सर्गः 48
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 48
संस्कृत
1तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च। बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।। अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्। उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
2तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च। बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।। अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्। उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
3स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता। अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
4न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्। न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
5नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्। पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
6गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्। व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
7किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा। पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
8एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया। योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
9आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च। येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
10शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः। आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
11काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति। प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
12विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः। राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
13अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च। दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
14प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः। विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
15पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्। यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
16स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च। पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
17पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः। स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
18वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्। इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
19युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति। सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
20को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च। सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
21कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्। न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
22यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्। कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
23कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि। जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
24या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा। कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
25उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्। कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
26न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः। मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
27ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः। राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
28मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः। भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
29पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।। पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः। सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।। नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः। शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
30पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।। पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः। सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।। नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः। शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
31पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।। पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः। सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।। नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः। शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
32तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः। चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
33इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्। जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
34नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा। तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
35उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया। अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
36तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते। विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतस स्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
37प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादना व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया। तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सा महार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
अंग्रेज़ी
1The people afflicted with sorrow followed Rama and returned to the city deeply distressed. Eyes overflowing with tears, they longed for death. Smitten with grief, they lost their highmindedness and looked as if their life had been drained out.
2The people afflicted with sorrow followed Rama and returned to the city deeply distressed. Eyes overflowing with tears, they longed for death. Smitten with grief, they lost their highmindedness and looked as if their life had been drained out.
3The subjects reached their respective homes and surrounded by their sons and wives broke down their faces flooded with tears.
4The people had no joy in life nor did they find cheer in anything. The merchants did not offer their wares for sale. The marketplace looked graceless (lifeless). (The stocks were empty). The householders did not cook their food.
5Neither loss nor acquisition of wealth mattered (to the people). No mother rejoiced over getting her firstborn son.
6In every house, women wept and in anguish heaped abuses on their husbands on their arrival at home with words (sharp) like goads on elephants:
7For those who do not see Rama, of what use are the houses or spouses or sons or fortunes or delight?
8Lakshmana is the only fortunate person in the world who has followed Rama of the Kakutstha race along with Sita to serve them.
9The rivers and the lotuspools have done some meritorious acts in the past as a result of which Rama having plunged into their holy waters will make his ablution.
10Forests with beautiful groves rivers with vast expanse of waters, mountains with their slopes will enhance the lustre of the scion of the Kakutsthas (Rama).
11Whichever hill or forest Rama visits, people will receive him there like a welcome guest and will not fail to render hospitality to him.
12Trees with bunches of cololurful flowers and clusters of blossoms hovering over with black bees will present themselves to the son of the Raghus (Rama).
13The hills will exhibit their excellent flowers and fruits off season out of compassion in order to welcome Rama.
14The mountains, displaying various wonderful streams here and there, will flow with pellucid waters (for Rama).
15The trees on the mountain summits will enchant Rama. Where Rama goes, there will be no room for fear or dishonour.
16Before that valiant, strongarmed son of Dasaratha goes too far away (from us), we should follow him.
17The shadow of the feet of this magnanimous lord will give us happiness. He alone is the goal and protector of all these people. He is the supreme refuge.
18We will serve Sita. You will serve Rama. Such were the words of the distressed women of the city to their husbands. (They continued).
19In the forest, Rama will look after your wellbeing and Sita will ensure our, women folk's security.
20The people here are choked with grief. Who will like to stay here where life is disagreeable, cheerless, full of despondency and distress?
21If Kaikeyi rules this kingdom unethically, we do not want to live here like orphans. What is the use of our progeny or property (in such a place)?
22Can Kaikeyi, who has brought disgrace to the race by abandoning her husband and son for the sake of wealth, spare others?
23We swear on our sons that as long as Kaikeyi lives, or we live, we will never stay in her kingdom as servants.
24Who can live with pleasure under the rule of Kaikeyi of unrighteous character and wicked behaviour, one who without compassion banished Rama, son of Dasaratha, king of kings?
25The entire kingdom, for the sake of Kaikeyi, is under a great calamity. With no support or leader it will definitely go to ruin.
26Now that Rama has been banished, the king will not live (long). After his death there will be evidently only lamentations.
