सर्गः 28
बालकाण्ड · अध्याय 28
संस्कृत
1प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचि:। गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.28.1।।
2गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि। अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव।।1.28.2।।
3एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनि:। संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचि:।।1.28.3।।
4सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
5सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
6सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
7सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
8सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
9सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
10सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च। प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।। लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ। दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।। पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ। ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।। योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा। सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।। पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ। करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।। कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा। जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।। भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:। प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
11बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
12बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
13बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
14मानसा: कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ। गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दन:।।1.28.14।।
15अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम्।।1.28.15।।
16स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्। गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।1.28.16।।
17किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।। दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च। नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
18किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।। दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च। नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
19निस्सृता: स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्। अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया।।1.28.19।। सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम्।
20सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिण:।।1.28.20।। तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने। भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी।।1.28.21।। रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसा:। एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।1.28.22।।
अंग्रेज़ी
1After performing the purificatory rites, Rama received the weapons with a cheerful face. In the way Rama said to Viswamitra.
2"O venerable one, having received these weaponsI have become unassailable even by the celestials. O best of ascetics, May I know the way to withdraw these weapons".
3To these words spoken by Rama, maharshi Viswamitra who was patient practitioner of vows and pure taught the withdrawl mantra.
4"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
5"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
6"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
7"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
8"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
9"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
10"O Rama the descendant of Raghu, receive from me the effulgent weapons who are the sons of Bhrusasva and who are capable of changing forms at will. They are Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta, Rabhasa, Pratiharatara, Paranmukha (turned back wards), Avanmukha (turned downwards), Lakshaksha, Vishama, Drudhanabha and Sunabha, Dasaksha, Satavaktra, Dasasheersha and Satodara, Padamanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabhaka, Jyotisha, Krusanam, both Nairasya and Vimala, Yogandhara, Haridradaitya, Prasamana, Sarchirmali, Dhri, Mali, Vrtiimanta, also Ruchira, Pitrusaumanasa, bothVidhuta Makara, Karaveera Kara, Dhana, Dhanya, Kama Roopa, Kamaruchi, Moha, also Avarana, Jrumbhaka, Sarvanabha, also Santhana and Varuna. You are worthy of receiving these weapons. May you prosper.
11"Certainly" said Rama, and with a delighted heart received the astras. Some of the astra devatas were coal-black, some like smoke, some resembled rays of Sun or Moon. Assuming corporal forms, with shining, divine bodies, those weapons the their bodies bent down and palms folder they spoke to Rama in a gentle voice: "O tiger among men, here we are, What can we do for you"?
12"Certainly" said Rama, and with a delighted heart received the astras. Some of the astra devatas were coal-black, some like smoke, some resembled rays of Sun or Moon. Assuming corporal forms, with shining, divine bodies, those weapons the their bodies bent down and palms folder they spoke to Rama in a gentle voice: "O tiger among men, here we are, What can we do for you"?
13"Certainly" said Rama, and with a delighted heart received the astras. Some of the astra devatas were coal-black, some like smoke, some resembled rays of Sun or Moon. Assuming corporal forms, with shining, divine bodies, those weapons the their bodies bent down and palms folder they spoke to Rama in a gentle voice: "O tiger among men, here we are, What can we do for you"?
14Rama spoke to them (astra devatas) saying, "Reside in my mind and render assistance in times of need. Now you can go according to your will".
15Thereafter those devatas having said, "Be it so", circumambulated Rama, took leave of him and returned to their respective abodes from where they had come.
16After having acquired the knowledge of the weapons Rama addressed maharshi Viswamitra in gentle and soft words while walking along with him.
17"From this side of the mountain, not faroff from here stand shining and goodlooking trees resembling clouds. It is replete scattered with animals, pleasing to the mind and extremely beautiful. It is adorned with various kinds of birds singing sweetly. What could be this? I am very curious to know.
18"From this side of the mountain, not faroff from here stand shining and goodlooking trees resembling clouds. It is replete scattered with animals, pleasing to the mind and extremely beautiful. It is adorned with various kinds of birds singing sweetly. What could be this? I am very curious to know.
