. Farsighted, he possessed great prowess. He was dear to the inhabitants of towns and villages. Among Ikshvaku kings, he was a great charioteer capable of fighting with many maharathas singlehanded. He performed many sacrifices and was devoted to the practice of dharma. He was in full control over his subjects. He was a great sage, a royal saint and renowned in the three worlds (Bhooloka, Bhuvarloka and Suvarloka). He was mighty. He was a destroyer of enemies. He had scores of good friends. He had perfect control over his senses. In riches, he was comparable to Indra and Kubera.
4From that city of Ayodhya, king Dasaratha ruled the entire world, following the tradition of Manu who was a highly powerful protector of the people. Dasaratha was well versed in the Vedas. He commanded all resources. Farsighted, he possessed great prowess. He was dear to the inhabitants of towns and villages. Among Ikshvaku kings, he was a great charioteer capable of fighting with many maharathas singlehanded. He performed many sacrifices and was devoted to the practice of dharma. He was in full control over his subjects. He was a great sage, a royal saint and renowned in the three worlds (Bhooloka, Bhuvarloka and Suvarloka). He was mighty. He was a destroyer of enemies. He had scores of good friends. He had perfect control over his senses. In riches, he was comparable to Indra and Kubera.
5King Dasaratha, who always kept his word and followed dharma, attained prosperity and pleasure in equal measure by righteous means ruled that best of the cities as Indra ruled Amaravati.
6The people living in that excellent city were happy, virtuous, wellread (in the Vedas and the sastras) and content with the possessions of their own. They were free from avarice. And always spoke the truth.
7In that best of cities, there was not even a single householder who had not adequate wealth or who had not achieved dharma, artha and kama or who did not possess the wealth of foodgrains, cattle and horses.
8The lustful, the miserly, the unscholarly and atheists were not to be seen anywhere in the city of Ayodhya.
9All men and women (in the city) were of righteous conduct, fully selfcontrolled and prosperous with good conduct and behaviour. They were pure like maharshis.
10In the city, there was none without earornaments, without coronet, without wearing garlands and none unclean. And none without the anointment of fragrants on the body.
11(In the city of Ayodhya) there was no one who did not eat food to full satisfaction and was not charitable. None was found without wearing ornaments on the hands and bracelets on the upper arms and around the neck. Also no one could be seen who had not restrained his passions and emotions.
12In the city of Ayodhya there was none who did not kindle the sacrificial fire. There was none who did not perform a sacrifice. There were no thieves or meanminded persons or persons of improper descent of mixed castes.
13The brahmins were always interested in the performance of their duties. They had control over their senses. They were charitable and studious. They were selfcontrolled while accepting charity and maintaining marital relations.
14That time there was no atheist, no liar and none ignorant of the sastras. There was no one who was jealous, incompetent or illiterate.
15There was no brahmin who was not well versed in the Vedangas or who did not perform religious vows. There was not even one who would not donate in thousands. There was no one distracted or depressed.
16In Ayodhya, there was no man or woman who was not endowed with wealth or beauty. It was not possible to see any one who had no devotion for the king.
17There in Ayodhya the best of cities, the first of the four castes (brahmins) used to worship gods and guests. They had the sense of gratitude. They were munificient, heroic and possessed prowess. They lived long. They were righteous and truthful. And they lived together with their sons, grandsons and wives.
18There in Ayodhya the best of cities, the first of the four castes (brahmins) used to worship gods and guests. They had the sense of gratitude. They were munificient, heroic and possessed prowess. They lived long. They were righteous and truthful. And they lived together with their sons, grandsons and wives.
19The kshatriyas were obedient to brahmins and vaisyas followed kshatriyas. Sudras assisted the three castes and all were fully occupied in their respective professions.
20That city was ably governed by Dasaratha, scion of the Ikshvakus, in the same way as it was previously administered by (Manu), the foremost among men and and the most intelligent.
21It abounded with warriors, like a cave with lions. They were almost like flaming fire, the most determined among experts and accomplished in learning (the science of arms).
