सर्गः 14
बालकाण्ड · अध्याय 14
संस्कृत
1अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे। सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत।।1.14.1।।
2ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा:। अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।।1.14.2।।
3कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा:। यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:।।1.14.3।।
4प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा: चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:।।1.14.4।।
5अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि। प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:।।1.14.5।।
6ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ:। माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्।।1.14.6।।
7तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:। चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:।।1.14.7।।
8न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन । दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे।।1.14.8।।
9न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते। नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा।।1.14.9।।
10ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते। तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा।।1.14.10।।
11वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते।।1.14.11।।
12दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च। इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:।।1.14.12।।
13अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा:। दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा।।1.14.13।।
14नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा। अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:।।1.14.14।।
15अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा:। अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:।।1.14.15।।
16स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्। उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:।।1.14.16।।
17कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि। प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया।।1.14.17।।
18दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा:। सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।1.14.18।।
19नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत:। सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:।।1.14.19।।
20प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा। तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।1.14.20।। श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा। द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।1.14.21।।
21प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा। तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।1.14.20।। श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा। द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।1.14.21।।
22कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै:। शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्।।1.14.22।।
23एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय:। वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:।।1.14.23।।
24विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा:। अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:।।1.14.24।।
25आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता:। सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि।।1.14.25।।
26इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत:। चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ।।1.14.26।।
27सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै:। गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:।।1.14.27।।
28नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्। उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।1.14.28।।
29शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये। ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा।।1.14.29।।
30पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा। अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ।।1.14.30।।
31कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत:। कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा ।।1.14.31।।
32पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा। अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया।।1.14.32।।
33होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन्। महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्।।1.14.33।।
34पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय:। ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:।।1.14.34।।
35धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप:। यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:।।1.14.35।।
36हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा:। अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:।।1.14.36।।
37प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि:। अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते।।1.14.37।।
38त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै:। 37 चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्।।1.14.38।।
39उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्। कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्।।1.14.39।।
40ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ। अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:।।1.14.40।।
41प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:। अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।1.14.41।। उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता। हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।1.14.42।।
42प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:। अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।1.14.41।। उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता। हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।1.14.42।।
43क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: । ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:।।1.14.43।।
44ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्। भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति।।1.14.44।।
45न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने। रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप।।1.14.45।। निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति। 4
46मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम्। तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्।।1.14.46।।
47एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।1.14.47।। गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।1.14.48।।
48एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।1.14.47।। गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।1.14.48।।
49ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु। ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते।।1.14.49।।
50ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा:। सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्।।1.14.50।।
51तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित:। जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।।1.14.51।।
52दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम्। कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:।।1.14.52।।
53तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल:। प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:।।1.14.53।।
54तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता:। उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ।।1.14.54।।
55तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्। पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:।।1.14.55।।
56ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा। कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत।।1.14.56।।
57तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम:। भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:।।1.14.57।।
अंग्रेज़ी
1After completion of one year when the sacrificial horse had returned, the sacrifice by the king (Dasaratha) commenced on the northern bank of river Sarayu.
2The best of brahmins led by Rsyasringa performed the rituals of aswamedha organised by the exceedingly magnanimous king.
3The chief priests, masters of the Vedas, conducted the rituals in consonance with traditions and scriptures. They officiated in conformity with duties laid down in the Vedas and according to law.
4Brahmins performed pravargya and upasada and other ceremonies as per the scriptures and traditions.
5Thereafter the eminent ascetics, rejoicing in their hearts performed the worship (of celestial beings) and conducted the prescribed rituals starting with morning ablutions etc.
6Havis was duly offered to Indra daily. The juice was extracted in the morning by pressing the soma plant. Midday ablutions were performed. All in proper sequence.
7Those exceedingly noble and eminent brahmins performed third pressing of the soma, in conformity with the sastras.
8There were no omissions in the offerings nor any lappes in the performance. Everything was done through recitation of mantras and in a wholesome way.
9During the days (of sacrifice) none felt tired or hungry. There was no brahmin who was not learned or had less than a hundred followers (or disciples).
10During that period brahmanas as well as those who have masters, (the sudras), ascetics and monks had enough to eat.
11The aged, the sick, women and also children ate there and knew no limit to their enjoyment.
12"Give food, give, various kinds of clothes" echoed the organisers. And they (in charge of distribution) did.