19O best of acetics, I think we have come out of that awesome (horripilating) forest because of the pleasant feeling experienced in this region. Whose hermitage is this? O Revered one tell me".
20O great ascetic, O venerable brahmana, from where do those slayers of brahmanas, doers of cruel acts, wickedminded and sinful persons come from and cause obstacles to your sacrifice? Where is that sacrificial place required to be protected by me? Where are these rakshasas required to be slain? O best of ascetics, I would like to hear from you". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टाविंशस्सर्ग:।। Thus ends the twentyeighth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1शुद्धि के कर्म सम्पन्न करने के पश्चात् राम ने प्रसन्नमुख होकर अस्त्रों को ग्रहण किया। मार्ग में राम ने विश्वामित्र से कहा:
2"हे पूज्य! इन अस्त्रों को प्राप्त करके मैं देवताओं के लिए भी अजेय हो गया हूँ। हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! क्या मैं इन अस्त्रों के उपसंहार की विधि जान सकता हूँ?"
3राम के इन वचनों पर व्रतों के धैर्यपूर्वक पालक और पवित्र महर्षि विश्वामित्र ने उन्हें उपसंहार के मन्त्र सिखाए।
4"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
5"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
6"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
7"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
8"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
9"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
10"हे रघुवंशी राम! मुझसे वे तेजस्वी अस्त्र ग्रहण करो जो भृशाश्व के पुत्र हैं और इच्छानुसार रूप बदलने में समर्थ हैं। वे हैं — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पीछे मुड़ा हुआ), अवाङ्मुख (नीचे मुड़ा हुआ), लक्षाक्ष, विषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुन्दुनाभ और सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य और विमल दोनों, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत और मकर दोनों, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान और वरुण। तुम इन अस्त्रों को प्राप्त करने के योग्य हो। तुम्हारा कल्याण हो।
11"निश्चय ही" — ऐसा कहकर राम ने हर्षित हृदय से उन अस्त्रों को ग्रहण किया। उन अस्त्रदेवताओं में कुछ अंगारे के समान काले थे, कुछ धूम के समान, कुछ सूर्य अथवा चन्द्रमा की किरणों के समान। देदीप्यमान दिव्य शरीरों के साथ मूर्तिमान होकर वे अस्त्र शरीर झुकाए और हाथ जोड़े राम से कोमल स्वर में बोले: "हे पुरुषों में व्याघ्र! हम यहाँ उपस्थित हैं। हम आपकी क्या सेवा करें?"
12"निश्चय ही" — ऐसा कहकर राम ने हर्षित हृदय से उन अस्त्रों को ग्रहण किया। उन अस्त्रदेवताओं में कुछ अंगारे के समान काले थे, कुछ धूम के समान, कुछ सूर्य अथवा चन्द्रमा की किरणों के समान। देदीप्यमान दिव्य शरीरों के साथ मूर्तिमान होकर वे अस्त्र शरीर झुकाए और हाथ जोड़े राम से कोमल स्वर में बोले: "हे पुरुषों में व्याघ्र! हम यहाँ उपस्थित हैं। हम आपकी क्या सेवा करें?"
13"निश्चय ही" — ऐसा कहकर राम ने हर्षित हृदय से उन अस्त्रों को ग्रहण किया। उन अस्त्रदेवताओं में कुछ अंगारे के समान काले थे, कुछ धूम के समान, कुछ सूर्य अथवा चन्द्रमा की किरणों के समान। देदीप्यमान दिव्य शरीरों के साथ मूर्तिमान होकर वे अस्त्र शरीर झुकाए और हाथ जोड़े राम से कोमल स्वर में बोले: "हे पुरुषों में व्याघ्र! हम यहाँ उपस्थित हैं। हम आपकी क्या सेवा करें?"
