सर्गः 88
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 88
संस्कृत
1तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः। इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।। अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना। शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।
2तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः। इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।। अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना। शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।
3महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता। जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।2.88.3।।
4अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये। शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।2.88.4।।
5प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु। पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।। प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु। उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।। गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः। मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।। वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः। गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
6प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु। पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।। प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु। उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।। गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः। मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।। वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः। गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
7प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु। पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।। प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु। उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।। गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः। मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।। वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः। गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
8प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु। पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।। प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु। उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।। गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः। मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।। वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः। गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
9प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु। पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।। प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु। उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।। गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः। मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।। वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः। गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।
10अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा। मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।2.88.10।।
11न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्। यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।2.88.11।।
12विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना। दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।2.88.12।।
13इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्। स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।2.88.13।।
14मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे। तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।2.88.14।।
15उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा। तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।2.88.15।।
16मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी। सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।2.88.16।।
17हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम। ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।2.88.17।।
18सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः। सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।। कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः। सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।
19सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः। सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।। कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः। सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।
20धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः। भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।2.88.20।।
21सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्। वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।2.88.21।।
22आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा। गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।2.88.22।।
23न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्। वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।2.88.23।।
24शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्। अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।। अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्। शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।
25शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्। अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।। अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्। शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।
26अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा। फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।2.88.26।।
27तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने। तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।2.88.27।।
28वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति। लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।2.88.28।।
29अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः। अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।2.88.29।।
30प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते। ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।2.88.30।।
अंग्रेज़ी
1After listening to all that Guha had said, Bharatha reached the foot of the ingudi tree accompanied by his ministers and gazing at Rama's bed, said to all his mothers the magnanimous Rama rested that night here on this ground in that crushed bed.
2After listening to all that Guha had said, Bharatha reached the foot of the ingudi tree accompanied by his ministers and gazing at Rama's bed, said to all his mothers the magnanimous Rama rested that night here on this ground in that crushed bed.
3Rama, son of highly fortunate and sagacious Dasaratha, born of a noble lineage does not deserve to rest on this naked earth.
4How could Rama, the best among men used to a bed made of a pile of excellent spreads and overspread with deer skin, sleep on the bare ground?
5Rama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).
6Rama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).
7Rama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).
8Rama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).
9Rama, scorcher of enemies, one who was accostomed to dwell in the attic of sevenstoreyed mansions with floors paved with gold, and silver, spread with excellent carpets, decked with bouquets of flowers and perfumed with sandal and agaru. The peaks of those palaces were bright like towering white clouds and echoed with cries of parrots. They were cool and fragrant with perfumes. The marvellous palaces made of golden walls are comparable to mount Meru. He used to wake up to the sounds of songs and musical instruments, the tinkling of finest ornaments and the splendid sounds of the drums. Many bards, genealogists and panegyrists singing befitting ballads and extolling his virtues at appropriate time used to salute him in reverence (Bharata lamented).
10It is unbelievable that such a thing has happened to Rama in this world. It does not seem real to me and looks appears like a dream and my mind is bewildered.
11Dasaratha's son, Rama had to rest on the ground would admittedly mean that no divine power is mightier than Time (Destiny).
12Sita, daughter of Janaka, king of Videha, and beloved daughterinlaw of Dasaratha who caused delight to the beholder, too had to rest on the bare ground.
13This is my brother's couch and it is here where he had tossed about. The grass spread on this hard surface is crushed by his limbs.
14Some particles of gold dust are seen stuck to this bed here and there. I think Sita might have rested on this excellent bed with all her jewellery.
15That the upper garment of Sita might have been caught here is well evident from the shining silken threads stuck.
16Hapless Sita is young and delicate. Being a chaste lady, she, even in these (adverse) circumstances, does not feel the brunt. Hence, maybe she thinks her husbands' (hard) bed comfortable to her.
