सर्गः 51
बालकाण्ड · अध्याय 51
संस्कृत
1तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:। हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।। गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:। रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
2तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:। हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।। गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:। रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
3स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ। शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।1.51.3।।
4अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी। दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।1.51.4।।
5अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी। वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।1.51.5।।
6अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्। मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।1.51.6।।
7अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता। मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।1.51.7।।
8अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज। इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।1.51.8।।
9अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज । इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।1.51.9।।
10तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:। प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।1.51.10।।
11नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया। सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।1.51.11।।
12तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् । शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।1.51.12।।
13स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव। विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।1.51.13।।
14अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:। विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।1.51.14।।
15नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन। गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।1.51.15।।
16श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:। यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।1.51.16।।
17राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:। धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।1.51.17।।
18प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:। कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।1.51.18।।
19कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:। गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।1.51.19।।
20विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्। बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।1.51.20।।
21कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्। अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।1.51.21।।
22नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
23नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
24नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
25नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
26नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
27नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्। आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।। वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।। देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।। ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्। तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा। फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।। ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:। अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
28वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्। ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।1.51.28।।
अंग्रेज़ी
1Satananda the eldest son of Gautama, a great sage who looked brilliant with the power of austerities was thrilled to hear the words of Viswamitra the intellectual and experienced great astonishment on beholding Rama.
2Satananda the eldest son of Gautama, a great sage who looked brilliant with the power of austerities was thrilled to hear the words of Viswamitra the intellectual and experienced great astonishment on beholding Rama.
3Satananda saw the two princes comfortably seated nearby and said to Viswamitra, the foremost of the ascetics:
4"O Tiger among ascetics, was my renowned mother who had been practising intense austerities for long shown to the prince (Rama)?
5Did my highly lustrous and celebrated mother offer homage to Rama, worthy of reverence by all living beings, with things available in the forest?
6O highly powerful sage, was Rama told the old story about the misdeed of god (Indra) to my mother?
7O Son of Kushika (Viswamitra) be blessed. O the best among the ascetics, as a result of beholding Rama, was my mother united with my father?
8O Son of Kushika was Rama honoured by my father? Was my most brilliant father honoured by illustrious Rama when he arrived?
9O Kushika's son did pious Rama welcome my father with a tranquil mind when he arrived?"
10Great sage Viswamitra equipped with the knowledge of words heard Satananda who was proficient in speech. And replied:
11O Best of ascetics (Satananda) All that is required to be done has been done and nothing was omitted. Ahalya was united with sage Gautama like Renuka with Jamadagni.
12Having heard Viswamitra the highly brilliant Satananda said to Rama:
13"O Best of men O Son of the Raghus you are fortunate to have come here following the invincible maharshi Viswamitra. Welcome to you.
14Highly lustrous Viswamitra has performed deeds which defy all imagination. By his austerities, he became Brahmarshi and possesses unparalleled radiance. Know him to be the supreme resort.
15Rama Son of Kushika (Viswamitra) who has performed great austerities is your protector. Therefore, there is none on this earth more fortunate than you.
16I shall tell you about the power and achievement of the magnanimous son of Kushika Viswamitra. Listen
17This righteousminded sage, subduer of enemies, knower of dharma knowledgeable in all branches of learning, devoted to the welfare of his subjects ruled as a king for long.
18There was a king named Kusa who was the son of Brahma. His son was Kusanabha who was supremely righteous and strong.
19Wellknown Gadhi was the son of Kusanabha. Highly lustrous and mighty ascetic Viswamitra is the son of Gadhi.
20Highly lustrous Viswamitra ruled the earth. As a king he ruled over his kingdom for thousands of years.
21Once that highly lustrous Viswamitra having assembled his army of the magnitude of akshauhini went round the earth.
22Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
23Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
24Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
25Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
26Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
27Rama while Viswamitra was wandering about kingdoms, cities, rivers, mountains and hermitages, he gradually reached the ashram of Vasishta. That hermitage afounded in a variety of trees, species of animals, siddhas, charanas, devatas, danavas, gandharvas and kinnaras, multitudes of birds and resting deer. It was inhabited by brahmarshis and devarishis, by sages who had attained perfection through austerities, by those resembling fire in brightness, by the magnanimous and the selfrestrained, by those who had conquered anger and controlled their senses, who was devoted to prayers and offerings of libations. Some of them subsisted on water, some on air. Some lived on fallen leaves, some on fruits and roots. The hermitage looked bedecked with valakhilyas (born from Vala of Brahma ) and vaikhanasas (born from the nails of Brahma).
28Highly powerful Viswamitra, foremost among the conquerors, (thus) saw the hermitage of Vasishta which looked like another Brahmaloka. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे एकपञ्चाशस्सर्ग:। Thus ends the fiftyfirst sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1गौतम के ज्येष्ठ पुत्र शतानन्द, जो तपोबल से देदीप्यमान महामुनि थे, बुद्धिमान विश्वामित्र के वचन सुनकर रोमांचित हुए और राम को देखकर उन्हें महान विस्मय हुआ।
2गौतम के ज्येष्ठ पुत्र शतानन्द, जो तपोबल से देदीप्यमान महामुनि थे, बुद्धिमान विश्वामित्र के वचन सुनकर रोमांचित हुए और राम को देखकर उन्हें महान विस्मय हुआ।
3शतानन्द ने दोनों राजकुमारों को समीप ही सुखपूर्वक आसीन देखकर तपस्वियों में श्रेष्ठ विश्वामित्र से कहा:
4"हे तपस्वियों में व्याघ्र! दीर्घकाल से घोर तपस्या करती हुई मेरी विख्यात माता क्या राजकुमार (राम) को दिखाई गईं?
5क्या मेरी परम तेजस्विनी और विख्यात माता ने समस्त प्राणियों के लिए वन्दनीय राम की वन में उपलब्ध वस्तुओं से पूजा की?
6हे परम शक्तिशाली मुने! क्या राम को मेरी माता के प्रति देवता (इन्द्र) के दुष्कर्म की वह पुरानी कथा सुनाई गई?
7हे कुशिकपुत्र (विश्वामित्र)! आपका कल्याण हो। हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! राम के दर्शन के फलस्वरूप क्या मेरी माता मेरे पिता से पुनः मिल गईं?
8हे कुशिकपुत्र! क्या मेरे पिता ने राम का सम्मान किया? क्या मेरे परम तेजस्वी पिता के आने पर यशस्वी राम ने उनका सम्मान किया?
9हे कुशिकपुत्र! जब मेरे पिता पधारे तब क्या धर्मात्मा राम ने शान्तचित्त होकर उनका स्वागत किया?"
10वाणी के ज्ञान से सम्पन्न महामुनि विश्वामित्र ने वाक्पटु शतानन्द के वचन सुने और उत्तर दिया:
11"हे तपस्वियों में श्रेष्ठ (शतानन्द)! जो कुछ करणीय था वह सब किया गया और कुछ भी छूटा नहीं। अहल्या मुनि गौतम से वैसे ही पुनः मिल गईं जैसे रेणुका जमदग्नि से।"
12विश्वामित्र के वचन सुनकर परम तेजस्वी शतानन्द ने राम से कहा:
13"हे नरश्रेष्ठ! हे रघुवंशी! अजेय महर्षि विश्वामित्र का अनुसरण करते हुए यहाँ आकर तुम सौभाग्यशाली हो। तुम्हारा स्वागत है।
14परम तेजस्वी विश्वामित्र ने ऐसे कर्म किए हैं जो कल्पना से परे हैं। अपनी तपस्या से वे ब्रह्मर्षि बने और अनुपम तेज से युक्त हैं। उन्हें ही परम आश्रय जानो।