14राम ने उन (अस्त्रदेवताओं) से कहा, "मेरे मन में निवास करो और आवश्यकता के समय सहायता करो। अब तुम अपनी इच्छा से जा सकते हो।"
15तत्पश्चात् वे देवता "ऐसा ही हो" कहकर राम की परिक्रमा करके, उनसे विदा लेकर जहाँ से आए थे वहीं अपने-अपने धामों को लौट गए।
16अस्त्रों का ज्ञान प्राप्त कर लेने के पश्चात् राम ने महर्षि विश्वामित्र के साथ चलते हुए उनसे कोमल और मृदु वचनों में कहा:
17"पर्वत के इस ओर, यहाँ से अधिक दूर नहीं, मेघों के समान देदीप्यमान और सुन्दर वृक्ष खड़े हैं। यह स्थान पशुओं से भरा हुआ, मन को प्रसन्न करने वाला और अत्यन्त रमणीय है। यह मधुर स्वर में गाने वाले विविध प्रकार के पक्षियों से सुशोभित है। यह क्या हो सकता है? मैं यह जानने के लिए अत्यन्त उत्सुक हूँ।
18पर्वत के इस ओर, यहाँ से अधिक दूर नहीं, मेघों के समान देदीप्यमान और सुन्दर वृक्ष खड़े हैं। यह स्थान पशुओं से भरा हुआ, मन को प्रसन्न करने वाला और अत्यन्त रमणीय है। यह मधुर स्वर में गाने वाले विविध प्रकार के पक्षियों से सुशोभित है। यह क्या हो सकता है? मैं यह जानने के लिए अत्यन्त उत्सुक हूँ।
19हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! इस प्रदेश में अनुभव होने वाली सुखद अनुभूति से मुझे लगता है कि हम उस रोमांचकारी भयंकर वन से बाहर आ गए हैं। यह किसका आश्रम है? हे पूज्य! मुझे बताइए।
20हे महातपस्वी! हे पूजनीय ब्राह्मण! वे ब्रह्मघाती, क्रूरकर्मा, दुर्बुद्धि और पापी कहाँ से आते हैं और आपके यज्ञ में विघ्न डालते हैं? वह यज्ञस्थल कहाँ है जिसकी मुझे रक्षा करनी है? वे राक्षस कहाँ हैं जिनका वध करना है? हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! मैं आपसे यह सुनना चाहता हूँ।" इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का अष्टाविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1शुद्धिका कर्म सम्पन्न गरेपछि रामले प्रसन्नमुख भई अस्त्रहरू ग्रहण गरे। बाटोमा रामले विश्वामित्रलाई भने:
2"हे पूज्य! यी अस्त्र प्राप्त गरेर म देवताहरूका लागि पनि अजेय भएको छु। हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ! के म यी अस्त्रको उपसंहारको विधि जान्न सक्छु?"
3रामका यी वचनमा व्रतका धैर्यपूर्वक पालक र पवित्र महर्षि विश्वामित्रले उनलाई उपसंहारका मन्त्र सिकाए।
4"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
5"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
6"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
7"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
8"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
9"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
10"हे रघुवंशी राम! मबाट ती तेजस्वी अस्त्र ग्रहण गर जो भृशाश्वका पुत्र हुन् र इच्छानुसार रूप बदल्न सक्छन्। ती हुन् — सत्यवान्, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख (पछाडि फर्केको), अवाङ्मुख (तल फर्केको), लक्षाक्ष, विषम, दृढनाभ र सुनाभ, दशाक्ष, शतवक्त्र, दशशीर्ष र शतोदर, पद्मनाभ र महानाभ, दुन्दुनाभ र सुनाभक, ज्योतिष, कृशन, नैराश्य र विमल दुवै, योगन्धर, हरिद्रदैत्य, प्रशमन, अर्चिर्माली, धृति, माली, वृत्तिमान्, तथा रुचिर, पित्र्यसौमनस, विधूत र मकर दुवै, करवीर, कर, धन, धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह, तथा आवरण, जृम्भक, सर्वनाभ, तथा सन्तान र वरुण। तिमी यी अस्त्र प्राप्त गर्न योग्य छौ। तिम्रो कल्याण होस्।
11"निश्चय नै" — यसो भनेर रामले हर्षित हृदयले ती अस्त्र ग्रहण गरे। ती अस्त्रदेवतामध्ये कोही कोइलाझैँ काला थिए, कोही धूवाँझैँ, कोही सूर्य वा चन्द्रमाका किरणझैँ। देदीप्यमान दिव्य शरीरसहित मूर्तिमान भई ती अस्त्रहरूले शरीर निहुराएर र हात जोडेर रामलाई कोमल स्वरमा भने: "हे पुरुषहरूमध्ये बाघ! हामी यहाँ उपस्थित छौँ। हामीले तपाईंको के सेवा गरौँ?"
