सर्गः 4
बालकाण्ड · अध्याय 4
संस्कृत
1प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषि:। चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान्।।1.4.1।।
2चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषि:। तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ।।1.4.2।।
3कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम्। चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभु:।।1.4.3।।
4तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मन:। अगृह्णीतां तत: पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ।।1.4.4।।
5कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ। भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ।।1.4.5।।
6स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ। वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभु:।।1.4.6।।
7काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत्। पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रत:।।1.4.7।।
8पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्। जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:। रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ। भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ। बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।
9पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्। जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:। रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ। भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ। बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।
10पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्। जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:। रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ। भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ। बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।
11पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम्। जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम्।।1.4.8।। रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकै:। रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम्।।1.4.9।। तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ। भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ।।1.4.10।। रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ। बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथाऽपरौ।।1.4.11।।
12तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम्। वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ।।1.4.12।। ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे। यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ।।1.4.13।।
13तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम्। वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ।।1.4.12।। ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे। यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ।।1.4.13।।
14महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ। तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम्। आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम्।।1.4.14।।
15तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणा:। साधुसाध्विति तावूचु: परं विस्मयमागता:।।1.4.15।।
16ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सला:। प्रशशंसु: प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ।।1.4.16।।
17अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषत:। चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम्।।1.4.17।।
18प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम्। सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा।।1.4.18।।
19एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभि:। संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम्।।1.4.19।।
20प्रीत: कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थित: कलशं ददौ। प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशा:।।1.4.20।।
21आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम्। परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम्।।1.4.21।।
22अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ। आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम्।।1.4.22।। प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ । रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रज:।।1.4.23।।
23अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ। आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम्।।1.4.22।। प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ । रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रज:।।1.4.23।।
24स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ। पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हण:।।1.4.24।।
25आसीन: काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभु:। उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तप:।।1.4.25।।
26दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा। उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा।।1.4.26।।
27श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसो:। विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत्।।1.4.27।।
28तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् । तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।।1.4.28।।
29ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च। श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि।।1.4.29।।
30इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ। ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत।।1.4.30।।
31ततस्तु तौ रामवच:प्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा। स चापि राम: परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव।।1.4.31।।
अंग्रेज़ी
1The divine sage Valmiki, composed in wonderful lines the entire lifestory of Rama who regained his kingdom.
2Sage Valmiki composed the Ramayanam in twentyfour thousand verses in six kandas and also Uttarakanda (consisting of five hundred cantos).
3The great intellectual and competent Valmiki having composed the Ramayanam including the events of Uttarakanda as well as future events, reflected as to who could translate into performance the epic.
4While the highly honoured sage Valmiki was thus pondering over, Kusa and Lava came to him in the garb of ascetics and bowed at his feet.
5The sage saw the two illustrious princely brothers, wellversed in dharma and endowed with a sweet voice living in the hermitage.
6Valmiki, the master, having found both Kusa and Lava endowed with intellect and accomplished in the Vedas initiated them into the Ramayana composed by him for the purpose of nourishing the Vedas.
7Valmiki who practised religious austerities composed this entire epic named the Ramayana which constitutes the great history of Sita and the killing of Paulastya (Ravana).
8The twin brothers Kusa and Lava, endowed with a melodious voice, possessed auspicious form and beauty. They were gandharvas in human form. They looked like the two reflected images of Rama. The contents of this epic, apart from being memorable are sweet and suitable for verbal recitation as well as singing. This charming and attractive kavya is fit to be adapted to the three measures of time and to stringed instruments. It possesses seven notes together with various moodsamorous, compassionate, humorous, heroic, fearful and also violent.
9The twin brothers Kusa and Lava, endowed with a melodious voice, possessed auspicious form and beauty. They were gandharvas in human form. They looked like the two reflected images of Rama. The contents of this epic, apart from being memorable are sweet and suitable for verbal recitation as well as singing. This charming and attractive kavya is fit to be adapted to the three measures of time and to stringed instruments. It possesses seven notes together with various moodsamorous, compassionate, humorous, heroic, fearful and also violent.
10The twin brothers Kusa and Lava, endowed with a melodious voice, possessed auspicious form and beauty. They were gandharvas in human form. They looked like the two reflected images of Rama. The contents of this epic, apart from being memorable are sweet and suitable for verbal recitation as well as singing. This charming and attractive kavya is fit to be adapted to the three measures of time and to stringed instruments. It possesses seven notes together with various moodsamorous, compassionate, humorous, heroic, fearful and also violent.