22The city was full of excellent horses born in the regions of Kambhoja, Bahlika, Vanayu and Sindhu, similar to that of Indra's horse (called Ucchaisrava).
23It was full of intoxicated elephants born in Vindhya mountains, elephants of enormous strength looking like mountains and born in the Himalayas. Elephants of good breed hailing from the family of Airavata (Indra's vehicle), Mahapadma, Anjana and Vamana.
24It was full of intoxicated elephants born in Vindhya mountains, elephants of enormous strength looking like mountains and born in the Himalayas. Elephants of good breed hailing from the family of Airavata (Indra's vehicle), Mahapadma, Anjana and Vamana.
25The city (of Ayodhya) was always full of intoxicated elephants resembling mountains belonging to the races of Bhadra, Mandra, Mriga and interbreed of these three races, interbreed of races of Bhadra and Mandra, Bhadra and Mriga, Mriga and Mandra.
26The city where king Dasaratha lived and ruled, spread over a distance of sixteen miles. And it was worthy of its name.
27Mighty king Dasaratha, of great brilliance vanquished his foes and ruled the city like the Moon over the stars.
28The king who equalled Indra (in splendour) ruled the invincible city of Ayodhya true to its name with its strong gates and solid locks. It was adorned with wonderful edifices teeming with thousands of men. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्ठस्सर्ग:।। Thus ends the sixth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1उसी अयोध्या नगरी से राजा दशरथ समस्त पृथ्वी पर शासन करते थे और प्रजा के परम शक्तिशाली रक्षक मनु की परम्परा का पालन करते थे। दशरथ वेदों में पारंगत थे, समस्त साधनों के स्वामी थे, दूरदर्शी और महापराक्रमी थे। वे नगर और ग्रामवासियों के प्रिय थे। इक्ष्वाकु राजाओं में वे महारथी थे और अकेले ही अनेक महारथियों से युद्ध करने में समर्थ थे। उन्होंने अनेक यज्ञ किए और धर्माचरण में निष्ठ रहे। प्रजा पर उनका पूर्ण अधिकार था। वे महान ऋषितुल्य राजर्षि और तीनों लोकों में विख्यात थे। वे बलशाली और शत्रुनाशक थे। उनके अनेक सुहृद थे। उनकी इन्द्रियाँ पूर्णतः वश में थीं। सम्पत्ति में वे इन्द्र और कुबेर के समान थे।
