सर्गः 92
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 92
संस्कृत
1ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
2तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्। हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
3कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
4तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
5ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
6अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
7आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
8आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
9इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
10भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
11उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
12अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
13दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
14प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
15वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
16असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
17तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
18ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
19एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
20यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
21यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
22अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
23अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
24यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
25यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
26यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
27इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
28भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
29न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
30देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
31अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
32ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
33गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
34विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
35अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
36चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
37सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
38सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
39सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
अंग्रेज़ी
1Bharata with his retinue received the hospitality and spent the night at Bharadwaja's ashram. Then he approached Bharadwaja on his own.
2Seeing Bharata, the best among men, who stood with folded palms, sage Bharadwaja, who had just completed his firesacrifice, said to him:
3O sinless one hope, you spent the night at our hermitage well? Tell me whether all your people enjoyed the hospitality?
4Bharata saluted with folded palms the sage of great powers. And emerging from the hermitage, replied:
5O holy one, I with my ministers and the entire army of men and animals passed the night happily. All our desires have been gratified by you.
6All of us including the messengers were released from fatigue and heat. We were wellfed and wellhoused and the night was wellspent.
7O venerable one O excellent of the ascetics I seek your leave. As I am proceeding to see my brother, bless me with a kindly look.
8O knower of righteousness Tell me which path leads to the hermitage of that righteous and magnanimous one (Rama)? And how far is it (from here)?
9Thus questioned, the great sage, brilliant Bharadwaja replied to Bharata who was yearning to see his brother:
10O Bharata, three and a half yojanas from here in the lonely forest stands mount Chitrakuta, with its charming streams and woodlands
11On its northern side flows the river Mandakini which is densely covered with flowering trees and lovely blossoming woods (on its banks).
12O dear child, beyond that river lies mount Chitrakuta on which there is a hut made of leaves where, for sure, they both dwell.
13O distinguished lord of the army, if you lead your army full of elephants, horses and chariots through the southern path or towards the southwest, you will come across Rama there.
14When they heard about the journey, the wives of Dasaratha descended from their chariots worthy of them and stood around the brahmin, Bharadwaja.
15Among them was Kausalya, trembling, emaciated and desolate, along with Sumitra. They grasped the feet of sage Bharadwaja with their hands.
16Kaikeyi with her unfulfilled desire and despised in all the worlds overcome with shame, also grasped his feet.
17She reverently circumambulated that great and divine ascetic and stood not far away from Bharata with a sad heart.
18Then Bharadwaja, firm in his vows, said to Bharata, I want to know about your mothers individually.
19Thus asked by the sagacious Bharadwaja, Bharata, proficient in speech, replied with palms folded in reverence:
20O venerable sage, this queen you are looking at, forlorn and emaciated due to grief and fasting, and who resembles a goddess is Kausalya, the principal queen of my father. As Aditi bore Dhata, she bore Rama, the best among men who walks with the powerful stride of a lion.
21O venerable sage, this queen you are looking at, forlorn and emaciated due to grief and fasting, and who resembles a goddess is Kausalya, the principal queen of my father. As Aditi bore Dhata, she bore Rama, the best among men who walks with the powerful stride of a lion.
22This lady plunged in grief, resembling the branch of a karnikara tree in the midst of the forest with blossoms withered and leaning on the left arm of Kausalya, is queen Sumitra, mother of two heroes, comparable to gods in beauty and possessing true prowess -- Lakshmana and Satrughna.
23This lady plunged in grief, resembling the branch of a karnikara tree in the midst of the forest with blossoms withered and leaning on the left arm of Kausalya, is queen Sumitra, mother of two heroes, comparable to gods in beauty and possessing true prowess -- Lakshmana and Satrughna.
24She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.
25She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.
26She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.
27Thus spoke Bharata, the best of men, with his eyes reddened and voice choked with sobs and hissing like a king cobra.