11The twin brothers Kusa and Lava, endowed with a melodious voice, possessed auspicious form and beauty. They were gandharvas in human form. They looked like the two reflected images of Rama. The contents of this epic, apart from being memorable are sweet and suitable for verbal recitation as well as singing. This charming and attractive kavya is fit to be adapted to the three measures of time and to stringed instruments. It possesses seven notes together with various moodsamorous, compassionate, humorous, heroic, fearful and also violent.
12These two princes blameless, disciplined and wellversed, committed to memory the whole epic and chanted as instructed in the assembly of rishis, brahmins and saints.
13These two princes blameless, disciplined and wellversed, committed to memory the whole epic and chanted as instructed in the assembly of rishis, brahmins and saints.
14On a particular occasion both the great princes who were dignified and endowed with good features, chanted this great epic in the presence of honoured ascetics who assembled at one place.
15All the sages having heard the chanting (of that glorious kavya), experienced great astonishment. Overcome with tears of joy in their eyes, they praised them, exclaiming "Excellent, Excellent".
16All the sages steeped in dharma, pleased with them, praised the admirable Kusa and Lava as they sang.
17How melodious is this chanting, especially the verses Though it (the events) had happened long ago, it is described as if it is happening at the present moment, exclaimed the audience.
18They both chanted in perfect unison in theme and passion, with their charming melodious voice endowed with the rich notes of music (sadja and other).
19Praised in this manner by the great sages commendable for their austerities, they chanted even with greater charm and sweetness.
20Pleased with the singing, one of the sages seated in the assembly presented them a pitcher. Another sage of renown got so delighted that he gave them garments.
21This wonderful epic chronologically composed and completed by the sage (Valmiki), is the supreme source for poetry.
22The two singers, proficient in all kinds of notes recited the epic in the streets and on the principal roads. It was pleasing to hear for all. It gave long life and prosperity to the listeners. People admired them. Once Rama happened to see them.
23The two singers, proficient in all kinds of notes recited the epic in the streets and on the principal roads. It was pleasing to hear for all. It gave long life and prosperity to the listeners. People admired them. Once Rama happened to see them.
24Thereafter, Rama, the destroyer of enemies, having invited the two brothers Kusa and Lava who deserved honour. He brought them to his royal palace and extended respectful hospitality.
25Rama, the tormentor of enemies, surrounded by his ministers and brothers occupied the splendid golden throne.
26Then selfpossessed Rama, having seen those very handsome brothers (Kusa and Lava), addressed Lakshmana, Satrughna and Bharata, saying:
27"Listen to this story sung by both of them, portraying excellent sense and words". Having said this, Rama urged the singers with the lustre of devatas to commence.
28Both of them, with good and ample voice, chanted the kavya in a distinctly meaningful way. Tuning their stringed instruments, they sang melodiously and engagingly.
29The chanting of the kavya in the assembly of men comforted the sense of hearing. The listeners rejoiced in their mind, heart and the whole being.
30Addressing the assembly of men Rama said "Both Kusa and Lava, even though ascetics, are endowed with the attributes of royalty. Eventhough they are singers, they are ascetics. This is even conducive to my wellbeing. Listen to the meaningful story with concentration".