15हे राम! घोर तपस्या करने वाले कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) तुम्हारे रक्षक हैं। इसलिए इस पृथ्वी पर तुमसे बढ़कर सौभाग्यशाली कोई नहीं है।
16मैं तुम्हें उदारचेता कुशिकपुत्र विश्वामित्र की शक्ति और उपलब्धि के विषय में बताता हूँ। सुनो।
17धर्मपरायण, शत्रुदमन, धर्म के ज्ञाता, समस्त विद्याओं में निपुण और प्रजा के कल्याण में तत्पर ये मुनि दीर्घकाल तक राजा के रूप में शासन करते रहे।
18कुश नामक एक राजा थे जो ब्रह्मा के पुत्र थे। उनके पुत्र कुशनाभ थे जो परम धर्मात्मा और बलवान थे।
19कुशनाभ के पुत्र विख्यात गाधि थे। परम तेजस्वी और महातपस्वी विश्वामित्र गाधि के पुत्र हैं।
20परम तेजस्वी विश्वामित्र ने पृथ्वी पर शासन किया। राजा के रूप में उन्होंने सहस्रों वर्षों तक अपने राज्य पर शासन किया।
21एक बार उन परम तेजस्वी विश्वामित्र ने अक्षौहिणी परिमाण की अपनी सेना एकत्र करके पृथ्वी की परिक्रमा की।
22हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
23हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
24हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
25हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
26हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
27हे राम! राज्यों, नगरों, नदियों, पर्वतों और आश्रमों में विचरण करते हुए विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठ के आश्रम में पहुँचे। वह आश्रम विविध वृक्षों, अनेक जाति के पशुओं, सिद्धों, चारणों, देवताओं, दानवों, गन्धर्वों और किन्नरों, पक्षियों के समूहों तथा विश्राम करते मृगों से भरा था। वहाँ ब्रह्मर्षि और देवर्षि निवास करते थे, तपस्या से सिद्धि प्राप्त मुनि, तेज में अग्नि के समान, उदारचेता और आत्मसंयमी, क्रोध पर विजय प्राप्त कर चुके और इन्द्रियों को वश में रखने वाले, जप और तर्पण में निरत। उनमें कुछ केवल जल पर जीवित थे, कुछ वायु पर। कुछ गिरे हुए पत्तों पर, कुछ फल और कन्द पर। वह आश्रम वालखिल्यों (ब्रह्मा के वाल से उत्पन्न) और वैखानसों (ब्रह्मा के नखों से उत्पन्न) से सुशोभित प्रतीत होता था।
28विजेताओं में अग्रगण्य परम शक्तिशाली विश्वामित्र ने (इस प्रकार) वसिष्ठ का वह आश्रम देखा जो दूसरे ब्रह्मलोक के समान प्रतीत होता था। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का एकपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1गौतमका ज्येष्ठ पुत्र शतानन्द, जो तपोबलले देदीप्यमान महामुनि थिए, बुद्धिमान विश्वामित्रका वचन सुनेर रोमाञ्चित भए र रामलाई देखेर उनलाई महान् विस्मय भयो।
2गौतमका ज्येष्ठ पुत्र शतानन्द, जो तपोबलले देदीप्यमान महामुनि थिए, बुद्धिमान विश्वामित्रका वचन सुनेर रोमाञ्चित भए र रामलाई देखेर उनलाई महान् विस्मय भयो।
3शतानन्दले दुवै राजकुमारलाई नजिकै सुखपूर्वक आसीन देखेर तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ विश्वामित्रलाई भने:
4"हे तपस्वीहरूमध्ये बाघ! दीर्घकालदेखि घोर तपस्या गरिरहेकी मेरी विख्यात माता के राजकुमार (राम) लाई देखाइइन्?
5के मेरी परम तेजस्विनी र विख्यात माताले सम्पूर्ण प्राणीका लागि वन्दनीय रामको वनमा उपलब्ध वस्तुले पूजा गरिन्?
6हे परम शक्तिशाली मुने! के रामलाई मेरी माताप्रति देवता (इन्द्र) को दुष्कर्मको त्यो पुरानो कथा सुनाइयो?
7हे कुशिकपुत्र (विश्वामित्र)! तपाईंको कल्याण होस्। हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ! रामको दर्शनको फलस्वरूप के मेरी माता मेरा पितासँग पुनः मिलिन्?
8हे कुशिकपुत्र! के मेरा पिताले रामको सम्मान गरे? के मेरा परम तेजस्वी पिता आउँदा यशस्वी रामले उनको सम्मान गरे?