28Hearing the words of Bharata, the great sage, wise Bharadwaja replied with meaningful words:
29O Bharata, you should not find fault with Kaikeyi. Rama's banishment will prove a great source of happiness in future (for mankind).
30Banishment of Rama will bring about the welfare of the gods, the demons, and the sages of purified souls.
31Having paid obeisance, the accomplished Bharata circumambulated sage Bharadwaja, look leave of him, and ordered his army to get ready.
32Different groups of people intending to depart harnessed excellent horsechariots decorated with gold.
33The male and female elephants wearing golden girths and decorated with pennants, set forth with their bells sounding like thunderclouds at the end of summer.
34Various types of costly carriages, large and small, set forth, while the infantry marched on.
35The women headed by Kausalya, eager to see Rama, proceeded delightfully in distinguished carriages.
36Magnanimous Bharata got into an auspicious palanquin of the splendour of the Sun and the Moon kept ready and proceeded amidst escorts.
37That vast army teeming with elephants, horses and chariots proceeded southward spreading like a lofty cloud that had risen in the sky, traversing through the forests full of birds and beasts, passing through the mountains and streams on the other side of the river Ganga.
38That vast army teeming with elephants, horses and chariots proceeded southward spreading like a lofty cloud that had risen in the sky, traversing through the forests full of birds and beasts, passing through the mountains and streams on the other side of the river Ganga.
39Bharata's army of soldiers, elephants and horses, all in high spirits, looked splendid while entering the forest full of frightening flocks of birds and beasts. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः।। Thus ends the ninetysecond sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1भरत ने अपने परिजनों सहित आतिथ्य स्वीकार किया और भरद्वाज के आश्रम में रात बिताई। तत्पश्चात् वे स्वयं भरद्वाज के समीप गए।
2हाथ जोड़े खड़े नरश्रेष्ठ भरत को देखकर अभी-अभी अपना अग्निहोत्र पूर्ण कर चुके मुनि भरद्वाज ने उनसे कहा:
3हे निष्पाप! आशा है, तुमने हमारे आश्रम में रात सुखपूर्वक बिताई? बताओ, क्या तुम्हारे सब लोगों ने आतिथ्य का आनन्द लिया?
4भरत ने महाप्रभावशाली मुनि को हाथ जोड़कर प्रणाम किया। और आश्रम से बाहर आकर उत्तर दिया:
5हे पवित्रात्मन्! मैंने अपने मन्त्रियों और मनुष्यों तथा पशुओं की समस्त सेना सहित सुखपूर्वक रात बिताई। हमारी सब कामनाएँ आपने तृप्त कीं।
6दूतों सहित हम सब थकान और ताप से मुक्त हो गए। हमें भरपूर भोजन और उत्तम आवास मिला और रात भली-भाँति बीती।
7हे पूज्य! हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! मैं आपसे विदा माँगता हूँ। मैं अपने भ्राता के दर्शन को जा रहा हूँ, अतः कृपादृष्टि से मुझे आशीर्वाद दीजिए।
8हे धर्मज्ञ! मुझे बताइए कि कौन-सा मार्ग उन धर्मात्मा और उदारचेता (राम) के आश्रम को जाता है? और वह (यहाँ से) कितनी दूर है?