31Encouraged by the words of Rama, the two brothers chanted according to marga mode of singing (classical style). Even Rama who was in the assembly desirous of peace, concentrated his mind on that chanting. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थस्सर्ग:।। Thus ends the fourth sarga of Balakanda of the holy Ramayana in synopsis of the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1देवर्षि वाल्मीकि ने अपना राज्य पुनः प्राप्त करने वाले राम की सम्पूर्ण जीवन-कथा अद्भुत पदों में रची।
2मुनि वाल्मीकि ने छह काण्डों तथा उत्तरकाण्ड (पाँच सौ सर्गों) सहित चौबीस हजार श्लोकों में रामायण की रचना की।
3महाबुद्धिमान और समर्थ वाल्मीकि ने उत्तरकाण्ड की घटनाओं तथा भावी घटनाओं सहित रामायण रचकर विचार किया कि इस काव्य को प्रस्तुत कौन कर सकेगा।
4परम पूज्य मुनि वाल्मीकि इस प्रकार विचार कर ही रहे थे कि तपस्वियों के वेश में कुश और लव उनके पास आए और उनके चरणों में प्रणाम किया।
5मुनि ने आश्रम में रहने वाले उन दोनों यशस्वी राजकुमार भाइयों को देखा, जो धर्म में निपुण और मधुर स्वर से युक्त थे।
6गुरु वाल्मीकि ने कुश और लव को बुद्धिमान तथा वेदों में पारंगत पाकर वेदों के संवर्धन हेतु रचित अपनी रामायण की उन्हें दीक्षा दी।
7तपस्वी वाल्मीकि ने रामायण नामक यह सम्पूर्ण काव्य रचा, जो सीता का महान इतिहास और पौलस्त्य (रावण) के वध की कथा है।
8मधुर स्वर से युक्त जुड़वाँ भाई कुश और लव शुभ रूप और सौन्दर्य से सम्पन्न थे। वे मानव रूप में गन्धर्व ही थे। वे राम के दो प्रतिबिम्बों के समान दिखते थे। इस काव्य की विषयवस्तु स्मरणीय होने के साथ ही मधुर तथा पाठ और गान दोनों के योग्य है। यह मनोहर काव्य तीनों कालमानों और तन्त्री-वाद्यों के अनुरूप है। इसमें सातों स्वर तथा शृंगार, करुण, हास्य, वीर, भयानक और रौद्र आदि विविध रस विद्यमान हैं।
9मधुर स्वर से युक्त जुड़वाँ भाई कुश और लव शुभ रूप और सौन्दर्य से सम्पन्न थे। वे मानव रूप में गन्धर्व ही थे। वे राम के दो प्रतिबिम्बों के समान दिखते थे। इस काव्य की विषयवस्तु स्मरणीय होने के साथ ही मधुर तथा पाठ और गान दोनों के योग्य है। यह मनोहर काव्य तीनों कालमानों और तन्त्री-वाद्यों के अनुरूप है। इसमें सातों स्वर तथा शृंगार, करुण, हास्य, वीर, भयानक और रौद्र आदि विविध रस विद्यमान हैं।
10मधुर स्वर से युक्त जुड़वाँ भाई कुश और लव शुभ रूप और सौन्दर्य से सम्पन्न थे। वे मानव रूप में गन्धर्व ही थे। वे राम के दो प्रतिबिम्बों के समान दिखते थे। इस काव्य की विषयवस्तु स्मरणीय होने के साथ ही मधुर तथा पाठ और गान दोनों के योग्य है। यह मनोहर काव्य तीनों कालमानों और तन्त्री-वाद्यों के अनुरूप है। इसमें सातों स्वर तथा शृंगार, करुण, हास्य, वीर, भयानक और रौद्र आदि विविध रस विद्यमान हैं।
11मधुर स्वर से युक्त जुड़वाँ भाई कुश और लव शुभ रूप और सौन्दर्य से सम्पन्न थे। वे मानव रूप में गन्धर्व ही थे। वे राम के दो प्रतिबिम्बों के समान दिखते थे। इस काव्य की विषयवस्तु स्मरणीय होने के साथ ही मधुर तथा पाठ और गान दोनों के योग्य है। यह मनोहर काव्य तीनों कालमानों और तन्त्री-वाद्यों के अनुरूप है। इसमें सातों स्वर तथा शृंगार, करुण, हास्य, वीर, भयानक और रौद्र आदि विविध रस विद्यमान हैं।