17Alas, what suffering Because of a cruel man like me Rama along with his spouse was condemned to recline upon such bed like an orphan.
18How could such Rama sleep on the ground? He was born in the house of emperors, worthy of reverence by the entire world and beloved of all the worlds, with the complexion of a blue lotus, with red eyes, and pleasing looks, one who deserves to be happy and not to suffer by renouncing the kingdom and excellent comforts.
19How could such Rama sleep on the ground? He was born in the house of emperors, worthy of reverence by the entire world and beloved of all the worlds, with the complexion of a blue lotus, with red eyes, and pleasing looks, one who deserves to be happy and not to suffer by renouncing the kingdom and excellent comforts.
20Surely Lakshmana of great merit and auspicious virtues is fortunate since he is accompanying his brother Rama in times of adversity.
21Sita has, indeed, accomplished her object by accompanying her husband (to the forest). Bereft of that magnanimous Rama, all of us are in doubt (if he will accept our services).
22King Dasaratha having ascended to heaven and Rama taken shelter in the forest, this kingdom appears to me like a ship without a helmsman.
23No one, even in thought, would ever desire this kingdom, protected by the strength of his arms even while residing in the forest.
24Now the gates of our capital city (Ayodhya) are wide open. The city is unprotected and endangered. There are no guards to keep vigil over the ramparts. The horses and elephants are not in control (hence unprepared for battle). The army is unhappy and demoralised. At this state even the enemies will not like to seize the city, they will shun it like food mixed with poison.
25Now the gates of our capital city (Ayodhya) are wide open. The city is unprotected and endangered. There are no guards to keep vigil over the ramparts. The horses and elephants are not in control (hence unprepared for battle). The army is unhappy and demoralised. At this state even the enemies will not like to seize the city, they will shun it like food mixed with poison.
26From today onwards, wearing matted hair and clad in robes made of bark and living on fruits and roots, I too shall sleep on the naked ground or on grass.
27Taking upon myself the vow of Rama, I too shall live in the forest cheerfully for the rest of the term on behalf of him so that his vow shall not prove untrue.
28As I live in the forest on behalf of my brother Rama, Satrughna will live with me. My esteemed brother Rama will rule Ayodhya along with Lakshmana.
29In Ayodhya the brahmins shall coronate Rama. Will the gods make this desire of mine true?
30I will seek his grace in many ways by bowing down my head. Even then if Rama does not grant my wish, I shall also live with him as long as it takes. He will not be able to ignore a forester like me. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टाशीतितमस्सर्गः।। Thus ends the eightyeigth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1गुह ने जो कुछ कहा वह सब सुनकर भरत अपने मन्त्रियों सहित इंगुदी वृक्ष के मूल में पहुँचे और राम की शय्या को निहारते हुए अपनी सब माताओं से बोले—उदारचेता राम ने वह रात यहीं इस भूमि पर उस कुचली हुई शय्या में बिताई।
2गुह ने जो कुछ कहा वह सब सुनकर भरत अपने मन्त्रियों सहित इंगुदी वृक्ष के मूल में पहुँचे और राम की शय्या को निहारते हुए अपनी सब माताओं से बोले—उदारचेता राम ने वह रात यहीं इस भूमि पर उस कुचली हुई शय्या में बिताई।
3परम भाग्यशाली और बुद्धिमान् दशरथ के पुत्र, कुलीन वंश में उत्पन्न राम इस नंगी भूमि पर विश्राम करने के योग्य नहीं।
4नरश्रेष्ठ राम, जो उत्तम बिछौनों के ढेर से बनी और मृगचर्म से आच्छादित शय्या के अभ्यस्त थे, नंगी भूमि पर कैसे सो सके?