13There, could be seen day after day heaps of nicely cooked food, looking like mountains.
14Men and women who had come from various countries to that sacrifice were entertained with food and drink by the magnanimous (king).
15Brahmins having tasted the delicious food cooked in prescribed manner, praised saying "Ah We are fully satisfied. Prosperity to you". Such were the words heard by king Dasaratha.
16While brahmins were being served with food by welldressed men, some others wearing pendents studded with shining jewels assisted them.
17In the interval between ceremonies, eloquent and sagacious brahmins were engaged in various disputations, desirous of victory.
18Every day in that sacrifice brahmins, skilful in rituals, persuaded (by sage Vasishta), performed all their duties as per tradition.
19Here (in this sacrificial pavillion), there was none who was not versed in six Vedangas, not true to vows, not learned in many sastras nor adept in discussions (on sastras).
20When the time came to erect sacrificial posts, six posts, each made of bilva, khadira, parni, sleshmataka and two of devadaru wood, with a distance of two outstretched hands between them were erected.
21When the time came to erect sacrificial posts, six posts each made of bilva and khadira wood and many made of parni wood along, one of sleshmataka and two of devadaru wood, with a distance of two outstretched hands between them were erected.
22All these posts were prepared by knowers of sastras and by those wellversed in the performance of sacrifices. They were decorated with gold to add elegance to the sacrifice.
23These twentyone sacrificial posts, each measuring twentyone 'aratni' height, were welldecorated wrapped in a piece of cloth.
24All those posts, strong with eight sides and finely finished surfaces, wellcarved by sculptors were duly erected.
25Decorated with flowers and sandal paste and covered with cloths, stood the bright sacrificial posts shining like seven sages in the sky.
26The sacrificial fireplace was constructed with bricks with standard measurement by brahmins who were experts in the art of measuring land with a string or single strand.
27That sacrificial altar of the lion among kings, (Dasaratha), erected by welltrained brahmins was in the shape of the golden winged 'Garuda' it had three ranges and thrice as many fireplaces i.e eighteen in number.
28Animals, serpents and birds were kept ready after the sastras intended (for sacrifice) for those respective deities.
29When the time came to sacrifice the animals, the chief priests, in accordance with tradition, tied up the horse and all the aquatic animals to the sacrificial posts.
30Three hundred animals and the jewel of the horses (from the stables) belonging to king Dasaratha were bound to the sacrificial posts.
31Kausalya, with immense glee having gone round and worshipped that horse, severed it with three strokes of scimitar.
32Kausalya, in her devotion to duty and with a happy state of mind, passed one night near that horse.
33Hota, Adhvaryu and Udgata arranged Mahishi, Parivritti, Vavaata and another woman known as Palakali to touch (keep the company of) the sacrificial horse.
34The official priest, highly knowledgeable in scriptures and having restrained senses, removed the marrow from the horse and cooked it according to tradition.
35The king at appropriate time and in agreement with the scriptures inhaled the odour of the smoke (from the burnt marrow) and absolved himself of his sins.
36The sixteen officiating priests (brahmins) offered all the horse's limbs with prayers as per the customs.
37In other sacrifices oblations are offered with branches of a plaksha tree but in Aswamedha a branch of cane creeper is chosen instead.
38According to Kalpa sutra, aswamedha in conducted for three days. In the first day, chatushtoma is arranged.
39On the second day Ukthya and on the third day Atiraatra were performed. Many sacrifices fixed according to the scriptures were also performed.
40Jyotishtoma and Ayuryaga in Atiratra, Abhijit, Viswajit and Aptoryama ceremonies constituting the great sacrifice were performed in the prescribed manner.
41In order to promote his dynasty, king Dasaratha gave away eastern region to Hotar, western region to Adhvaryu, southern region to Brahma and northern region to Udgata. These offerings were made in accordance with theprescriptions by Brahma long all.
42In order to promote his dynasty, king Dasaratha gave away eastern region to Hotar, western region to Adhvaryu, southern region to Brahma and northern region to Udgata. These offerings were made in accordance with theprescriptions by Brahma long all.
43The king best among men and upholder of his dynasty, having concluded the sacrifice according to law, offered this entire earth as gift to priests.
44But all the priests said to the king purged of his sins, "O Lord of men you alone are capable of protecting this earth".
45"O ruler of the earth We are constantly engaged in the study of the Vedas. We are not capable of ruling the earth and we cannot do anything with its possession. Give some other charity in lieu of that.
46O best of men give us gems or gold or cows or whichever is readily available. We have no use with this earth".