12"निश्चय नै" — यसो भनेर रामले हर्षित हृदयले ती अस्त्र ग्रहण गरे। ती अस्त्रदेवतामध्ये कोही कोइलाझैँ काला थिए, कोही धूवाँझैँ, कोही सूर्य वा चन्द्रमाका किरणझैँ। देदीप्यमान दिव्य शरीरसहित मूर्तिमान भई ती अस्त्रहरूले शरीर निहुराएर र हात जोडेर रामलाई कोमल स्वरमा भने: "हे पुरुषहरूमध्ये बाघ! हामी यहाँ उपस्थित छौँ। हामीले तपाईंको के सेवा गरौँ?"
13"निश्चय नै" — यसो भनेर रामले हर्षित हृदयले ती अस्त्र ग्रहण गरे। ती अस्त्रदेवतामध्ये कोही कोइलाझैँ काला थिए, कोही धूवाँझैँ, कोही सूर्य वा चन्द्रमाका किरणझैँ। देदीप्यमान दिव्य शरीरसहित मूर्तिमान भई ती अस्त्रहरूले शरीर निहुराएर र हात जोडेर रामलाई कोमल स्वरमा भने: "हे पुरुषहरूमध्ये बाघ! हामी यहाँ उपस्थित छौँ। हामीले तपाईंको के सेवा गरौँ?"
14रामले ती (अस्त्रदेवता) हरूलाई भने, "मेरो मनमा निवास गर र आवश्यकताको बेला सहायता गर। अब तिमीहरू आफ्नो इच्छाले जान सक्छौ।"
15त्यसपछि ती देवताहरू "यस्तै होस्" भनेर रामको परिक्रमा गरी, उनीसँग विदा लिएर जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ आ-आफ्ना धाममा फर्के।
16अस्त्रहरूको ज्ञान प्राप्त गरेपछि रामले महर्षि विश्वामित्रसँगै हिँड्दै उनलाई कोमल र मृदु वचनमा भने:
17"पर्वतको यता, यहाँबाट धेरै टाढा नभएको ठाउँमा, मेघझैँ देदीप्यमान र सुन्दर रूखहरू उभिएका छन्। यो ठाउँ पशुहरूले भरिएको, मनलाई प्रसन्न पार्ने र अत्यन्तै रमणीय छ। यो मधुर स्वरमा गाउने विविध प्रकारका चराले सुशोभित छ। यो के हुन सक्छ? म यो जान्न अत्यन्तै उत्सुक छु।
18पर्वतको यता, यहाँबाट धेरै टाढा नभएको ठाउँमा, मेघझैँ देदीप्यमान र सुन्दर रूखहरू उभिएका छन्। यो ठाउँ पशुहरूले भरिएको, मनलाई प्रसन्न पार्ने र अत्यन्तै रमणीय छ। यो मधुर स्वरमा गाउने विविध प्रकारका चराले सुशोभित छ। यो के हुन सक्छ? म यो जान्न अत्यन्तै उत्सुक छु।
19हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ! यस प्रदेशमा अनुभव हुने सुखद अनुभूतिबाट मलाई लाग्छ कि हामी त्यस रोमाञ्चकारी भयङ्कर वनबाट बाहिर आइसकेका छौँ। यो कसको आश्रम हो? हे पूज्य! मलाई बताउनुहोस्।
20हे महातपस्वी! हे पूजनीय ब्राह्मण! ती ब्रह्मघाती, क्रूरकर्मी, दुर्बुद्धि र पापीहरू कहाँबाट आउँछन् र तपाईंको यज्ञमा विघ्न पार्छन्? त्यो यज्ञस्थल कहाँ छ जसको मैले रक्षा गर्नुपर्छ? ती राक्षस कहाँ छन् जसको वध गर्नुपर्छ? हे तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ! म तपाईंबाट यो सुन्न चाहन्छु।" यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको अठ्ठाइसौँ सर्ग समाप्त भयो।