5शत्रुतापन राम, जो स्वर्ण और रजत से मढ़े फर्श वाले सप्तभूमि भवनों की अटारियों में रहने के अभ्यस्त थे, जहाँ उत्तम कालीन बिछे रहते थे, पुष्पगुच्छ सजे रहते थे और चन्दन तथा अगुरु की सुगन्ध व्याप्त रहती थी। उन प्रासादों के शिखर ऊँचे श्वेत मेघों के समान उज्ज्वल थे और शुकों के कलरव से गूँजते थे। वे शीतल और सुगन्धों से महकते थे। स्वर्ण की भित्तियों से बने वे अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वत के तुल्य थे। वे गीतों और वाद्यों के स्वरों, उत्तम आभूषणों की झंकार और दुन्दुभियों के भव्य नादों से जागते थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता और स्तुतिपाठक उचित समय पर अनुकूल गाथाएँ गाते और उनके गुणों का बखान करते हुए श्रद्धापूर्वक उन्हें प्रणाम करते थे। (भरत ने विलाप किया)।
6शत्रुतापन राम, जो स्वर्ण और रजत से मढ़े फर्श वाले सप्तभूमि भवनों की अटारियों में रहने के अभ्यस्त थे, जहाँ उत्तम कालीन बिछे रहते थे, पुष्पगुच्छ सजे रहते थे और चन्दन तथा अगुरु की सुगन्ध व्याप्त रहती थी। उन प्रासादों के शिखर ऊँचे श्वेत मेघों के समान उज्ज्वल थे और शुकों के कलरव से गूँजते थे। वे शीतल और सुगन्धों से महकते थे। स्वर्ण की भित्तियों से बने वे अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वत के तुल्य थे। वे गीतों और वाद्यों के स्वरों, उत्तम आभूषणों की झंकार और दुन्दुभियों के भव्य नादों से जागते थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता और स्तुतिपाठक उचित समय पर अनुकूल गाथाएँ गाते और उनके गुणों का बखान करते हुए श्रद्धापूर्वक उन्हें प्रणाम करते थे। (भरत ने विलाप किया)।
7शत्रुतापन राम, जो स्वर्ण और रजत से मढ़े फर्श वाले सप्तभूमि भवनों की अटारियों में रहने के अभ्यस्त थे, जहाँ उत्तम कालीन बिछे रहते थे, पुष्पगुच्छ सजे रहते थे और चन्दन तथा अगुरु की सुगन्ध व्याप्त रहती थी। उन प्रासादों के शिखर ऊँचे श्वेत मेघों के समान उज्ज्वल थे और शुकों के कलरव से गूँजते थे। वे शीतल और सुगन्धों से महकते थे। स्वर्ण की भित्तियों से बने वे अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वत के तुल्य थे। वे गीतों और वाद्यों के स्वरों, उत्तम आभूषणों की झंकार और दुन्दुभियों के भव्य नादों से जागते थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता और स्तुतिपाठक उचित समय पर अनुकूल गाथाएँ गाते और उनके गुणों का बखान करते हुए श्रद्धापूर्वक उन्हें प्रणाम करते थे। (भरत ने विलाप किया)।
8शत्रुतापन राम, जो स्वर्ण और रजत से मढ़े फर्श वाले सप्तभूमि भवनों की अटारियों में रहने के अभ्यस्त थे, जहाँ उत्तम कालीन बिछे रहते थे, पुष्पगुच्छ सजे रहते थे और चन्दन तथा अगुरु की सुगन्ध व्याप्त रहती थी। उन प्रासादों के शिखर ऊँचे श्वेत मेघों के समान उज्ज्वल थे और शुकों के कलरव से गूँजते थे। वे शीतल और सुगन्धों से महकते थे। स्वर्ण की भित्तियों से बने वे अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वत के तुल्य थे। वे गीतों और वाद्यों के स्वरों, उत्तम आभूषणों की झंकार और दुन्दुभियों के भव्य नादों से जागते थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता और स्तुतिपाठक उचित समय पर अनुकूल गाथाएँ गाते और उनके गुणों का बखान करते हुए श्रद्धापूर्वक उन्हें प्रणाम करते थे। (भरत ने विलाप किया)।