9हे कुशिकपुत्र! जब मेरा पिता पधारे तब के धर्मात्मा रामले शान्तचित्त भई उनको स्वागत गरे?"
10वाणीको ज्ञानले सम्पन्न महामुनि विश्वामित्रले वाक्पटु शतानन्दका वचन सुने र उत्तर दिए:
11"हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ (शतानन्द)! जे गर्नुपर्ने थियो त्यो सबै गरियो र केही पनि छुटेन। अहल्या मुनि गौतमसँग त्यसै गरी पुनः मिलिन् जसरी रेणुका जमदग्निसँग।"
12विश्वामित्रका वचन सुनेर परम तेजस्वी शतानन्दले रामलाई भने:
13"हे नरश्रेष्ठ! हे रघुवंशी! अजेय महर्षि विश्वामित्रको अनुसरण गर्दै यहाँ आएर तिमी सौभाग्यशाली छौ। तिम्रो स्वागत छ।
14परम तेजस्वी विश्वामित्रले यस्ता कर्म गरेका छन् जो कल्पनाभन्दा पर छन्। आफ्नो तपस्याले उनी ब्रह्मर्षि भए र अनुपम तेजले युक्त छन्। उनैलाई परम आश्रय जान।
15हे राम! घोर तपस्या गर्ने कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) तिम्रा रक्षक हुन्। त्यसैले यस पृथ्वीमा तिमीभन्दा बढी सौभाग्यशाली कोही छैन।
16म तिमीलाई उदारचेता कुशिकपुत्र विश्वामित्रको शक्ति र उपलब्धिका विषयमा बताउँछु। सुन।
17धर्मपरायण, शत्रुदमन, धर्मका ज्ञाता, सम्पूर्ण विद्यामा निपुण र प्रजाको कल्याणमा तत्पर यी मुनिले दीर्घकालसम्म राजाका रूपमा शासन गरे।
18कुश नामक एक राजा थिए जो ब्रह्माका पुत्र थिए। उनका पुत्र कुशनाभ थिए जो परम धर्मात्मा र बलवान थिए।
19कुशनाभका पुत्र विख्यात गाधि थिए। परम तेजस्वी र महातपस्वी विश्वामित्र गाधिका पुत्र हुन्।
20परम तेजस्वी विश्वामित्रले पृथ्वीमा शासन गरे। राजाका रूपमा उनले हजारौँ वर्षसम्म आफ्नो राज्यमा शासन गरे।
21एक पटक ती परम तेजस्वी विश्वामित्रले अक्षौहिणी परिमाणको आफ्नो सेना भेला गरेर पृथ्वीको परिक्रमा गरे।
22हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
23हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
24हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
25हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
26हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
27हे राम! राज्य, नगर, नदी, पर्वत र आश्रमहरूमा विचरण गर्दै विश्वामित्र क्रमशः वसिष्ठको आश्रममा पुगे। त्यो आश्रम विविध रूख, अनेक जातिका पशु, सिद्ध, चारण, देवता, दानव, गन्धर्व र किन्नर, चराका समूह तथा विश्राम गरिरहेका मृगले भरिएको थियो। त्यहाँ ब्रह्मर्षि र देवर्षि बस्थे, तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका मुनि, तेजमा अग्निसमान, उदारचेता र आत्मसंयमी, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेका र इन्द्रियलाई वशमा राख्ने, जप र तर्पणमा निरत। तीमध्ये कोही केवल जलमा बाँच्थे, कोही वायुमा। कोही झरेका पातमा, कोही फल र कन्दमा। त्यो आश्रम वालखिल्य (ब्रह्माको वालबाट उत्पन्न) र वैखानस (ब्रह्माका नङबाट उत्पन्न) हरूले सुशोभित देखिन्थ्यो।
28विजेताहरूमध्ये अग्रगण्य परम शक्तिशाली विश्वामित्रले (यसरी) वसिष्ठको त्यो आश्रम देखे जो अर्को ब्रह्मलोकझैँ देखिन्थ्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको एकाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।