2उसी अयोध्या नगरी से राजा दशरथ समस्त पृथ्वी पर शासन करते थे और प्रजा के परम शक्तिशाली रक्षक मनु की परम्परा का पालन करते थे। दशरथ वेदों में पारंगत थे, समस्त साधनों के स्वामी थे, दूरदर्शी और महापराक्रमी थे। वे नगर और ग्रामवासियों के प्रिय थे। इक्ष्वाकु राजाओं में वे महारथी थे और अकेले ही अनेक महारथियों से युद्ध करने में समर्थ थे। उन्होंने अनेक यज्ञ किए और धर्माचरण में निष्ठ रहे। प्रजा पर उनका पूर्ण अधिकार था। वे महान ऋषितुल्य राजर्षि और तीनों लोकों में विख्यात थे। वे बलशाली और शत्रुनाशक थे। उनके अनेक सुहृद थे। उनकी इन्द्रियाँ पूर्णतः वश में थीं। सम्पत्ति में वे इन्द्र और कुबेर के समान थे।
3उसी अयोध्या नगरी से राजा दशरथ समस्त पृथ्वी पर शासन करते थे और प्रजा के परम शक्तिशाली रक्षक मनु की परम्परा का पालन करते थे। दशरथ वेदों में पारंगत थे, समस्त साधनों के स्वामी थे, दूरदर्शी और महापराक्रमी थे। वे नगर और ग्रामवासियों के प्रिय थे। इक्ष्वाकु राजाओं में वे महारथी थे और अकेले ही अनेक महारथियों से युद्ध करने में समर्थ थे। उन्होंने अनेक यज्ञ किए और धर्माचरण में निष्ठ रहे। प्रजा पर उनका पूर्ण अधिकार था। वे महान ऋषितुल्य राजर्षि और तीनों लोकों में विख्यात थे। वे बलशाली और शत्रुनाशक थे। उनके अनेक सुहृद थे। उनकी इन्द्रियाँ पूर्णतः वश में थीं। सम्पत्ति में वे इन्द्र और कुबेर के समान थे।
4उसी अयोध्या नगरी से राजा दशरथ समस्त पृथ्वी पर शासन करते थे और प्रजा के परम शक्तिशाली रक्षक मनु की परम्परा का पालन करते थे। दशरथ वेदों में पारंगत थे, समस्त साधनों के स्वामी थे, दूरदर्शी और महापराक्रमी थे। वे नगर और ग्रामवासियों के प्रिय थे। इक्ष्वाकु राजाओं में वे महारथी थे और अकेले ही अनेक महारथियों से युद्ध करने में समर्थ थे। उन्होंने अनेक यज्ञ किए और धर्माचरण में निष्ठ रहे। प्रजा पर उनका पूर्ण अधिकार था। वे महान ऋषितुल्य राजर्षि और तीनों लोकों में विख्यात थे। वे बलशाली और शत्रुनाशक थे। उनके अनेक सुहृद थे। उनकी इन्द्रियाँ पूर्णतः वश में थीं। सम्पत्ति में वे इन्द्र और कुबेर के समान थे।
5सदा वचन के पक्के और धर्म का पालन करने वाले राजा दशरथ ने धर्मपूर्वक अर्थ और काम दोनों को समान रूप से प्राप्त किया और उस श्रेष्ठ नगरी पर वैसे ही शासन किया जैसे इन्द्र अमरावती पर।
6उस उत्तम नगरी में रहने वाले लोग सुखी, धर्मात्मा, वेद-शास्त्रों के ज्ञाता और अपने ही धन से सन्तुष्ट थे। वे लोभ से रहित थे और सदा सत्य बोलते थे।
7उस श्रेष्ठ नगरी में एक भी ऐसा गृहस्थ नहीं था जिसके पास पर्याप्त धन न हो, अथवा जिसने धर्म, अर्थ और काम प्राप्त न किया हो, अथवा जिसके पास अन्न, गौ और अश्वों का धन न हो।
8अयोध्या नगरी में कहीं भी कामी, कृपण, अविद्वान अथवा नास्तिक दिखाई नहीं देते थे।
9नगर के समस्त स्त्री-पुरुष धर्माचरण करने वाले, पूर्णतः संयमी तथा सदाचार और सद्व्यवहार से सम्पन्न थे। वे महर्षियों के समान पवित्र थे।
10उस नगरी में कोई भी कुण्डलरहित, मुकुटरहित, माला न पहनने वाला अथवा अस्वच्छ नहीं था। कोई भी ऐसा नहीं था जिसने शरीर पर सुगन्ध का लेप न किया हो।