47Lord of men, the king having been thus addressed by brahmins who were wellversed in the Vedas, bestowed on them ten hundred thousand cows, a hundred crore of gold coins and four times as much in silver coins.
48Lord of men, the king having been thus addressed by brahmins who were wellversed in the Vedas, bestowed on them ten hundred thousand cows, a hundred crore of gold coins and four times as much in silver coins.
49All the priests collectively offered that wealth to sage Rsyasringa and Vasishta endowed with prudence.
50Then those highly pleased brahmins, having distributed that wealth with equity, again said to the king.
51Thereafter, with earnestness king Dasaratha bestowed a crore of gold coins to brahmins who had come to see the sacrifice.
52Dasaratha then gave his excellent bracelet to a poor brahmin who solicited alms.
53When the brahmins were pleased, king Dasaratha who was fond of brahmins bowed to them with his eyes filled with delight.
54Brahmins uttered blessings upon the generous king when he prostrated before them according to procedure.
55Sacrifice destroys sins. It leads to heaven. It is incapable of being done by other monarchs. King Dasaratha was very much pleased after performing this great sacrifice.
56King Dasaratha then addressing Rsyasringa said "O Adherent of vows you can help the continuity of my race".
57Rsyasringa, the best of brahmins, addressing the king said, "O King Let it be. Four sons perpetuating your race will be born to you". इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्दशस्सर्ग:।। Thus ends the fourteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1एक वर्ष पूर्ण होने पर जब यज्ञीय अश्व लौट आया, तब सरयू नदी के उत्तर तट पर राजा (दशरथ) का यज्ञ आरम्भ हुआ।
2ऋष्यशृंग के नेतृत्व में श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने परम उदार राजा द्वारा आयोजित उस अश्वमेध के कर्म सम्पन्न किए।
3वेदों के ज्ञाता ऋत्विजों ने परम्परा और शास्त्र के अनुसार कर्म कराए। उन्होंने वेदविहित कर्तव्यों और विधि के अनुसार यज्ञ सम्पन्न कराया।
4ब्राह्मणों ने शास्त्र और परम्परा के अनुसार प्रवर्ग्य, उपसद तथा अन्य कर्म सम्पन्न किए।
5तत्पश्चात् श्रेष्ठ मुनियों ने हृदय में हर्षित होकर (देवताओं की) पूजा की और प्रातःकालीन स्नानादि से आरम्भ होने वाले विहित कर्म सम्पन्न किए।
6प्रतिदिन इन्द्र को विधिपूर्वक हवि अर्पित की जाती थी। प्रातःकाल सोमलता को पीसकर रस निकाला जाता था। मध्याह्न का सवन सम्पन्न होता था। सब कुछ यथाक्रम होता था।
7उन परम श्रेष्ठ और महान ब्राह्मणों ने शास्त्र के अनुसार सोम का तृतीय सवन सम्पन्न किया।
8न हवि में कोई त्रुटि हुई, न अनुष्ठान में कोई चूक। सब कुछ मन्त्रोच्चार सहित और पूर्ण रूप से सम्पन्न हुआ।