9शत्रुतापन राम, जो स्वर्ण और रजत से मढ़े फर्श वाले सप्तभूमि भवनों की अटारियों में रहने के अभ्यस्त थे, जहाँ उत्तम कालीन बिछे रहते थे, पुष्पगुच्छ सजे रहते थे और चन्दन तथा अगुरु की सुगन्ध व्याप्त रहती थी। उन प्रासादों के शिखर ऊँचे श्वेत मेघों के समान उज्ज्वल थे और शुकों के कलरव से गूँजते थे। वे शीतल और सुगन्धों से महकते थे। स्वर्ण की भित्तियों से बने वे अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वत के तुल्य थे। वे गीतों और वाद्यों के स्वरों, उत्तम आभूषणों की झंकार और दुन्दुभियों के भव्य नादों से जागते थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता और स्तुतिपाठक उचित समय पर अनुकूल गाथाएँ गाते और उनके गुणों का बखान करते हुए श्रद्धापूर्वक उन्हें प्रणाम करते थे। (भरत ने विलाप किया)।
10यह अविश्वसनीय है कि इस संसार में राम के साथ ऐसा हुआ। मुझे यह वास्तविक नहीं लगता, स्वप्न के समान लगता है और मेरा मन विह्वल है।
11दशरथनन्दन राम को भूमि पर विश्राम करना पड़ा—इसका स्पष्ट अर्थ यही है कि काल (भाग्य) से बलवान् कोई दिव्य शक्ति नहीं।
12विदेहराज जनक की पुत्री और दशरथ की प्रिय पुत्रवधू सीता, जो देखने वालों को आनन्द देती थीं, उन्हें भी नंगी भूमि पर विश्राम करना पड़ा।
13यह मेरे भ्राता की शय्या है और यहीं वे करवटें बदलते रहे। इस कठोर सतह पर बिछी घास उनके अंगों से कुचली गई है।
14यहाँ इस शय्या पर कहीं-कहीं स्वर्णधूलि के कण चिपके दिखते हैं। मैं समझता हूँ कि सीता ने अपने समस्त आभूषणों सहित इस उत्तम शय्या पर विश्राम किया होगा।
15सीता का उत्तरीय यहाँ अटक गया होगा, यह चिपके हुए चमकते रेशमी तन्तुओं से भली-भाँति स्पष्ट है।
16अभागी सीता युवा और सुकुमार हैं। पतिव्रता होने के कारण वे इन (विपरीत) परिस्थितियों में भी कष्ट का अनुभव नहीं करतीं। इसीलिए सम्भवतः वे अपने पति की (कठोर) शय्या को अपने लिए सुखद मानती हैं।
17हाय, कैसा कष्ट! मुझ जैसे निष्ठुर मनुष्य के कारण राम को अपनी पत्नी सहित अनाथ के समान ऐसी शय्या पर लेटने को विवश होना पड़ा।
18ऐसे राम भूमि पर कैसे सो सके? वे सम्राटों के कुल में उत्पन्न हुए, समस्त संसार के आदर के योग्य और समस्त लोकों के प्रिय हैं, नीलकमल के वर्ण वाले, रक्तवर्ण नेत्रों और मनोहर रूप वाले हैं, जो सुख के योग्य हैं और राज्य तथा उत्तम सुख त्यागकर कष्ट भोगने के योग्य नहीं।
19ऐसे राम भूमि पर कैसे सो सके? वे सम्राटों के कुल में उत्पन्न हुए, समस्त संसार के आदर के योग्य और समस्त लोकों के प्रिय हैं, नीलकमल के वर्ण वाले, रक्तवर्ण नेत्रों और मनोहर रूप वाले हैं, जो सुख के योग्य हैं और राज्य तथा उत्तम सुख त्यागकर कष्ट भोगने के योग्य नहीं।