12निर्दोष, संयमी और सुशिक्षित उन दोनों राजकुमारों ने सम्पूर्ण काव्य कण्ठस्थ कर लिया और ऋषियों, ब्राह्मणों तथा साधुओं की सभा में निर्देशानुसार उसका गान किया।
13निर्दोष, संयमी और सुशिक्षित उन दोनों राजकुमारों ने सम्पूर्ण काव्य कण्ठस्थ कर लिया और ऋषियों, ब्राह्मणों तथा साधुओं की सभा में निर्देशानुसार उसका गान किया।
14एक अवसर पर उन दोनों गरिमामय और सुन्दर लक्षणों से युक्त महान राजकुमारों ने एक स्थान पर एकत्र हुए पूज्य तपस्वियों के समक्ष इस महाकाव्य का गान किया।
15उस दिव्य काव्य का गान सुनकर समस्त मुनि अत्यन्त विस्मित हुए। आनन्द के आँसुओं से भरे नेत्रों के साथ उन्होंने "साधु! साधु!" कहकर उनकी प्रशंसा की।
16धर्म में निष्ठ वे सभी मुनि प्रसन्न होकर गान करते हुए कुश और लव की सराहना करने लगे।
17"कितना मधुर है यह गान, विशेषकर ये पद्य! घटनाएँ बहुत पहले घटी थीं, फिर भी ऐसा वर्णन है मानो अभी घट रही हों" — श्रोताओं ने कहा।
18दोनों ने भाव और विषय में पूर्ण एकरूपता के साथ, षड्ज आदि समृद्ध स्वरों से युक्त अपने मनोहर मधुर कण्ठ से गान किया।
19तपस्या के लिए प्रशंसनीय महान मुनियों द्वारा इस प्रकार सराहे जाने पर उन्होंने और भी अधिक मनोहरता और माधुर्य से गाया।
20गान से प्रसन्न होकर सभा में बैठे एक मुनि ने उन्हें कलश भेंट किया। एक अन्य यशस्वी मुनि ने प्रसन्न होकर उन्हें वस्त्र दिए।
21मुनि वाल्मीकि द्वारा क्रमबद्ध रूप से रचा और पूर्ण किया गया यह अद्भुत काव्य कविता का परम स्रोत है।
22समस्त स्वरों में निपुण वे दोनों गायक गलियों और राजमार्गों पर इस काव्य का गान करते थे। यह सबके सुनने में प्रिय लगता, श्रोताओं को दीर्घायु और समृद्धि देता था। लोग उनकी प्रशंसा करते थे। एक बार राम ने भी उन्हें देखा।
23समस्त स्वरों में निपुण वे दोनों गायक गलियों और राजमार्गों पर इस काव्य का गान करते थे। यह सबके सुनने में प्रिय लगता, श्रोताओं को दीर्घायु और समृद्धि देता था। लोग उनकी प्रशंसा करते थे। एक बार राम ने भी उन्हें देखा।
24तदनन्तर शत्रुनाशक राम ने सम्मान के योग्य उन दोनों भाइयों कुश और लव को आमन्त्रित किया, राजमहल में लाकर आदरपूर्वक उनका आतिथ्य किया।
25शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले राम अपने मन्त्रियों और भाइयों से घिरे हुए दिव्य स्वर्णसिंहासन पर विराजमान हुए।
26तब आत्मसंयमी राम ने उन अत्यन्त सुन्दर भाइयों (कुश और लव) को देखकर लक्ष्मण, शत्रुघ्न और भरत से कहा —
27"उत्तम अर्थ और शब्दों से युक्त इन दोनों द्वारा गाई इस कथा को सुनो।" यह कहकर राम ने देवताओं के समान तेजस्वी उन गायकों को आरम्भ करने को प्रेरित किया।
28सुन्दर और भरपूर स्वर वाले उन दोनों ने अर्थ को स्पष्ट करते हुए काव्य का गान किया। अपने तन्त्री-वाद्यों को स्वरबद्ध कर उन्होंने मधुर और मनोहर गान किया।
29जनसभा में उस काव्य के गान ने श्रवणेन्द्रिय को सुख दिया। श्रोता मन, हृदय और सम्पूर्ण अस्तित्व से आनन्दित हुए।
30सभा को सम्बोधित करते हुए राम ने कहा — "कुश और लव दोनों तपस्वी होते हुए भी राजोचित गुणों से युक्त हैं। गायक होते हुए भी तपस्वी हैं। यह मेरे कल्याण के लिए भी हितकर है। एकाग्र होकर इस अर्थपूर्ण कथा को सुनो।"