27Where you are in deep trouble with merits exhausted, it is better to take poison, or follow Rama or walk into the unknown.
28Rama along with Sita and Lakshmana has been deceitfully exiled and all of us delivered to Bharata like beasts to a butcher (for protection).
29Rama, elder brother to Lakshmana is a tiger among men, a subduer of enemies, powerful like an intoxicated elephant, and a great charioteer. Blue in complexion, he has a face like the full Moon. He has lotuslike eyes, kneelong arms and fleshy clavicles. Endowed with a sweet nature, he always speaks the truth and the first to speak to others. When he roams the forest, charming like the Moon and pleasing to the whole world, he will surely make it look graceful.
30Rama, elder brother to Lakshmana is a tiger among men, a subduer of enemies, powerful like an intoxicated elephant, and a great charioteer. Blue in complexion, he has a face like the full Moon. He has lotuslike eyes, kneelong arms and fleshy clavicles. Endowed with a sweet nature, he always speaks the truth and the first to speak to others. When he roams the forest, charming like the Moon and pleasing to the whole world, he will surely make it look graceful.
31Rama, elder brother to Lakshmana is a tiger among men, a subduer of enemies, powerful like an intoxicated elephant, and a great charioteer. Blue in complexion, he has a face like the full Moon. He has lotuslike eyes, kneelong arms and fleshy clavicles. Endowed with a sweet nature, he always speaks the truth and the first to speak to others. When he roams the forest, charming like the Moon and pleasing to the whole world, he will surely make it look graceful.
32Such was the lamentation of the women of the city. Overcome with grief as if frightened at the approach of death, they wept bitterly.
33As the women of the city were thus lamenting over the scion of the Raghus (Rama) (sitting) at home, the sun set. Night fell.
34With sacrificial fires extinguished and the reading of holy scriptures and sacred recitations stopped, Ayodhya looked as if besmeared with darkness.
35With markets closed, the city of Ayodhya cheerless and shelterless looked like the sky without stars.
36The women grieved over Rama as if a son or a brother had been exiled. Depressed and distressed, they wept and sobbed. For them, Rama was indeed more than their sons.
37With the cessation of singing, celebrations, dance and music, there was no rejoicing in the city. The markets displaying merchandise were shut down. The city of Ayodhya looked like the ocean with its waters diminished. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिशस्सर्गः।। Thus ends the fortyeighth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1शोक से पीड़ित लोग राम के पीछे गए थे और अत्यन्त व्यथित होकर नगर लौटे। अश्रुओं से उमड़ते नेत्रों के साथ वे मृत्यु की कामना करने लगे। शोक से आहत होकर उन्होंने अपना धैर्य खो दिया और ऐसे लगने लगे मानो उनका जीवन निचोड़ लिया गया हो।
2शोक से पीड़ित लोग राम के पीछे गए थे और अत्यन्त व्यथित होकर नगर लौटे। अश्रुओं से उमड़ते नेत्रों के साथ वे मृत्यु की कामना करने लगे। शोक से आहत होकर उन्होंने अपना धैर्य खो दिया और ऐसे लगने लगे मानो उनका जीवन निचोड़ लिया गया हो।
3प्रजाजन अपने-अपने घर पहुँचे और अपने पुत्रों तथा पत्नियों से घिरकर अश्रुओं से भीगे मुख लिए फूट पड़े।
4लोगों को जीवन में कोई हर्ष न रहा, न किसी वस्तु में उन्हें आनन्द मिला। व्यापारियों ने अपना माल बिक्री के लिए नहीं सजाया। बाजार शोभाहीन (निष्प्राण) दिखने लगे। (भण्डार रिक्त थे।) गृहस्थों ने भोजन नहीं पकाया।
5(लोगों के लिए) न धन की हानि का महत्त्व रहा, न प्राप्ति का। किसी माता ने अपने प्रथम पुत्र के जन्म पर हर्ष नहीं मनाया।
6प्रत्येक घर में स्त्रियाँ रोईं और व्यथा में अपने पतियों के घर लौटने पर उन्हें हाथियों के अंकुश के समान (तीखे) वचनों से लताड़ा:
7जो राम को नहीं देख पाते, उनके लिए घरों का, पत्नियों का, पुत्रों का, सम्पत्ति का अथवा आनन्द का क्या उपयोग?