20निश्चय ही महान् पुण्य और मंगल गुणों वाले लक्ष्मण भाग्यशाली हैं, क्योंकि वे विपत्ति के समय अपने भ्राता राम के साथ हैं।
21सीता ने सचमुच अपने पति का (वन में) अनुगमन कर अपना प्रयोजन सिद्ध कर लिया। उन उदारचेता राम से वंचित हम सब सन्देह में हैं (कि वे हमारी सेवा स्वीकार करेंगे या नहीं)।
22राजा दशरथ के स्वर्ग सिधार जाने और राम के वन की शरण ले लेने पर यह राज्य मुझे कर्णधार के बिना नौका के समान लगता है।
23वन में निवास करते हुए भी उनकी भुजाओं के बल से रक्षित इस राज्य की कोई मन से भी कामना नहीं करेगा।
24अब हमारी राजधानी (अयोध्या) के द्वार खुले पड़े हैं। नगर अरक्षित और संकटग्रस्त है। प्राचीरों पर पहरा देने वाले रक्षक नहीं हैं। अश्व और हाथी नियन्त्रण में नहीं (अतः युद्ध के लिए अप्रस्तुत हैं)। सेना दुःखी और हतोत्साहित है। इस स्थिति में शत्रु तक इस नगर को हड़पना नहीं चाहेंगे, वे इसे विषमिश्रित भोजन के समान त्याग देंगे।
25अब हमारी राजधानी (अयोध्या) के द्वार खुले पड़े हैं। नगर अरक्षित और संकटग्रस्त है। प्राचीरों पर पहरा देने वाले रक्षक नहीं हैं। अश्व और हाथी नियन्त्रण में नहीं (अतः युद्ध के लिए अप्रस्तुत हैं)। सेना दुःखी और हतोत्साहित है। इस स्थिति में शत्रु तक इस नगर को हड़पना नहीं चाहेंगे, वे इसे विषमिश्रित भोजन के समान त्याग देंगे।
26आज से जटा धारण कर, वल्कल वस्त्र पहनकर और फल-मूल पर जीवन बिताते हुए मैं भी नंगी भूमि पर अथवा घास पर सोऊँगा।
27राम का व्रत अपने ऊपर लेकर मैं भी उनकी ओर से शेष अवधि तक वन में प्रसन्नतापूर्वक निवास करूँगा, जिससे उनका व्रत मिथ्या सिद्ध न हो।
28जब मैं अपने भ्राता राम की ओर से वन में रहूँगा, तब शत्रुघ्न मेरे साथ रहेंगे। मेरे पूज्य भ्राता राम लक्ष्मण सहित अयोध्या पर शासन करेंगे।
29अयोध्या में ब्राह्मण राम का अभिषेक करें। क्या देवता मेरी इस कामना को सत्य करेंगे?
30मैं सिर झुकाकर अनेक प्रकार से उनकी कृपा माँगूँगा। तब भी यदि राम मेरी इच्छा स्वीकार न करें, तो मैं भी जितना समय लगे उनके साथ ही रहूँगा। वे मुझ जैसे वनवासी की उपेक्षा नहीं कर सकेंगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का अष्टाशीतितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1गुहले जे-जे भने त्यो सबै सुनेर भरत आफ्ना मन्त्रीसहित इङ्गुदी रूखको फेदमा पुगे र रामको शय्या नियाल्दै आफ्ना सबै मातालाई भने—उदारचेता रामले त्यो रात यहीँ यस भुइँमा त्यस कुल्चिएको शय्यामा बिताए।
2गुहले जे-जे भने त्यो सबै सुनेर भरत आफ्ना मन्त्रीसहित इङ्गुदी रूखको फेदमा पुगे र रामको शय्या नियाल्दै आफ्ना सबै मातालाई भने—उदारचेता रामले त्यो रात यहीँ यस भुइँमा त्यस कुल्चिएको शय्यामा बिताए।
3परम भाग्यशाली र बुद्धिमान् दशरथका पुत्र, कुलीन वंशमा जन्मेका राम यस नाङ्गो भुइँमा विश्राम गर्न योग्य छैनन्।
4नरश्रेष्ठ राम, जो उत्तम ओछ्यानको थुप्रोबाट बनेको र मृगचर्मले ढाकिएको शय्याका अभ्यस्त थिए, नाङ्गो भुइँमा कसरी सुत्न सके?