31राम के वचनों से प्रोत्साहित होकर दोनों भाइयों ने मार्ग-पद्धति (शास्त्रीय शैली) में गान किया। शान्ति के अभिलाषी राम ने भी सभा में बैठकर उस गान पर अपना मन एकाग्र किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का चतुर्थ सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1देवर्षि वाल्मीकिले आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्ने रामको सम्पूर्ण जीवन-कथा अद्भुत पदहरूमा रचे।
2मुनि वाल्मीकिले छ काण्ड तथा उत्तरकाण्ड (पाँच सय सर्ग) सहित चौबीस हजार श्लोकमा रामायणको रचना गरे।
3महाबुद्धिमान र समर्थ वाल्मीकिले उत्तरकाण्डका घटना तथा भावी घटनासहित रामायण रचेपछि यो काव्य कसले प्रस्तुत गर्न सक्ला भनी विचार गरे।
4परम पूज्य मुनि वाल्मीकि यसरी विचार गरिरहेकै बेला तपस्वीको भेषमा कुश र लव उनीकहाँ आए र उनका चरणमा ढोगे।
5मुनिले आश्रममा बस्ने ती दुई यशस्वी राजकुमार दाजुभाइलाई देखे, जो धर्ममा निपुण र मधुर स्वरले युक्त थिए।
6गुरु वाल्मीकिले कुश र लवलाई बुद्धिमान तथा वेदमा पारङ्गत पाएर वेदको संवर्धनका लागि रचिएको आफ्नो रामायणको दीक्षा दिए।
7तपस्वी वाल्मीकिले रामायण नामक यो सम्पूर्ण काव्य रचे, जो सीताको महान इतिहास र पौलस्त्य (रावण) को वधको कथा हो।
8मधुर स्वरले युक्त जुम्ल्याहा दाजुभाइ कुश र लव शुभ रूप र सौन्दर्यले सम्पन्न थिए। तिनीहरू मानव रूपमा गन्धर्व नै थिए। तिनीहरू रामका दुई प्रतिबिम्बजस्तै देखिन्थे। यस काव्यको विषयवस्तु सम्झन योग्य हुनुका साथै मधुर र पाठ तथा गान दुवैका लागि उपयुक्त छ। यो मनोहर काव्य तीनै कालमान र तन्त्री-वाद्यसँग मिल्दो छ। यसमा सातै स्वर तथा शृङ्गार, करुण, हास्य, वीर, भयानक र रौद्र आदि विविध रस विद्यमान छन्।
9मधुर स्वरले युक्त जुम्ल्याहा दाजुभाइ कुश र लव शुभ रूप र सौन्दर्यले सम्पन्न थिए। तिनीहरू मानव रूपमा गन्धर्व नै थिए। तिनीहरू रामका दुई प्रतिबिम्बजस्तै देखिन्थे। यस काव्यको विषयवस्तु सम्झन योग्य हुनुका साथै मधुर र पाठ तथा गान दुवैका लागि उपयुक्त छ। यो मनोहर काव्य तीनै कालमान र तन्त्री-वाद्यसँग मिल्दो छ। यसमा सातै स्वर तथा शृङ्गार, करुण, हास्य, वीर, भयानक र रौद्र आदि विविध रस विद्यमान छन्।
10मधुर स्वरले युक्त जुम्ल्याहा दाजुभाइ कुश र लव शुभ रूप र सौन्दर्यले सम्पन्न थिए। तिनीहरू मानव रूपमा गन्धर्व नै थिए। तिनीहरू रामका दुई प्रतिबिम्बजस्तै देखिन्थे। यस काव्यको विषयवस्तु सम्झन योग्य हुनुका साथै मधुर र पाठ तथा गान दुवैका लागि उपयुक्त छ। यो मनोहर काव्य तीनै कालमान र तन्त्री-वाद्यसँग मिल्दो छ। यसमा सातै स्वर तथा शृङ्गार, करुण, हास्य, वीर, भयानक र रौद्र आदि विविध रस विद्यमान छन्।
11मधुर स्वरले युक्त जुम्ल्याहा दाजुभाइ कुश र लव शुभ रूप र सौन्दर्यले सम्पन्न थिए। तिनीहरू मानव रूपमा गन्धर्व नै थिए। तिनीहरू रामका दुई प्रतिबिम्बजस्तै देखिन्थे। यस काव्यको विषयवस्तु सम्झन योग्य हुनुका साथै मधुर र पाठ तथा गान दुवैका लागि उपयुक्त छ। यो मनोहर काव्य तीनै कालमान र तन्त्री-वाद्यसँग मिल्दो छ। यसमा सातै स्वर तथा शृङ्गार, करुण, हास्य, वीर, भयानक र रौद्र आदि विविध रस विद्यमान छन्।