11अयोध्या नगरी में कोई ऐसा नहीं था जो तृप्ति भर भोजन न करता हो और दानशील न हो। कोई ऐसा नहीं मिलता था जिसने हाथों में आभूषण, भुजाओं में बाजूबन्द और गले में हार न पहने हों। ऐसा भी कोई दिखाई नहीं देता था जिसने अपनी वासनाओं और भावनाओं पर संयम न किया हो।
12अयोध्या नगरी में कोई ऐसा नहीं था जो अग्निहोत्र न करता हो। कोई ऐसा नहीं था जो यज्ञ न करता हो। वहाँ न चोर थे, न नीच बुद्धि वाले, न ही अनुचित वर्णसंकर वंश के लोग।
13ब्राह्मण सदा अपने कर्तव्यों के पालन में रुचि रखते थे। उनकी इन्द्रियाँ वश में थीं। वे दानशील और अध्ययनशील थे। दान ग्रहण करने तथा गृहस्थ-सम्बन्ध निभाने में वे संयमी थे।
14उस समय वहाँ न कोई नास्तिक था, न झूठ बोलने वाला, न शास्त्रों से अनभिज्ञ। कोई भी ईर्ष्यालु, अक्षम अथवा अनपढ़ नहीं था।
15कोई ऐसा ब्राह्मण नहीं था जो वेदांगों में पारंगत न हो अथवा जो व्रतों का पालन न करता हो। एक भी ऐसा नहीं था जो सहस्रों की संख्या में दान न देता हो। कोई भी विचलित अथवा उदास नहीं था।
16अयोध्या में कोई ऐसा स्त्री या पुरुष नहीं था जो धन अथवा सौन्दर्य से रहित हो। ऐसा कोई भी देखने को नहीं मिलता था जिसकी राजा के प्रति भक्ति न हो।
17श्रेष्ठ नगरी अयोध्या में चारों वर्णों में प्रथम (ब्राह्मण) देवताओं और अतिथियों की पूजा करते थे। उनमें कृतज्ञता का भाव था। वे उदार, वीर और पराक्रमी थे। वे दीर्घायु थे। वे धर्मात्मा और सत्यवादी थे। वे अपने पुत्रों, पौत्रों और पत्नियों सहित रहते थे।
18श्रेष्ठ नगरी अयोध्या में चारों वर्णों में प्रथम (ब्राह्मण) देवताओं और अतिथियों की पूजा करते थे। उनमें कृतज्ञता का भाव था। वे उदार, वीर और पराक्रमी थे। वे दीर्घायु थे। वे धर्मात्मा और सत्यवादी थे। वे अपने पुत्रों, पौत्रों और पत्नियों सहित रहते थे।
19क्षत्रिय ब्राह्मणों के आज्ञाकारी थे और वैश्य क्षत्रियों का अनुसरण करते थे। शूद्र तीनों वर्णों की सेवा करते थे और सभी अपने-अपने कर्मों में पूर्णतः संलग्न थे।
20इक्ष्वाकुवंशी दशरथ ने उस नगरी का उसी प्रकार कुशल शासन किया जैसे पूर्व में मनुष्यों में श्रेष्ठ और परम बुद्धिमान मनु ने किया था।
21वह नगरी योद्धाओं से वैसे ही भरी थी जैसे गुफा सिंहों से। वे प्रज्वलित अग्नि के समान थे, अस्त्रविद्या में निपुणों में सर्वाधिक दृढ़निश्चयी और शास्त्रज्ञान में सिद्ध थे।
22वह नगरी काम्बोज, बाह्लीक, वनायु और सिन्धु प्रदेशों में उत्पन्न उत्तम अश्वों से भरी थी, जो इन्द्र के उच्चैःश्रवा के समान थे।
23वह विन्ध्य पर्वत में उत्पन्न मदमत्त हाथियों, हिमालय में जन्मे पर्वताकार महाबली गजों तथा ऐरावत, महापद्म, अंजन और वामन के कुल के उत्तम हाथियों से भरी थी।