5शत्रुतापन राम, जो सुन र चाँदीले मोहोरिएको भुइँ भएका सातौँ तलाका भवनका अट्टालिकामा बस्ने अभ्यस्त थिए, जहाँ उत्तम गलैँचा ओछ्याइएका हुन्थे, फूलका गुच्छा सजिएका हुन्थे र चन्दन तथा अगुरुको सुगन्ध व्याप्त हुन्थ्यो। ती प्रासादका शिखर अग्ला सेता बादलसमान उज्ज्वल थिए र सुगाका कलरवले गुन्जिन्थे। ती शीतल र सुगन्धले महकिन्थे। सुनका भित्ताबाट बनेका ती अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वततुल्य थिए। ती गीत र वाद्यका स्वर, उत्तम गहनाका झङ्कार र दुन्दुभिका भव्य नादले ब्युँझिन्थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता र स्तुतिपाठकहरूले उचित समयमा अनुकूल गाथा गाउँदै र उनका गुणको बखान गर्दै श्रद्धापूर्वक उनलाई प्रणाम गर्थे। (भरतले विलाप गरे)।
6शत्रुतापन राम, जो सुन र चाँदीले मोहोरिएको भुइँ भएका सातौँ तलाका भवनका अट्टालिकामा बस्ने अभ्यस्त थिए, जहाँ उत्तम गलैँचा ओछ्याइएका हुन्थे, फूलका गुच्छा सजिएका हुन्थे र चन्दन तथा अगुरुको सुगन्ध व्याप्त हुन्थ्यो। ती प्रासादका शिखर अग्ला सेता बादलसमान उज्ज्वल थिए र सुगाका कलरवले गुन्जिन्थे। ती शीतल र सुगन्धले महकिन्थे। सुनका भित्ताबाट बनेका ती अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वततुल्य थिए। ती गीत र वाद्यका स्वर, उत्तम गहनाका झङ्कार र दुन्दुभिका भव्य नादले ब्युँझिन्थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता र स्तुतिपाठकहरूले उचित समयमा अनुकूल गाथा गाउँदै र उनका गुणको बखान गर्दै श्रद्धापूर्वक उनलाई प्रणाम गर्थे। (भरतले विलाप गरे)।
7शत्रुतापन राम, जो सुन र चाँदीले मोहोरिएको भुइँ भएका सातौँ तलाका भवनका अट्टालिकामा बस्ने अभ्यस्त थिए, जहाँ उत्तम गलैँचा ओछ्याइएका हुन्थे, फूलका गुच्छा सजिएका हुन्थे र चन्दन तथा अगुरुको सुगन्ध व्याप्त हुन्थ्यो। ती प्रासादका शिखर अग्ला सेता बादलसमान उज्ज्वल थिए र सुगाका कलरवले गुन्जिन्थे। ती शीतल र सुगन्धले महकिन्थे। सुनका भित्ताबाट बनेका ती अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वततुल्य थिए। ती गीत र वाद्यका स्वर, उत्तम गहनाका झङ्कार र दुन्दुभिका भव्य नादले ब्युँझिन्थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता र स्तुतिपाठकहरूले उचित समयमा अनुकूल गाथा गाउँदै र उनका गुणको बखान गर्दै श्रद्धापूर्वक उनलाई प्रणाम गर्थे। (भरतले विलाप गरे)।