9उन (यज्ञ के) दिनों में कोई थका या भूखा नहीं रहा। वहाँ कोई ऐसा ब्राह्मण नहीं था जो विद्वान न हो अथवा जिसके सौ से कम अनुयायी (या शिष्य) हों।
10उस अवधि में ब्राह्मणों के साथ-साथ सेवकवृत्ति वाले (शूद्रों), तपस्वियों और संन्यासियों को भी पर्याप्त भोजन मिला।
11वृद्ध, रोगी, स्त्रियाँ और बालक भी वहाँ भोजन करते थे और उनके आनन्द की कोई सीमा न थी।
12"अन्न दो, नाना प्रकार के वस्त्र दो" — व्यवस्थापकों के ये वचन गूँजते रहते थे, और (वितरण करने वाले) वैसा ही करते थे।
13वहाँ प्रतिदिन उत्तम रीति से पकाए गए अन्न के पर्वत के समान ढेर दिखाई देते थे।
14उस यज्ञ में विविध देशों से आए स्त्री-पुरुषों का उदारचेता (राजा) ने अन्न और पेय से सत्कार किया।
15विधिपूर्वक पकाए गए स्वादिष्ट अन्न को चखकर ब्राह्मणों ने प्रशंसा करते हुए कहा, "अहा! हम पूर्ण रूप से तृप्त हैं। आपका कल्याण हो।" ऐसे वचन राजा दशरथ ने सुने।
16जब सुवेशधारी पुरुष ब्राह्मणों को भोजन परोस रहे थे, तब चमकते रत्नों से जड़े कुण्डल पहने कुछ अन्य लोग उनकी सहायता कर रहे थे।
17कर्मों के बीच के अवकाश में वाक्पटु और विद्वान ब्राह्मण विजय की इच्छा से विविध शास्त्रार्थों में लगे रहते थे।
18उस यज्ञ में प्रतिदिन कर्मकुशल ब्राह्मणों ने (मुनि वसिष्ठ की प्रेरणा से) परम्परा के अनुसार अपने सब कर्तव्य सम्पन्न किए।
19वहाँ (उस यज्ञमण्डप में) कोई ऐसा नहीं था जो छहों वेदांगों में पारंगत न हो, व्रत में दृढ़ न हो, अनेक शास्त्रों का ज्ञाता न हो अथवा (शास्त्रों पर) वाद-विवाद में निपुण न हो।
20यूप गाड़ने का समय आने पर बिल्व, खदिर, पर्णी, श्लेष्मातक तथा दो देवदारु काष्ठ के — इस प्रकार छह यूप, परस्पर दो अरत्नि की दूरी पर गाड़े गए।
21यूप गाड़ने का समय आने पर बिल्व और खदिर काष्ठ के छह यूप, पर्णी काष्ठ के अनेक यूप, श्लेष्मातक का एक तथा देवदारु के दो यूप, परस्पर दो अरत्नि की दूरी पर गाड़े गए।
22ये सब यूप शास्त्रज्ञों तथा यज्ञकर्म में निपुण पुरुषों द्वारा तैयार किए गए थे। यज्ञ की शोभा बढ़ाने के लिए वे स्वर्ण से मढ़े गए थे।
23इक्कीस अरत्नि ऊँचाई वाले ये इक्कीस यूप वस्त्रों से लपेटकर सुन्दर रूप से सजाए गए थे।
24आठ कोनों वाले, सुदृढ़ और चिकनी सतह वाले वे सब यूप शिल्पियों द्वारा सुन्दर रूप से तराशे जाकर विधिपूर्वक गाड़े गए।
25पुष्पों और चन्दन से सुसज्जित तथा वस्त्रों से आच्छादित वे देदीप्यमान यूप आकाश में सप्तर्षियों के समान शोभा पा रहे थे।
26रज्जु अथवा एक ही सूत से भूमि नापने की कला में निपुण ब्राह्मणों ने प्रमाणानुसार ईंटों से यज्ञकुण्ड का निर्माण किया।
27सुशिक्षित ब्राह्मणों द्वारा निर्मित राजाओं में सिंह (दशरथ) की वह यज्ञवेदी सुवर्णपंख वाले गरुड़ के आकार की थी; उसकी तीन श्रेणियाँ थीं और उनसे तिगुने अर्थात् अठारह अग्निकुण्ड थे।
28शास्त्रों में उन-उन देवताओं के लिए (यज्ञ हेतु) विहित पशु, सर्प और पक्षी तैयार रखे गए।
29पशुओं की आहुति का समय आने पर ऋत्विजों ने परम्परा के अनुसार अश्व तथा सब जलचरों को यूपों से बाँधा।