8इस संसार में एकमात्र भाग्यशाली पुरुष लक्ष्मण हैं, जो ककुत्स्थवंशी राम का सीता सहित अनुगमन कर उनकी सेवा करने चले गए।
9नदियों और कमलसरोवरों ने पूर्वकाल में अवश्य कुछ पुण्यकर्म किए होंगे, जिसके फलस्वरूप राम उनके पवित्र जल में उतरकर स्नान करेंगे।
10सुन्दर कुंजों वाले वन, जल के विस्तृत विस्तार वाली नदियाँ और अपने ढलानों सहित पर्वत ककुत्स्थनन्दन (राम) के तेज को और बढ़ाएँगे।
11राम जिस भी पर्वत अथवा वन में जाएँगे, वहाँ लोग उनका स्वागतयोग्य अतिथि के समान स्वागत करेंगे और उनका आतिथ्य करने में चूकेंगे नहीं।
12रंग-बिरंगे पुष्पगुच्छों और भ्रमरों से मँडराते मंजरियों के समूहों वाले वृक्ष रघुनन्दन (राम) के समक्ष स्वयं को प्रस्तुत करेंगे।
13पर्वत करुणावश राम का स्वागत करने के लिए बिना ऋतु के ही अपने उत्तम पुष्प और फल प्रकट कर देंगे।
14पर्वत यहाँ-वहाँ नाना प्रकार के अद्भुत झरने दिखाते हुए (राम के लिए) निर्मल जल बहाएँगे।
15पर्वतशिखरों के वृक्ष राम को मुग्ध करेंगे। राम जहाँ जाएँगे, वहाँ भय अथवा अपमान का कोई स्थान न होगा।
16इससे पहले कि दशरथ के वे पराक्रमी, महाबाहु पुत्र (हमसे) बहुत दूर निकल जाएँ, हमें उनके पीछे चल देना चाहिए।
17इन उदारचेता स्वामी के चरणों की छाया हमें सुख देगी। वे ही इन सब लोगों के लक्ष्य और रक्षक हैं। वे ही परम आश्रय हैं।
18हम सीता की सेवा करेंगी, आप राम की सेवा कीजिए। नगर की व्यथित स्त्रियों ने अपने पतियों से ऐसे वचन कहे। (उन्होंने आगे कहा)।
19वन में राम आपके कल्याण की देखभाल करेंगे और सीता हम स्त्रियों की सुरक्षा सुनिश्चित करेंगी।
20यहाँ के लोग शोक से अवरुद्ध हैं। यहाँ रहना कौन चाहेगा जहाँ जीवन अप्रिय, आनन्दहीन तथा विषाद और व्यथा से भरा हो?
21यदि कैकेयी इस राज्य पर अधर्मपूर्वक शासन करेंगी, तो हम यहाँ अनाथों के समान रहना नहीं चाहते। (ऐसे स्थान में) हमारी सन्तान अथवा सम्पत्ति का क्या उपयोग?
22जिस कैकेयी ने धन के लिए अपने पति और पुत्र दोनों को त्यागकर कुल को कलंकित किया, वह दूसरों को क्या छोड़ेगी?
23हम अपने पुत्रों की शपथ खाकर कहती हैं कि जब तक कैकेयी जीवित हैं अथवा जब तक हम जीवित हैं, हम उनके राज्य में दास बनकर कभी नहीं रहेंगे।
24अधर्मी चरित्र और दुष्ट आचरण वाली उस कैकेयी के शासन में कौन सुखपूर्वक रह सकता है, जिसने बिना करुणा के राजाधिराज दशरथ के पुत्र राम को निर्वासित कर दिया?