8शत्रुतापन राम, जो सुन र चाँदीले मोहोरिएको भुइँ भएका सातौँ तलाका भवनका अट्टालिकामा बस्ने अभ्यस्त थिए, जहाँ उत्तम गलैँचा ओछ्याइएका हुन्थे, फूलका गुच्छा सजिएका हुन्थे र चन्दन तथा अगुरुको सुगन्ध व्याप्त हुन्थ्यो। ती प्रासादका शिखर अग्ला सेता बादलसमान उज्ज्वल थिए र सुगाका कलरवले गुन्जिन्थे। ती शीतल र सुगन्धले महकिन्थे। सुनका भित्ताबाट बनेका ती अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वततुल्य थिए। ती गीत र वाद्यका स्वर, उत्तम गहनाका झङ्कार र दुन्दुभिका भव्य नादले ब्युँझिन्थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता र स्तुतिपाठकहरूले उचित समयमा अनुकूल गाथा गाउँदै र उनका गुणको बखान गर्दै श्रद्धापूर्वक उनलाई प्रणाम गर्थे। (भरतले विलाप गरे)।
9शत्रुतापन राम, जो सुन र चाँदीले मोहोरिएको भुइँ भएका सातौँ तलाका भवनका अट्टालिकामा बस्ने अभ्यस्त थिए, जहाँ उत्तम गलैँचा ओछ्याइएका हुन्थे, फूलका गुच्छा सजिएका हुन्थे र चन्दन तथा अगुरुको सुगन्ध व्याप्त हुन्थ्यो। ती प्रासादका शिखर अग्ला सेता बादलसमान उज्ज्वल थिए र सुगाका कलरवले गुन्जिन्थे। ती शीतल र सुगन्धले महकिन्थे। सुनका भित्ताबाट बनेका ती अद्भुत प्रासाद मेरु पर्वततुल्य थिए। ती गीत र वाद्यका स्वर, उत्तम गहनाका झङ्कार र दुन्दुभिका भव्य नादले ब्युँझिन्थे। अनेक वन्दीजन, वंशकीर्तनकर्ता र स्तुतिपाठकहरूले उचित समयमा अनुकूल गाथा गाउँदै र उनका गुणको बखान गर्दै श्रद्धापूर्वक उनलाई प्रणाम गर्थे। (भरतले विलाप गरे)।
10यो अविश्वसनीय छ कि यस संसारमा रामसँग यस्तो भयो। मलाई यो वास्तविक लाग्दैन, सपनासमान लाग्छ र मेरो मन विह्वल छ।
11दशरथनन्दन रामले भुइँमा विश्राम गर्नुपर्यो—यसको स्पष्ट अर्थ यही हो कि काल (भाग्य) भन्दा बलवान् कुनै दिव्य शक्ति छैन।
12विदेहराज जनककी पुत्री र दशरथकी प्रिय बुहारी सीता, जसले हेर्नेहरूलाई आनन्द दिन्थिन्, उनलाई पनि नाङ्गो भुइँमा विश्राम गर्नुपर्यो।
13यो मेरा दाजुको शय्या हो र यहीँ उनी छटपटाइरहे। यस कठोर सतहमा ओछ्याइएको घाँस उनका अङ्गले कुल्चिएको छ।
14यहाँ यस शय्यामा कतैकतै सुनको धूलोका कण टाँसिएका देखिन्छन्। म ठान्छु कि सीताले आफ्ना समस्त गहनासहित यस उत्तम शय्यामा विश्राम गरिन् होला।
15सीताको उत्तरीय यहाँ अल्झेको हुनुपर्छ, यो टाँसिएका चम्किला रेशमी धागोबाट राम्ररी स्पष्ट छ।
16अभागी सीता युवा र सुकुमार छिन्। पतिव्रता भएकाले उनी यी (प्रतिकूल) परिस्थितिमा पनि कष्टको अनुभव गर्दिनन्। त्यसैले सम्भवतः उनी आफ्ना पतिको (कठोर) शय्यालाई आफूका लागि सुखद ठान्छिन्।
17हाय, कस्तो कष्ट! मजस्तो निष्ठुर मानिसका कारण रामलाई आफ्नी पत्नीसहित अनाथसमान यस्तो शय्यामा पल्टन बाध्य हुनुपर्यो।