30राजा दशरथ के (अश्वशाला के) तीन सौ पशु तथा अश्वरत्न यूपों से बाँधे गए।
31अपार हर्ष से युक्त कौसल्या ने उस अश्व की परिक्रमा करके उसकी पूजा की और खड्ग के तीन प्रहारों से उसका छेदन किया।
32कर्तव्यनिष्ठ और प्रसन्नचित्त कौसल्या ने उस अश्व के समीप एक रात व्यतीत की।
33होता, अध्वर्यु और उद्गाता ने महिषी, परिवृत्ति, वावाता तथा पालकाली नामक चौथी स्त्री को यज्ञीय अश्व का स्पर्श कराया (उसके सान्निध्य में रखा)।
34शास्त्रों के परम ज्ञाता और जितेन्द्रिय ऋत्विज ने अश्व की वपा निकालकर परम्परा के अनुसार उसे पकाया।
35राजा ने यथासमय और शास्त्र के अनुसार (जलती वपा के) धूम की गन्ध सूँघकर अपने पापों से मुक्ति पाई।
36सोलह ऋत्विजों (ब्राह्मणों) ने परम्परा के अनुसार मन्त्रों सहित अश्व के सब अंगों की आहुति दी।
37अन्य यज्ञों में आहुति प्लक्ष वृक्ष की शाखाओं से दी जाती है, किन्तु अश्वमेध में उसके स्थान पर बेंत की लता की शाखा चुनी जाती है।
38कल्पसूत्र के अनुसार अश्वमेध तीन दिन तक चलता है। प्रथम दिन चतुष्टोम का अनुष्ठान होता है।
39दूसरे दिन उक्थ्य और तीसरे दिन अतिरात्र सम्पन्न हुआ। शास्त्रों के अनुसार निश्चित अन्य अनेक यज्ञ भी सम्पन्न किए गए।
40ज्योतिष्टोम, अतिरात्र में आयुर्याग, अभिजित्, विश्वजित् और आप्तोर्याम — इन महायज्ञ के अंगभूत कर्मों का विधिपूर्वक अनुष्ठान किया गया।
41अपने वंश की वृद्धि के लिए राजा दशरथ ने पूर्व दिशा होता को, पश्चिम दिशा अध्वर्यु को, दक्षिण दिशा ब्रह्मा को और उत्तर दिशा उद्गाता को दान में दे दी। ये दान चिरकाल पूर्व ब्रह्मा द्वारा की गई व्यवस्था के अनुसार दिए गए।
42अपने वंश की वृद्धि के लिए राजा दशरथ ने पूर्व दिशा होता को, पश्चिम दिशा अध्वर्यु को, दक्षिण दिशा ब्रह्मा को और उत्तर दिशा उद्गाता को दान में दे दी। ये दान चिरकाल पूर्व ब्रह्मा द्वारा की गई व्यवस्था के अनुसार दिए गए।
43नरश्रेष्ठ और अपने वंश के आधारस्वरूप उस राजा ने विधिपूर्वक यज्ञ समाप्त करके यह समस्त पृथ्वी ऋत्विजों को दान में दे दी।
44किन्तु सब ऋत्विजों ने पापमुक्त हुए उस राजा से कहा, "हे नरेश्वर! इस पृथ्वी की रक्षा करने में केवल आप ही समर्थ हैं।"
45"हे पृथ्वीपते! हम निरन्तर वेदाध्ययन में लगे रहते हैं। हम पृथ्वी का शासन करने में समर्थ नहीं हैं और इसके स्वामित्व से हमारा कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं होता। इसके बदले कोई अन्य दान दीजिए।
46हे नरश्रेष्ठ! हमें रत्न, स्वर्ण, गौएँ अथवा जो कुछ सुलभ हो, वही दीजिए। इस पृथ्वी से हमारा कोई प्रयोजन नहीं।"
47वेदों में पारंगत ब्राह्मणों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर नरेश्वर राजा ने उन्हें दस लाख गौएँ, सौ करोड़ स्वर्णमुद्राएँ तथा उससे चौगुनी रजतमुद्राएँ प्रदान कीं।
48वेदों में पारंगत ब्राह्मणों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर नरेश्वर राजा ने उन्हें दस लाख गौएँ, सौ करोड़ स्वर्णमुद्राएँ तथा उससे चौगुनी रजतमुद्राएँ प्रदान कीं।