9इस प्रकार पूछे जाने पर महामुनि तेजस्वी भरद्वाज ने अपने भ्राता के दर्शन के लिए तरसते भरत को उत्तर दिया:
10हे भरत! यहाँ से साढ़े तीन योजन दूर निर्जन वन में चित्रकूट पर्वत खड़ा है, जिसके झरने और वनप्रदेश मनोहर हैं।
11उसके उत्तरी ओर मन्दाकिनी नदी बहती है, जो (अपने तटों पर) पुष्पित वृक्षों और मनोहर खिले हुए वनों से घनी आच्छादित है।
12हे प्रिय पुत्र! उस नदी के पार चित्रकूट पर्वत है, जिस पर एक पर्णकुटी है जहाँ निश्चय ही वे दोनों निवास करते हैं।
13हे विशिष्ट सेनानायक! यदि तुम हाथियों, अश्वों और रथों से भरी अपनी सेना को दक्षिण मार्ग से अथवा नैर्ऋत्य दिशा की ओर ले जाओगे, तो वहाँ राम मिल जाएँगे।
14जब उन्होंने यात्रा के विषय में सुना, तब दशरथ की पत्नियाँ अपने योग्य रथों से उतरीं और ब्राह्मण भरद्वाज के चारों ओर खड़ी हो गईं।
15उनमें काँपती, कृश और उजड़ी हुई कौसल्या सुमित्रा सहित थीं। उन्होंने अपने हाथों से मुनि भरद्वाज के चरण पकड़ लिए।
16अपनी कामना अपूर्ण रहने और सब लोकों में घृणित होने से लज्जा से अभिभूत कैकेयी ने भी उनके चरण पकड़े।
17उन्होंने उन महान् और दिव्य तपस्वी की श्रद्धापूर्वक परिक्रमा की और उदास हृदय से भरत से थोड़ी ही दूरी पर खड़ी हो गईं।
18तब व्रतों में दृढ़ भरद्वाज ने भरत से कहा—मैं तुम्हारी माताओं के विषय में एक-एक कर जानना चाहता हूँ।
19बुद्धिमान् भरद्वाज द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर वाणी में निपुण भरत ने श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़कर उत्तर दिया:
20हे पूज्य मुनि! जिन रानी को आप देख रहे हैं—उजड़ी हुई, शोक और उपवास से कृश और देवी के समान लगती—ये कौसल्या हैं, मेरे पिता की पटरानी। जैसे अदिति ने धाता को जन्म दिया, वैसे ही इन्होंने नरश्रेष्ठ राम को जन्म दिया, जो सिंह की प्रबल चाल से चलते हैं।
21हे पूज्य मुनि! जिन रानी को आप देख रहे हैं—उजड़ी हुई, शोक और उपवास से कृश और देवी के समान लगती—ये कौसल्या हैं, मेरे पिता की पटरानी। जैसे अदिति ने धाता को जन्म दिया, वैसे ही इन्होंने नरश्रेष्ठ राम को जन्म दिया, जो सिंह की प्रबल चाल से चलते हैं।
22शोक में डूबी ये देवी, जो मुरझाए पुष्पों वाली वन के मध्य की कर्णिकार वृक्ष की शाखा के समान लगती हैं और कौसल्या की बाईं भुजा का सहारा लिए हैं, रानी सुमित्रा हैं, दो वीरों की माता जो सौन्दर्य में देवताओं के तुल्य और सच्चे पराक्रम से सम्पन्न हैं—लक्ष्मण और शत्रुघ्न।
23शोक में डूबी ये देवी, जो मुरझाए पुष्पों वाली वन के मध्य की कर्णिकार वृक्ष की शाखा के समान लगती हैं और कौसल्या की बाईं भुजा का सहारा लिए हैं, रानी सुमित्रा हैं, दो वीरों की माता जो सौन्दर्य में देवताओं के तुल्य और सच्चे पराक्रम से सम्पन्न हैं—लक्ष्मण और शत्रुघ्न।
24ये मेरी माता कैकेयी हैं, जो क्रोधी हैं, विवेकशक्ति से रहित हैं, अभिमानी हैं, अपने सौन्दर्य पर गर्व करती हैं, धन की लालसा रखती हैं, कुलीना के वेश में अकुलीना हैं, दुष्ट हैं और पापकर्मों में लगी हैं। इन्हें देखिए। आप जान लीजिए कि इन्हीं के कारण नरश्रेष्ठ राम और लक्ष्मण उस वन में प्रविष्ट हुए जो उनके विनाश का कारण बन सकता है, और राजा दशरथ स्वर्ग सिधार गए। जिस महान् विपत्ति का मैं इस समय सामना कर रहा हूँ, उसका मूल केवल यही हैं।