12निर्दोष, संयमी र सुशिक्षित ती दुवै राजकुमारले सम्पूर्ण काव्य कण्ठस्थ पारे र ऋषि, ब्राह्मण तथा साधुहरूको सभामा निर्देशनअनुसार त्यसको गान गरे।
13निर्दोष, संयमी र सुशिक्षित ती दुवै राजकुमारले सम्पूर्ण काव्य कण्ठस्थ पारे र ऋषि, ब्राह्मण तथा साधुहरूको सभामा निर्देशनअनुसार त्यसको गान गरे।
14एक अवसरमा ती दुवै गरिमामय र सुन्दर लक्षणले युक्त महान राजकुमारले एकै ठाउँमा जम्मा भएका पूज्य तपस्वीहरूको सामु यस महाकाव्यको गान गरे।
15त्यस दिव्य काव्यको गान सुनेर सबै मुनि अत्यन्त विस्मित भए। आनन्दका आँसुले भरिएका आँखासहित उनीहरूले "साधु! साधु!" भन्दै तिनको प्रशंसा गरे।
16धर्ममा निष्ठ ती सबै मुनि प्रसन्न भई गान गरिरहेका कुश र लवको सराहना गर्न थाले।
17"कति मधुर छ यो गान, विशेष गरी यी पद्य! घटनाहरू धेरै पहिले घटेका थिए, तैपनि यस्तो वर्णन छ मानौँ अहिल्यै घटिरहेका छन्" — श्रोताहरूले भने।
18दुवैले भाव र विषयमा पूर्ण एकरूपताका साथ, षड्ज आदि समृद्ध स्वरले युक्त आफ्नो मनोहर मधुर कण्ठले गान गरे।
19तपस्याका लागि प्रशंसनीय महान मुनिहरूबाट यसरी सराहिएपछि उनीहरूले अझ बढी मनोहरता र माधुर्यका साथ गाए।
20गानबाट प्रसन्न भई सभामा बसेका एक मुनिले तिनलाई कलश भेट गरे। अर्का यशस्वी मुनिले प्रसन्न भई तिनलाई वस्त्र दिए।
21मुनि वाल्मीकिद्वारा क्रमबद्ध रूपमा रचिएको र पूरा गरिएको यो अद्भुत काव्य कविताको परम स्रोत हो।
22सबै स्वरमा निपुण ती दुवै गायकले गल्ली र राजमार्गमा यस काव्यको गान गर्थे। यो सबैलाई सुन्न प्रिय लाग्थ्यो, श्रोतालाई दीर्घायु र समृद्धि दिन्थ्यो। मानिसहरू तिनको प्रशंसा गर्थे। एक पटक रामले पनि तिनलाई देख्नुभयो।
23सबै स्वरमा निपुण ती दुवै गायकले गल्ली र राजमार्गमा यस काव्यको गान गर्थे। यो सबैलाई सुन्न प्रिय लाग्थ्यो, श्रोतालाई दीर्घायु र समृद्धि दिन्थ्यो। मानिसहरू तिनको प्रशंसा गर्थे। एक पटक रामले पनि तिनलाई देख्नुभयो।
24त्यसपछि शत्रुनाशक रामले सम्मानयोग्य ती दुवै दाजुभाइ कुश र लवलाई निम्तो दिनुभयो, राजमहलमा ल्याएर आदरपूर्वक तिनको आतिथ्य गर्नुभयो।
25शत्रुहरूलाई सन्तप्त पार्ने राम आफ्ना मन्त्री र भाइहरूले घेरिएर दिव्य स्वर्णसिंहासनमा विराजमान हुनुभयो।
26तब आत्मसंयमी रामले ती अत्यन्त सुन्दर दाजुभाइ (कुश र लव) लाई देखेर लक्ष्मण, शत्रुघ्न र भरतलाई भन्नुभयो —
27"उत्तम अर्थ र शब्दले युक्त यी दुवैले गाएको यस कथालाई सुन।" यसो भनेर रामले देवताजस्तै तेजस्वी ती गायकहरूलाई सुरु गर्न प्रेरित गर्नुभयो।
28सुन्दर र भरपूर स्वर भएका ती दुवैले अर्थ स्पष्ट पार्दै काव्यको गान गरे। आफ्ना तन्त्री-वाद्य स्वरबद्ध पारेर तिनीहरूले मधुर र मनोहर गान गरे।
29जनसभामा त्यस काव्यको गानले श्रवणेन्द्रियलाई सुख दियो। श्रोताहरू मन, हृदय र सम्पूर्ण अस्तित्वले आनन्दित भए।
30सभालाई सम्बोधन गर्दै रामले भन्नुभयो — "कुश र लव दुवै तपस्वी भए पनि राजोचित गुणले युक्त छन्। गायक भए पनि तपस्वी छन्। यो मेरो कल्याणका लागि पनि हितकर छ। एकाग्र भई यस अर्थपूर्ण कथालाई सुन।"
31रामका वचनले प्रोत्साहित भई दुवै दाजुभाइले मार्ग-पद्धति (शास्त्रीय शैली) मा गान गरे। शान्तिका अभिलाषी रामले पनि सभामा बसेर त्यस गानमा आफ्नो मन एकाग्र पार्नुभयो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको चौथो सर्ग समाप्त भयो।