49सब ऋत्विजों ने मिलकर वह धन मुनि ऋष्यशृंग तथा प्रज्ञासम्पन्न वसिष्ठ को अर्पित कर दिया।
50तब अत्यन्त प्रसन्न उन ब्राह्मणों ने वह धन समान रूप से बाँटकर पुनः राजा से कहा।
51तत्पश्चात् राजा दशरथ ने यज्ञ देखने आए ब्राह्मणों को सादर एक करोड़ स्वर्णमुद्राएँ प्रदान कीं।
52फिर दशरथ ने भिक्षा माँगने वाले एक दरिद्र ब्राह्मण को अपना उत्तम बाजूबन्द दे दिया।
53ब्राह्मणों के प्रसन्न होने पर ब्राह्मणप्रिय राजा दशरथ ने हर्ष से भरे नेत्रों सहित उन्हें प्रणाम किया।
54विधिपूर्वक प्रणाम करने पर ब्राह्मणों ने उस उदार राजा को आशीर्वाद दिए।
55यज्ञ पापों का नाश करता है, वह स्वर्ग की ओर ले जाता है और अन्य राजाओं के लिए वह दुष्कर है। इस महायज्ञ को सम्पन्न करके राजा दशरथ अत्यन्त प्रसन्न हुए।
56तब राजा दशरथ ने ऋष्यशृंग से कहा, "हे व्रतनिष्ठ! आप मेरे वंश की निरन्तरता में सहायक हो सकते हैं।"
57ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋष्यशृंग ने राजा से कहा, "हे राजन्! ऐसा ही हो। आपके वंश को आगे बढ़ाने वाले चार पुत्र आपको प्राप्त होंगे।" इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का चतुर्दश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1एक वर्ष पूरा भएपछि जब यज्ञीय अश्व फर्कियो, तब सरयू नदीको उत्तर तटमा राजा (दशरथ) को यज्ञ आरम्भ भयो।
2ऋष्यशृङ्गको नेतृत्वमा श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले परम उदार राजाद्वारा आयोजित त्यस अश्वमेधका कर्म सम्पन्न गरे।
3वेदका ज्ञाता ऋत्विजहरूले परम्परा र शास्त्रअनुसार कर्म गराए। उनीहरूले वेदविहित कर्तव्य र विधिअनुसार यज्ञ सम्पन्न गराए।
4ब्राह्मणहरूले शास्त्र र परम्पराअनुसार प्रवर्ग्य, उपसद तथा अन्य कर्म सम्पन्न गरे।
5त्यसपछि श्रेष्ठ मुनिहरूले हृदयमा हर्षित भई (देवताहरूको) पूजा गरे र प्रातःकालीन स्नानादिबाट आरम्भ हुने विहित कर्महरू सम्पन्न गरे।
6प्रतिदिन इन्द्रलाई विधिपूर्वक हवि अर्पण गरिन्थ्यो। प्रातःकाल सोमलता पेलेर रस निकालिन्थ्यो। मध्याह्नको सवन सम्पन्न हुन्थ्यो। सबै कुरा क्रमैसँग हुन्थ्यो।
7ती परम श्रेष्ठ र महान ब्राह्मणहरूले शास्त्रअनुसार सोमको तृतीय सवन सम्पन्न गरे।
8न हविमा कुनै त्रुटि भयो, न अनुष्ठानमा कुनै चूक। सबै कुरा मन्त्रोच्चारसहित र पूर्ण रूपमा सम्पन्न भयो।
9ती (यज्ञका) दिनहरूमा कोही थाकेन र भोकै रहेन। त्यहाँ कुनै यस्तो ब्राह्मण थिएन जो विद्वान् नहोस् अथवा जसका सयभन्दा कम अनुयायी (वा शिष्य) होऊन्।
10त्यस अवधिमा ब्राह्मणहरूसँगै सेवकवृत्ति भएका (शूद्रहरू), तपस्वी र सन्न्यासीहरूले पनि पर्याप्त भोजन पाए।
11वृद्ध, रोगी, स्त्री र बालबालिकाले पनि त्यहाँ भोजन गरे र उनीहरूको आनन्दको कुनै सीमा थिएन।
12"अन्न देऊ, नाना प्रकारका वस्त्र देऊ" — व्यवस्थापकहरूका यी वचन गुञ्जिरहन्थे, र (वितरण गर्नेहरूले) त्यसै गर्थे।
13त्यहाँ प्रतिदिन उत्तम रीतिले पकाइएका अन्नका पर्वतसमान थुप्रा देखिन्थे।
14त्यस यज्ञमा विविध देशबाट आएका स्त्री-पुरुषहरूको उदारचेता (राजा) ले अन्न र पेयले सत्कार गरे।