24वह विन्ध्य पर्वत में उत्पन्न मदमत्त हाथियों, हिमालय में जन्मे पर्वताकार महाबली गजों तथा ऐरावत, महापद्म, अंजन और वामन के कुल के उत्तम हाथियों से भरी थी।
25अयोध्या नगरी सदा भद्र, मन्द्र और मृग जाति के तथा इन तीनों के मिश्रित वंश के — भद्र-मन्द्र, भद्र-मृग और मृग-मन्द्र — पर्वताकार मदमत्त हाथियों से भरी रहती थी।
26जिस नगरी में राजा दशरथ निवास कर शासन करते थे, वह सोलह मील की दूरी तक फैली थी और अपने नाम के अनुरूप थी।
27महातेजस्वी और बलशाली राजा दशरथ ने अपने शत्रुओं को परास्त कर उस नगरी पर वैसे ही शासन किया जैसे चन्द्रमा नक्षत्रों पर।
28इन्द्र के समान तेजस्वी उस राजा ने अपने नाम के अनुरूप अजेय अयोध्या नगरी पर शासन किया, जो दृढ़ द्वारों और मजबूत ताले-कपाटों से युक्त थी। वह सहस्रों मनुष्यों से भरे अद्भुत भवनों से सुशोभित थी। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का षष्ठ सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसै अयोध्या नगरीबाट राजा दशरथले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्थे र प्रजाका परम शक्तिशाली रक्षक मनुको परम्परा पालन गर्थे। दशरथ वेदमा पारङ्गत थिए, सबै साधनका स्वामी थिए, दूरदर्शी र महापराक्रमी थिए। उनी नगर र गाउँवासीका प्रिय थिए। इक्ष्वाकु राजाहरूमध्ये उनी महारथी थिए र एक्लै अनेक महारथीसँग युद्ध गर्न समर्थ थिए। उनले अनेक यज्ञ गरे र धर्माचरणमा निष्ठ रहे। प्रजामाथि उनको पूर्ण अधिकार थियो। उनी महान ऋषितुल्य राजर्षि र तीनै लोकमा विख्यात थिए। उनी बलशाली र शत्रुनाशक थिए। उनका अनेक सुहृद थिए। उनका इन्द्रियहरू पूर्णतः वशमा थिए। सम्पत्तिमा उनी इन्द्र र कुबेरसमान थिए।
2त्यसै अयोध्या नगरीबाट राजा दशरथले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्थे र प्रजाका परम शक्तिशाली रक्षक मनुको परम्परा पालन गर्थे। दशरथ वेदमा पारङ्गत थिए, सबै साधनका स्वामी थिए, दूरदर्शी र महापराक्रमी थिए। उनी नगर र गाउँवासीका प्रिय थिए। इक्ष्वाकु राजाहरूमध्ये उनी महारथी थिए र एक्लै अनेक महारथीसँग युद्ध गर्न समर्थ थिए। उनले अनेक यज्ञ गरे र धर्माचरणमा निष्ठ रहे। प्रजामाथि उनको पूर्ण अधिकार थियो। उनी महान ऋषितुल्य राजर्षि र तीनै लोकमा विख्यात थिए। उनी बलशाली र शत्रुनाशक थिए। उनका अनेक सुहृद थिए। उनका इन्द्रियहरू पूर्णतः वशमा थिए। सम्पत्तिमा उनी इन्द्र र कुबेरसमान थिए।
3त्यसै अयोध्या नगरीबाट राजा दशरथले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्थे र प्रजाका परम शक्तिशाली रक्षक मनुको परम्परा पालन गर्थे। दशरथ वेदमा पारङ्गत थिए, सबै साधनका स्वामी थिए, दूरदर्शी र महापराक्रमी थिए। उनी नगर र गाउँवासीका प्रिय थिए। इक्ष्वाकु राजाहरूमध्ये उनी महारथी थिए र एक्लै अनेक महारथीसँग युद्ध गर्न समर्थ थिए। उनले अनेक यज्ञ गरे र धर्माचरणमा निष्ठ रहे। प्रजामाथि उनको पूर्ण अधिकार थियो। उनी महान ऋषितुल्य राजर्षि र तीनै लोकमा विख्यात थिए। उनी बलशाली र शत्रुनाशक थिए। उनका अनेक सुहृद थिए। उनका इन्द्रियहरू पूर्णतः वशमा थिए। सम्पत्तिमा उनी इन्द्र र कुबेरसमान थिए।