18यस्ता राम भुइँमा कसरी सुत्न सके? उनी सम्राट्हरूको कुलमा जन्मेका, समस्त संसारको आदरयोग्य र समस्त लोकका प्रिय छन्, नीलकमलको वर्ण भएका, रातो आँखा र मनोहर रूप भएका छन्, जो सुखयोग्य छन् र राज्य तथा उत्तम सुख त्यागेर कष्ट भोग्न योग्य छैनन्।
19यस्ता राम भुइँमा कसरी सुत्न सके? उनी सम्राट्हरूको कुलमा जन्मेका, समस्त संसारको आदरयोग्य र समस्त लोकका प्रिय छन्, नीलकमलको वर्ण भएका, रातो आँखा र मनोहर रूप भएका छन्, जो सुखयोग्य छन् र राज्य तथा उत्तम सुख त्यागेर कष्ट भोग्न योग्य छैनन्।
20निश्चय नै महान् पुण्य र मंगल गुण भएका लक्ष्मण भाग्यशाली छन्, किनभने उनी विपत्तिका बेला आफ्ना दाजु रामसँग छन्।
21सीताले साँच्चै आफ्ना पतिको (वनमा) अनुगमन गरी आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरिन्। ती उदारचेता रामबाट वञ्चित हामी सबै सन्देहमा छौँ (कि उनले हाम्रो सेवा स्वीकार गर्लान् कि नगर्लान्)।
22राजा दशरथ स्वर्ग सिधारेपछि र रामले वनको शरण लिएपछि यो राज्य मलाई कर्णधारविनाको डुङ्गासमान लाग्छ।
23वनमा बस्दा पनि उनका पाखुराको बलले रक्षित यस राज्यको कसैले मनले पनि कामना गर्नेछैन।
24अब हाम्री राजधानी (अयोध्या) का ढोका खुल्लै छन्। नगर अरक्षित र सङ्कटग्रस्त छ। पर्खालमा पहरा दिने रक्षक छैनन्। घोडा र हात्ती नियन्त्रणमा छैनन् (त्यसैले युद्धका लागि अप्रस्तुत छन्)। सेना दुःखी र हतोत्साहित छ। यस अवस्थामा शत्रुहरूले पनि यो नगर हडप्न चाहनेछैनन्, तिनीहरूले यसलाई विषमिश्रित भोजनसमान त्याग्नेछन्।
25अब हाम्री राजधानी (अयोध्या) का ढोका खुल्लै छन्। नगर अरक्षित र सङ्कटग्रस्त छ। पर्खालमा पहरा दिने रक्षक छैनन्। घोडा र हात्ती नियन्त्रणमा छैनन् (त्यसैले युद्धका लागि अप्रस्तुत छन्)। सेना दुःखी र हतोत्साहित छ। यस अवस्थामा शत्रुहरूले पनि यो नगर हडप्न चाहनेछैनन्, तिनीहरूले यसलाई विषमिश्रित भोजनसमान त्याग्नेछन्।
26आजदेखि जटा धारण गरी, वल्कल वस्त्र लगाई र फलमूलमा जीवन बिताउँदै म पनि नाङ्गो भुइँमा वा घाँसमा सुत्नेछु।
27रामको व्रत आफूमाथि लिएर म पनि उनको तर्फबाट बाँकी अवधिसम्म वनमा प्रसन्नतापूर्वक बस्नेछु, जसबाट उनको व्रत मिथ्या सिद्ध नहोस्।
28जब म आफ्ना दाजु रामको तर्फबाट वनमा बस्नेछु, तब शत्रुघ्न मसँग बस्नेछन्। मेरा पूज्य दाजु रामले लक्ष्मणसहित अयोध्यामाथि शासन गर्नेछन्।
29अयोध्यामा ब्राह्मणहरूले रामको अभिषेक गरून्। के देवताहरूले मेरो यो कामना सत्य पार्नेछन्?
30म शिर निहुराएर अनेक प्रकारले उनको कृपा माग्नेछु। तैपनि यदि रामले मेरो इच्छा स्वीकार गरेनन् भने, म पनि जति समय लागे पनि उनीसँगै बस्नेछु। उनले मजस्तो वनवासीको उपेक्षा गर्न सक्नेछैनन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको अठासीऔँ सर्ग समाप्त भयो।