15विधिपूर्वक पकाइएको स्वादिष्ट अन्न चाखेर ब्राह्मणहरूले प्रशंसा गर्दै भने, "अहा! हामी पूर्ण रूपमा तृप्त छौँ। तपाईंको कल्याण होस्।" यस्ता वचन राजा दशरथले सुने।
16जब सुवेशधारी पुरुषहरू ब्राह्मणहरूलाई भोजन पस्किरहेका थिए, तब चम्किला रत्नले जडिएका कुण्डल लगाएका केही अरूले उनीहरूलाई सहयोग गरिरहेका थिए।
17कर्महरूबीचको अवकाशमा वाक्पटु र विद्वान् ब्राह्मणहरू विजयको इच्छाले विविध शास्त्रार्थमा संलग्न रहन्थे।
18त्यस यज्ञमा प्रतिदिन कर्मकुशल ब्राह्मणहरूले (मुनि वसिष्ठको प्रेरणाले) परम्पराअनुसार आफ्ना सबै कर्तव्य सम्पन्न गरे।
19त्यहाँ (त्यस यज्ञमण्डपमा) कोही यस्तो थिएन जो छवटै वेदाङ्गमा पारङ्गत नहोस्, व्रतमा दृढ नहोस्, अनेक शास्त्रको ज्ञाता नहोस् अथवा (शास्त्रमाथि) वादविवादमा निपुण नहोस्।
20यूप गाड्ने समय आएपछि बिल्व, खदिर, पर्णी, श्लेष्मातक तथा दुई देवदारु काठका — यसरी छ यूप, एक अर्कोबीच दुई अरत्निको दूरीमा गाडिए।
21यूप गाड्ने समय आएपछि बिल्व र खदिर काठका छ यूप, पर्णी काठका अनेक यूप, श्लेष्मातकको एक तथा देवदारुका दुई यूप, एक अर्कोबीच दुई अरत्निको दूरीमा गाडिए।
22यी सबै यूप शास्त्रज्ञ तथा यज्ञकर्ममा निपुण पुरुषहरूद्वारा तयार गरिएका थिए। यज्ञको शोभा बढाउन ती सुनले मोहोरिएका थिए।
23एक्काइस अरत्नि उचाइका ती एक्काइस यूप वस्त्रले बेरेर सुन्दर रूपमा सजाइएका थिए।
24आठ कुना भएका, सुदृढ र चिल्लो सतह भएका ती सबै यूप शिल्पीहरूद्वारा सुन्दर रूपमा कँदिएर विधिपूर्वक गाडिए।
25पुष्प र चन्दनले सुसज्जित तथा वस्त्रले ढाकिएका ती देदीप्यमान यूप आकाशमा सप्तर्षिजस्तै शोभायमान थिए।
26डोरी अथवा एउटै धागोले भूमि नाप्ने कलामा निपुण ब्राह्मणहरूले प्रमाणअनुसार इँटाले यज्ञकुण्डको निर्माण गरे।
27सुशिक्षित ब्राह्मणहरूद्वारा निर्मित राजाहरूमध्ये सिंह (दशरथ) को त्यो यज्ञवेदी सुवर्णपखेटा भएको गरुडको आकारको थियो; त्यसका तीन श्रेणी थिए र तीभन्दा तिगुना अर्थात् अठार अग्निकुण्ड थिए।
28शास्त्रमा ती-ती देवताका लागि (यज्ञ हेतु) विहित पशु, सर्प र पक्षी तयार राखिए।
29पशुहरूको आहुतिको समय आएपछि ऋत्विजहरूले परम्पराअनुसार अश्व तथा सबै जलचरलाई यूपमा बाँधे।
30राजा दशरथका (अश्वशालाका) तीन सय पशु तथा अश्वरत्न यूपमा बाँधिए।
31अपार हर्षले युक्त कौसल्याले त्यस अश्वको परिक्रमा गरेर उसको पूजा गरिन् र खड्गका तीन प्रहारले उसको छेदन गरिन्।
32कर्तव्यनिष्ठ र प्रसन्नचित्त कौसल्याले त्यस अश्वको छेउमा एक रात व्यतीत गरिन्।
33होता, अध्वर्यु र उद्गाताले महिषी, परिवृत्ति, वावाता तथा पालकाली नामक चौथी स्त्रीलाई यज्ञीय अश्वको स्पर्श गराए (उसको सान्निध्यमा राखे)।
34शास्त्रका परम ज्ञाता र जितेन्द्रिय ऋत्विजले अश्वको वपा निकालेर परम्पराअनुसार त्यसलाई पकाए।
35राजाले यथासमय र शास्त्रअनुसार (बलिरहेको वपाको) धूवाँको गन्ध सुँघेर आफ्ना पापबाट मुक्ति पाए।
36सोह्र ऋत्विज (ब्राह्मण) हरूले परम्पराअनुसार मन्त्रसहित अश्वका सबै अङ्गको आहुति दिए।
37अन्य यज्ञमा आहुति प्लक्ष वृक्षका हाँगाले दिइन्छ, तर अश्वमेधमा त्यसको सट्टा बेतको लहराको हाँगा छानिन्छ।