4त्यसै अयोध्या नगरीबाट राजा दशरथले सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्थे र प्रजाका परम शक्तिशाली रक्षक मनुको परम्परा पालन गर्थे। दशरथ वेदमा पारङ्गत थिए, सबै साधनका स्वामी थिए, दूरदर्शी र महापराक्रमी थिए। उनी नगर र गाउँवासीका प्रिय थिए। इक्ष्वाकु राजाहरूमध्ये उनी महारथी थिए र एक्लै अनेक महारथीसँग युद्ध गर्न समर्थ थिए। उनले अनेक यज्ञ गरे र धर्माचरणमा निष्ठ रहे। प्रजामाथि उनको पूर्ण अधिकार थियो। उनी महान ऋषितुल्य राजर्षि र तीनै लोकमा विख्यात थिए। उनी बलशाली र शत्रुनाशक थिए। उनका अनेक सुहृद थिए। उनका इन्द्रियहरू पूर्णतः वशमा थिए। सम्पत्तिमा उनी इन्द्र र कुबेरसमान थिए।
5सधैँ वचनका पक्का र धर्मको पालन गर्ने राजा दशरथले धर्मपूर्वक अर्थ र काम दुवै समान रूपमा प्राप्त गरे र त्यस श्रेष्ठ नगरीमा त्यसरी नै शासन गरे जसरी इन्द्रले अमरावतीमा।
6त्यस उत्तम नगरीमा बस्ने मानिसहरू सुखी, धर्मात्मा, वेद-शास्त्रका ज्ञाता र आफ्नै धनले सन्तुष्ट थिए। तिनीहरू लोभरहित थिए र सधैँ सत्य बोल्थे।
7त्यस श्रेष्ठ नगरीमा एउटै पनि यस्तो गृहस्थ थिएन जससँग पर्याप्त धन नहोस्, वा जसले धर्म, अर्थ र काम प्राप्त नगरेको होस्, वा जससँग अन्न, गाई र घोडाको धन नहोस्।
8अयोध्या नगरीमा कहीँ पनि कामी, कन्जुस, अविद्वान वा नास्तिक देखिँदैनथे।
9नगरका सबै स्त्री-पुरुष धर्माचरण गर्ने, पूर्णतः संयमी तथा सदाचार र सद्व्यवहारले सम्पन्न थिए। तिनीहरू महर्षिजस्तै पवित्र थिए।
10त्यस नगरीमा कोही पनि कुण्डलविहीन, मुकुटविहीन, माला नलगाउने वा अस्वच्छ थिएन। कोही पनि यस्तो थिएन जसले शरीरमा सुगन्धको लेप नगरेको होस्।
11अयोध्या नगरीमा कोही यस्तो थिएन जसले अघाउन्जेल भोजन नगरोस् र दानशील नहोस्। कोही यस्तो भेटिँदैनथ्यो जसले हातमा गहना, पाखुरामा बाजुबन्द र घाँटीमा हार नलगाएको होस्। कोही यस्तो पनि देखिँदैनथ्यो जसले आफ्ना वासना र भावनामाथि संयम नगरेको होस्।
12अयोध्या नगरीमा कोही यस्तो थिएन जसले अग्निहोत्र नगरोस्। कोही यस्तो थिएन जसले यज्ञ नगरोस्। त्यहाँ न चोर थिए, न नीच बुद्धि भएका, न त अनुचित वर्णसङ्कर वंशका मानिस।
13ब्राह्मणहरू सधैँ आफ्ना कर्तव्य पालनमा रुचि राख्थे। तिनका इन्द्रिय वशमा थिए। तिनीहरू दानशील र अध्ययनशील थिए। दान ग्रहण गर्न तथा गृहस्थ-सम्बन्ध निर्वाह गर्नमा तिनीहरू संयमी थिए।
14त्यस बेला त्यहाँ न कोही नास्तिक थियो, न झूट बोल्ने, न शास्त्रबाट अनभिज्ञ। कोही पनि ईर्ष्यालु, अक्षम वा निरक्षर थिएन।