25ये मेरी माता कैकेयी हैं, जो क्रोधी हैं, विवेकशक्ति से रहित हैं, अभिमानी हैं, अपने सौन्दर्य पर गर्व करती हैं, धन की लालसा रखती हैं, कुलीना के वेश में अकुलीना हैं, दुष्ट हैं और पापकर्मों में लगी हैं। इन्हें देखिए। आप जान लीजिए कि इन्हीं के कारण नरश्रेष्ठ राम और लक्ष्मण उस वन में प्रविष्ट हुए जो उनके विनाश का कारण बन सकता है, और राजा दशरथ स्वर्ग सिधार गए। जिस महान् विपत्ति का मैं इस समय सामना कर रहा हूँ, उसका मूल केवल यही हैं।
26ये मेरी माता कैकेयी हैं, जो क्रोधी हैं, विवेकशक्ति से रहित हैं, अभिमानी हैं, अपने सौन्दर्य पर गर्व करती हैं, धन की लालसा रखती हैं, कुलीना के वेश में अकुलीना हैं, दुष्ट हैं और पापकर्मों में लगी हैं। इन्हें देखिए। आप जान लीजिए कि इन्हीं के कारण नरश्रेष्ठ राम और लक्ष्मण उस वन में प्रविष्ट हुए जो उनके विनाश का कारण बन सकता है, और राजा दशरथ स्वर्ग सिधार गए। जिस महान् विपत्ति का मैं इस समय सामना कर रहा हूँ, उसका मूल केवल यही हैं।
27इस प्रकार नरश्रेष्ठ भरत ने रक्तवर्ण नेत्रों और सिसकियों से अवरुद्ध स्वर से नागराज के समान फुफकारते हुए कहा।
28भरत के वचन सुनकर महामुनि बुद्धिमान् भरद्वाज ने सार्थक वचनों में उत्तर दिया:
29हे भरत! तुम्हें कैकेयी में दोष नहीं ढूँढ़ना चाहिए। राम का निर्वासन भविष्य में (मानवजाति के लिए) महान् सुख का स्रोत सिद्ध होगा।
30राम का निर्वासन देवताओं, असुरों और शुद्धात्मा मुनियों के कल्याण का कारण बनेगा।
31प्रणाम कर सिद्धमनोरथ भरत ने मुनि भरद्वाज की परिक्रमा की, उनसे विदा ली और अपनी सेना को प्रस्थान के लिए तैयार होने की आज्ञा दी।
32प्रस्थान के अभिप्राय से लोगों के विभिन्न दलों ने स्वर्ण से अलंकृत उत्तम अश्वरथ जोते।
33स्वर्ण की पेटियाँ पहने और पताकाओं से सजे हाथी और हथिनियाँ ग्रीष्म के अन्त के गर्जते मेघों के समान अपनी घण्टियों की ध्वनि के साथ चल पड़े।
34नाना प्रकार के बहुमूल्य वाहन, बड़े और छोटे, चल पड़े, जबकि पैदल सेना कूच कर गई।
35कौसल्या के नेतृत्व में स्त्रियाँ राम को देखने के लिए उत्सुक होकर विशिष्ट वाहनों में हर्षपूर्वक आगे बढ़ीं।
36उदारचेता भरत सूर्य और चन्द्रमा के तेज वाली तैयार रखी एक मंगलमय शिविका में बैठे और अनुचरों के बीच आगे बढ़े।
37हाथियों, अश्वों और रथों से भरी वह विशाल सेना आकाश में उठे उन्नत मेघ के समान फैलती हुई दक्षिण दिशा में बढ़ी, पक्षियों और पशुओं से भरे वनों से होकर, गंगा नदी के उस पार के पर्वतों और झरनों से होकर।
38हाथियों, अश्वों और रथों से भरी वह विशाल सेना आकाश में उठे उन्नत मेघ के समान फैलती हुई दक्षिण दिशा में बढ़ी, पक्षियों और पशुओं से भरे वनों से होकर, गंगा नदी के उस पार के पर्वतों और झरनों से होकर।
39सैनिकों, हाथियों और अश्वों की भरत की वह सेना, सब उत्साह से भरे, भयंकर पक्षियों और पशुओं के झुण्डों से भरे वन में प्रवेश करते समय शोभायमान लगी। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्विनवतितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1भरतले आफ्ना परिजनसहित आतिथ्य स्वीकार गरे र भरद्वाजको आश्रममा रात बिताए। त्यसपछि उनी आफैँ भरद्वाजको छेउमा गए।
2हात जोडेर उभिएका नरश्रेष्ठ भरतलाई देखेर भर्खरै आफ्नो अग्निहोत्र पूरा गरिसकेका मुनि भरद्वाजले उनलाई भने:
3हे निष्पाप! आशा छ, तिमीले हाम्रो आश्रममा रात सुखपूर्वक बितायौ? भन, के तिम्रा सबै मानिसले आतिथ्यको आनन्द लिए?