38कल्पसूत्रअनुसार अश्वमेध तीन दिनसम्म चल्छ। पहिलो दिन चतुष्टोमको अनुष्ठान गरिन्छ।
39दोस्रो दिन उक्थ्य र तेस्रो दिन अतिरात्र सम्पन्न भयो। शास्त्रअनुसार निश्चित अन्य अनेक यज्ञ पनि सम्पन्न गरिए।
40ज्योतिष्टोम, अतिरात्रमा आयुर्याग, अभिजित्, विश्वजित् र आप्तोर्याम — यी महायज्ञका अङ्गभूत कर्महरूको विधिपूर्वक अनुष्ठान गरियो।
41आफ्नो वंशको वृद्धिका लागि राजा दशरथले पूर्व दिशा होतालाई, पश्चिम दिशा अध्वर्युलाई, दक्षिण दिशा ब्रह्मालाई र उत्तर दिशा उद्गातालाई दानमा दिए। यी दान चिरकालअघि ब्रह्माद्वारा गरिएको व्यवस्थाअनुसार दिइएका थिए।
42आफ्नो वंशको वृद्धिका लागि राजा दशरथले पूर्व दिशा होतालाई, पश्चिम दिशा अध्वर्युलाई, दक्षिण दिशा ब्रह्मालाई र उत्तर दिशा उद्गातालाई दानमा दिए। यी दान चिरकालअघि ब्रह्माद्वारा गरिएको व्यवस्थाअनुसार दिइएका थिए।
43नरश्रेष्ठ र आफ्नो वंशका आधारस्वरूप ती राजाले विधिपूर्वक यज्ञ समाप्त गरेर यो सम्पूर्ण पृथ्वी ऋत्विजहरूलाई दानमा दिए।
44तर सबै ऋत्विजले पापमुक्त भएका ती राजालाई भने, "हे नरेश्वर! यस पृथ्वीको रक्षा गर्न तपाईं मात्रै समर्थ हुनुहुन्छ।"
45"हे पृथ्वीपति! हामी निरन्तर वेदाध्ययनमा लागिरहन्छौँ। हामी पृथ्वीको शासन गर्न समर्थ छैनौँ र यसको स्वामित्वबाट हाम्रो कुनै प्रयोजन सिद्ध हुँदैन। यसको सट्टा कुनै अर्को दान दिनुहोस्।
46हे नरश्रेष्ठ! हामीलाई रत्न, सुन, गाई अथवा जे सुलभ छ, त्यही दिनुहोस्। यस पृथ्वीसँग हाम्रो कुनै प्रयोजन छैन।"
47वेदमा पारङ्गत ब्राह्मणहरूद्वारा यसरी भनिएपछि नरेश्वर राजाले उनीहरूलाई दस लाख गाई, सय करोड स्वर्णमुद्रा तथा त्योभन्दा चौगुना रजतमुद्रा प्रदान गरे।
48वेदमा पारङ्गत ब्राह्मणहरूद्वारा यसरी भनिएपछि नरेश्वर राजाले उनीहरूलाई दस लाख गाई, सय करोड स्वर्णमुद्रा तथा त्योभन्दा चौगुना रजतमुद्रा प्रदान गरे।
49सबै ऋत्विजले मिलेर त्यो धन मुनि ऋष्यशृङ्ग तथा प्रज्ञासम्पन्न वसिष्ठलाई अर्पण गरे।
50तब अत्यन्त प्रसन्न ती ब्राह्मणहरूले त्यो धन समान रूपमा बाँडेर पुनः राजालाई भने।
51त्यसपछि राजा दशरथले यज्ञ हेर्न आएका ब्राह्मणहरूलाई सादर एक करोड स्वर्णमुद्रा प्रदान गरे।
52अनि दशरथले भिक्षा माग्ने एक दरिद्र ब्राह्मणलाई आफ्नो उत्तम बाजुबन्द दिए।
53ब्राह्मणहरू प्रसन्न भएपछि ब्राह्मणप्रिय राजा दशरथले हर्षले भरिएका आँखासहित उनीहरूलाई प्रणाम गरे।
54विधिपूर्वक प्रणाम गरेपछि ब्राह्मणहरूले ती उदार राजालाई आशीर्वाद दिए।
55यज्ञले पापको नाश गर्छ, त्यसले स्वर्गतिर लैजान्छ र अन्य राजाहरूका लागि त्यो दुष्कर छ। यो महायज्ञ सम्पन्न गरेर राजा दशरथ अत्यन्त प्रसन्न भए।
56तब राजा दशरथले ऋष्यशृङ्गलाई भने, "हे व्रतनिष्ठ! तपाईं मेरो वंशको निरन्तरतामा सहायक हुन सक्नुहुन्छ।"
57ब्राह्मणश्रेष्ठ ऋष्यशृङ्गले राजालाई भने, "हे राजन्! यस्तै होस्। तपाईंको वंशलाई अगाडि बढाउने चार पुत्र तपाईंलाई प्राप्त हुनेछन्।" यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको चौधौँ सर्ग समाप्त भयो।