15कोही यस्तो ब्राह्मण थिएन जो वेदाङ्गमा पारङ्गत नहोस् वा जसले व्रत पालन नगरोस्। एउटै पनि यस्तो थिएन जसले हजारौँको सङ्ख्यामा दान नदेओस्। कोही पनि विचलित वा उदास थिएन।
16अयोध्यामा कोही यस्तो स्त्री वा पुरुष थिएन जो धन वा सौन्दर्यबाट रहित होस्। यस्तो कोही पनि देख्न पाइँदैनथ्यो जसको राजाप्रति भक्ति नहोस्।
17श्रेष्ठ नगरी अयोध्यामा चारै वर्णमध्ये प्रथम (ब्राह्मण) देवता र अतिथिको पूजा गर्थे। तिनीहरूमा कृतज्ञताको भाव थियो। तिनीहरू उदार, वीर र पराक्रमी थिए। तिनीहरू दीर्घायु थिए। तिनीहरू धर्मात्मा र सत्यवादी थिए। तिनीहरू आफ्ना छोरा, नाति र पत्नीहरूसहित बस्थे।
18श्रेष्ठ नगरी अयोध्यामा चारै वर्णमध्ये प्रथम (ब्राह्मण) देवता र अतिथिको पूजा गर्थे। तिनीहरूमा कृतज्ञताको भाव थियो। तिनीहरू उदार, वीर र पराक्रमी थिए। तिनीहरू दीर्घायु थिए। तिनीहरू धर्मात्मा र सत्यवादी थिए। तिनीहरू आफ्ना छोरा, नाति र पत्नीहरूसहित बस्थे।
19क्षत्रियहरू ब्राह्मणका आज्ञाकारी थिए र वैश्यहरूले क्षत्रियको अनुसरण गर्थे। शूद्रहरूले तीनै वर्णको सेवा गर्थे र सबै आ-आफ्ना कर्ममा पूर्णतः संलग्न थिए।
20इक्ष्वाकुवंशी दशरथले त्यस नगरीको त्यसरी नै कुशल शासन गरे जसरी पहिले मानिसहरूमा श्रेष्ठ र परम बुद्धिमान मनुले गरेका थिए।
21त्यो नगरी योद्धाहरूले त्यसरी नै भरिएको थियो जसरी गुफा सिंहहरूले। तिनीहरू प्रज्वलित अग्निजस्तै थिए, अस्त्रविद्यामा निपुणहरूमध्ये सर्वाधिक दृढनिश्चयी र शास्त्रज्ञानमा सिद्ध थिए।
22त्यो नगरी काम्बोज, बाह्लीक, वनायु र सिन्धु प्रदेशमा जन्मेका उत्तम घोडाहरूले भरिएको थियो, जो इन्द्रका उच्चैःश्रवाजस्तै थिए।
23त्यो विन्ध्य पर्वतमा जन्मेका मातेका हात्ती, हिमालयमा जन्मेका पर्वताकार महाबली गज तथा ऐरावत, महापद्म, अञ्जन र वामनका कुलका उत्तम हात्तीहरूले भरिएको थियो।
24त्यो विन्ध्य पर्वतमा जन्मेका मातेका हात्ती, हिमालयमा जन्मेका पर्वताकार महाबली गज तथा ऐरावत, महापद्म, अञ्जन र वामनका कुलका उत्तम हात्तीहरूले भरिएको थियो।
25अयोध्या नगरी सधैँ भद्र, मन्द्र र मृग जातिका तथा यी तीनका मिश्रित वंशका — भद्र-मन्द्र, भद्र-मृग र मृग-मन्द्र — पर्वताकार मातेका हात्तीहरूले भरिएको हुन्थ्यो।
26जुन नगरीमा राजा दशरथ बसेर शासन गर्थे, त्यो सोह्र माइलसम्म फैलिएको थियो र आफ्नो नामअनुरूप थियो।
27महातेजस्वी र बलशाली राजा दशरथले आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गरी त्यस नगरीमा त्यसरी नै शासन गरे जसरी चन्द्रमाले नक्षत्रहरूमाथि।
28इन्द्रजस्तै तेजस्वी ती राजाले आफ्नो नामअनुरूप अजेय अयोध्या नगरीमा शासन गरे, जो दह्रा ढोका र बलिया ताल्चाले युक्त थियो। त्यो हजारौँ मानिसले भरिएका अद्भुत भवनहरूले सुशोभित थियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको छैटौँ सर्ग समाप्त भयो।