4भरतले महाप्रभावशाली मुनिलाई हात जोडेर प्रणाम गरे। र आश्रमबाट बाहिर आएर उत्तर दिए:
5हे पवित्रात्मन्! मैले आफ्ना मन्त्री र मानिस तथा पशुहरूको समस्त सेनासहित सुखपूर्वक रात बिताएँ। हाम्रा सबै कामना तपाईंले तृप्त पार्नुभयो।
6दूतहरूसहित हामी सबै थकान र तापबाट मुक्त भयौँ। हामीलाई भरपूर भोजन र उत्तम आवास मिल्यो र रात राम्ररी बित्यो।
7हे पूज्य! हे तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ! म तपाईंसँग बिदा माग्दछु। म आफ्ना दाजुको दर्शनमा जाँदै छु, त्यसैले कृपादृष्टिले मलाई आशीर्वाद दिनुहोस्।
8हे धर्मज्ञ! मलाई बताउनुहोस् कि कुन बाटो ती धर्मात्मा र उदारचेता (राम) को आश्रमतर्फ जान्छ? र त्यो (यहाँबाट) कति टाढा छ?
9यसरी सोधिएपछि महामुनि तेजस्वी भरद्वाजले आफ्ना दाजुको दर्शनका लागि तर्सिरहेका भरतलाई उत्तर दिए:
10हे भरत! यहाँबाट साढे तीन योजन टाढा निर्जन वनमा चित्रकूट पर्वत उभिएको छ, जसका झरना र वनप्रदेश मनोहर छन्।
11त्यसको उत्तरतर्फ मन्दाकिनी नदी बग्छे, जो (आफ्ना तटमा) फुलेका रूख र मनोहर फुलेका वनले घनाले ढाकिएकी छे।
12हे प्रिय पुत्र! त्यस नदीपारि चित्रकूट पर्वत छ, जसमाथि एउटा पर्णकुटी छ जहाँ निश्चय नै ती दुवै बस्छन्।
13हे विशिष्ट सेनानायक! यदि तिमीले हात्ती, घोडा र रथले भरिएको आफ्नो सेनालाई दक्षिण मार्गबाट वा नैर्ऋत्य दिशातर्फ लैजायौ भने, त्यहाँ राम भेटिनेछन्।
14जब तिनीहरूले यात्राका विषयमा सुने, तब दशरथका पत्नीहरू आफूयोग्य रथबाट ओर्लिए र ब्राह्मण भरद्वाजको वरिपरि उभिए।
15तिनमा काँप्दै गरेकी, कृश र उजाड कौसल्या सुमित्रासहित थिइन्। तिनीहरूले आफ्ना हातले मुनि भरद्वाजका चरण समाते।
16आफ्नो कामना अपूर्ण रहेकाले र सबै लोकमा घृणित भएकाले लाजले अभिभूत कैकेयीले पनि उनका चरण समातिन्।
17तिनीहरूले ती महान् र दिव्य तपस्वीको श्रद्धापूर्वक परिक्रमा गरे र उदास हृदयले भरतबाट थोरै मात्र टाढा उभिए।
18तब व्रतमा दृढ भरद्वाजले भरतलाई भने—म तिम्रा माताहरूका विषयमा एकएक गरी जान्न चाहन्छु।
19बुद्धिमान् भरद्वाजले यसरी सोधेपछि वाणीमा निपुण भरतले श्रद्धापूर्वक हात जोडेर उत्तर दिए:
20हे पूज्य मुनि! जुन रानीलाई तपाईं हेर्दै हुनुहुन्छ—उजाड, शोक र उपवासले कृश र देवीसमान देखिने—यिनी कौसल्या हुन्, मेरा पिताकी पटरानी। जसरी अदितिले धातालाई जन्म दिइन्, त्यसै गरी यिनले नरश्रेष्ठ रामलाई जन्म दिइन्, जो सिंहको प्रबल चालले हिँड्छन्।
21हे पूज्य मुनि! जुन रानीलाई तपाईं हेर्दै हुनुहुन्छ—उजाड, शोक र उपवासले कृश र देवीसमान देखिने—यिनी कौसल्या हुन्, मेरा पिताकी पटरानी। जसरी अदितिले धातालाई जन्म दिइन्, त्यसै गरी यिनले नरश्रेष्ठ रामलाई जन्म दिइन्, जो सिंहको प्रबल चालले हिँड्छन्।
22शोकमा डुबेकी यी देवी, जो ओइलाएका फूल भएकी वनको बीचको कर्णिकार रूखको हाँगासमान देखिन्छिन् र कौसल्याको बायाँ पाखुराको सहारा लिएकी छिन्, रानी सुमित्रा हुन्, दुई वीरकी माता जो सौन्दर्यमा देवतातुल्य र साँचो पराक्रमले सम्पन्न छन्—लक्ष्मण र शत्रुघ्न।
23शोकमा डुबेकी यी देवी, जो ओइलाएका फूल भएकी वनको बीचको कर्णिकार रूखको हाँगासमान देखिन्छिन् र कौसल्याको बायाँ पाखुराको सहारा लिएकी छिन्, रानी सुमित्रा हुन्, दुई वीरकी माता जो सौन्दर्यमा देवतातुल्य र साँचो पराक्रमले सम्पन्न छन्—लक्ष्मण र शत्रुघ्न।
24यिनी मेरी माता कैकेयी हुन्, जो रिसाहा छिन्, विवेकशक्तिविहीन छिन्, अभिमानी छिन्, आफ्नो सौन्दर्यमा गर्व गर्छिन्, धनको लालसा राख्छिन्, कुलीनाको वेशमा अकुलीना छिन्, दुष्ट छिन् र पापकर्ममा लागेकी छिन्। यिनलाई हेर्नुहोस्। तपाईंले थाहा पाउनुहोस् कि यिनकै कारण नरश्रेष्ठ राम र लक्ष्मण त्यस वनमा प्रवेश गरे जो तिनको विनाशको कारण बन्न सक्छ, र राजा दशरथ स्वर्ग सिधार्नुभयो। जुन महान् विपत्तिको म यस बेला सामना गरिरहेको छु, त्यसको मूल केवल यिनै हुन्।
25यिनी मेरी माता कैकेयी हुन्, जो रिसाहा छिन्, विवेकशक्तिविहीन छिन्, अभिमानी छिन्, आफ्नो सौन्दर्यमा गर्व गर्छिन्, धनको लालसा राख्छिन्, कुलीनाको वेशमा अकुलीना छिन्, दुष्ट छिन् र पापकर्ममा लागेकी छिन्। यिनलाई हेर्नुहोस्। तपाईंले थाहा पाउनुहोस् कि यिनकै कारण नरश्रेष्ठ राम र लक्ष्मण त्यस वनमा प्रवेश गरे जो तिनको विनाशको कारण बन्न सक्छ, र राजा दशरथ स्वर्ग सिधार्नुभयो। जुन महान् विपत्तिको म यस बेला सामना गरिरहेको छु, त्यसको मूल केवल यिनै हुन्।
26यिनी मेरी माता कैकेयी हुन्, जो रिसाहा छिन्, विवेकशक्तिविहीन छिन्, अभिमानी छिन्, आफ्नो सौन्दर्यमा गर्व गर्छिन्, धनको लालसा राख्छिन्, कुलीनाको वेशमा अकुलीना छिन्, दुष्ट छिन् र पापकर्ममा लागेकी छिन्। यिनलाई हेर्नुहोस्। तपाईंले थाहा पाउनुहोस् कि यिनकै कारण नरश्रेष्ठ राम र लक्ष्मण त्यस वनमा प्रवेश गरे जो तिनको विनाशको कारण बन्न सक्छ, र राजा दशरथ स्वर्ग सिधार्नुभयो। जुन महान् विपत्तिको म यस बेला सामना गरिरहेको छु, त्यसको मूल केवल यिनै हुन्।
27यसरी नरश्रेष्ठ भरतले रातो आँखा र सुँक्कसुँक्कले अवरुद्ध स्वरले नागराजसमान फुत्कार्दै भने।
28भरतका वचन सुनेर महामुनि बुद्धिमान् भरद्वाजले सार्थक वचनमा उत्तर दिए:
29हे भरत! तिमीले कैकेयीमा दोष खोज्नु हुँदैन। रामको निर्वासन भविष्यमा (मानवजातिका लागि) महान् सुखको स्रोत सिद्ध हुनेछ।
30रामको निर्वासन देवता, असुर र शुद्धात्मा मुनिहरूको कल्याणको कारण बन्नेछ।
31प्रणाम गरी सिद्धमनोरथ भरतले मुनि भरद्वाजको परिक्रमा गरे, उनीसँग बिदा लिए र आफ्नो सेनालाई प्रस्थानका लागि तयार हुने आज्ञा दिए।
32प्रस्थानको अभिप्रायले मानिसका विभिन्न दलले सुनले अलङ्कृत उत्तम अश्वरथ जोते।
33सुनका पेटी लगाएका र पताकाले सजिएका हात्ती र हात्तिनीहरू ग्रीष्मको अन्त्यका गर्जने बादलसमान आफ्ना घण्टीको ध्वनिका साथ हिँडे।
34नाना प्रकारका बहुमूल्य वाहन, ठूला र साना, हिँडे, जबकि पैदल सेनाले कूच गर्यो।
35कौसल्याको नेतृत्वमा स्त्रीहरू रामलाई हेर्न उत्सुक भई विशिष्ट वाहनमा हर्षपूर्वक अगाडि बढे।
36उदारचेता भरत सूर्य र चन्द्रमाको तेज भएको तयार राखिएको एउटा मंगलमय शिविकामा बसे र अनुचरहरूका बीच अगाडि बढे।
37हात्ती, घोडा र रथले भरिएको त्यो विशाल सेना आकाशमा उठेको उन्नत बादलसमान फैलिँदै दक्षिण दिशामा बढ्यो, पक्षी र पशुले भरिएका वनबाट हुँदै, गङ्गा नदीको पारिका पर्वत र खोलाहरूबाट हुँदै।
38हात्ती, घोडा र रथले भरिएको त्यो विशाल सेना आकाशमा उठेको उन्नत बादलसमान फैलिँदै दक्षिण दिशामा बढ्यो, पक्षी र पशुले भरिएका वनबाट हुँदै, गङ्गा नदीको पारिका पर्वत र खोलाहरूबाट हुँदै।
39सैनिक, हात्ती र घोडाको भरतको त्यो सेना, सबै उत्साहले भरिएका, भयंकर पक्षी र पशुका बथानले भरिएको वनमा प्रवेश गर्दा शोभायमान देखियो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको बयानब्बेऔँ सर्ग समाप्त भयो।