25कैकेयी के कारण सारा राज्य महान् विपत्ति में है। बिना आधार और बिना नेता के यह निश्चय ही नष्ट हो जाएगा।
26अब जब राम निर्वासित हो गए, राजा (अधिक) जीवित न रहेंगे। उनकी मृत्यु के पश्चात् स्पष्टतः केवल विलाप ही शेष रहेगा।
27जहाँ आप गहरे संकट में हों और पुण्य क्षीण हो चुका हो, वहाँ विष खा लेना, अथवा राम का अनुगमन करना, अथवा अज्ञात दिशा में चल देना ही श्रेयस्कर है।
28सीता और लक्ष्मण सहित राम को छल से निर्वासित कर दिया गया और हम सबको भरत के हाथों (रक्षा के लिए) वैसे ही सौंप दिया गया जैसे कसाई के हाथों पशु।
29लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता राम नरश्रेष्ठ हैं, शत्रुओं के दमनकर्ता हैं, मदमत्त हाथी के समान बलशाली हैं और महारथी हैं। श्याम वर्ण के वे पूर्णचन्द्र के समान मुख वाले हैं। उनके नेत्र कमल के समान हैं, भुजाएँ घुटनों तक लम्बी हैं और कन्धे मांसल हैं। मधुर स्वभाव से युक्त वे सदा सत्य बोलते हैं और दूसरों से पहले स्वयं बात आरम्भ करते हैं। जब वे चन्द्रमा के समान मनोहर और सारे संसार को प्रिय होकर वन में विचरण करेंगे, तब वे निश्चय ही उसे शोभायमान बना देंगे।
30लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता राम नरश्रेष्ठ हैं, शत्रुओं के दमनकर्ता हैं, मदमत्त हाथी के समान बलशाली हैं और महारथी हैं। श्याम वर्ण के वे पूर्णचन्द्र के समान मुख वाले हैं। उनके नेत्र कमल के समान हैं, भुजाएँ घुटनों तक लम्बी हैं और कन्धे मांसल हैं। मधुर स्वभाव से युक्त वे सदा सत्य बोलते हैं और दूसरों से पहले स्वयं बात आरम्भ करते हैं। जब वे चन्द्रमा के समान मनोहर और सारे संसार को प्रिय होकर वन में विचरण करेंगे, तब वे निश्चय ही उसे शोभायमान बना देंगे।
31लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता राम नरश्रेष्ठ हैं, शत्रुओं के दमनकर्ता हैं, मदमत्त हाथी के समान बलशाली हैं और महारथी हैं। श्याम वर्ण के वे पूर्णचन्द्र के समान मुख वाले हैं। उनके नेत्र कमल के समान हैं, भुजाएँ घुटनों तक लम्बी हैं और कन्धे मांसल हैं। मधुर स्वभाव से युक्त वे सदा सत्य बोलते हैं और दूसरों से पहले स्वयं बात आरम्भ करते हैं। जब वे चन्द्रमा के समान मनोहर और सारे संसार को प्रिय होकर वन में विचरण करेंगे, तब वे निश्चय ही उसे शोभायमान बना देंगे।
32नगर की स्त्रियों का ऐसा विलाप था। शोक से अभिभूत होकर, मानो मृत्यु के आगमन से भयभीत हों, वे फूट-फूटकर रोईं।
33जब नगर की स्त्रियाँ इस प्रकार घर में (बैठी) रघुवंशी (राम) के लिए विलाप कर रही थीं, तब सूर्यास्त हो गया। रात्रि उतर आई।
34यज्ञाग्नियाँ बुझ जाने और पवित्र शास्त्रों के पाठ तथा वेदमन्त्रों के उच्चारण बन्द हो जाने पर अयोध्या ऐसी लगने लगी मानो अन्धकार से लिपी हुई हो।
35बाजार बन्द हो जाने पर आनन्दहीन और आश्रयहीन अयोध्या नगरी ताराविहीन आकाश के समान लगने लगी।
36स्त्रियों ने राम के लिए ऐसे शोक किया मानो उनका पुत्र अथवा भ्राता निर्वासित हुआ हो। विषण्ण और व्यथित वे रोईं और सिसकीं। उनके लिए राम सचमुच अपने पुत्रों से भी बढ़कर थे।
37गान, उत्सव, नृत्य और वाद्य बन्द हो जाने पर नगर में कोई उल्लास न रहा। माल सजाने वाले बाजार बन्द हो गए। अयोध्या नगरी जल घट जाने पर समुद्र के समान लगने लगी। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का अष्टचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1शोकले पीडित मानिसहरू रामको पछि गएका थिए र अत्यन्तै व्यथित भई नगर फर्के। आँसुले उर्लंदा आँखाका साथ तिनीहरूले मृत्युको कामना गर्न थाले। शोकले आहत भई तिनीहरूले आफ्नो धैर्य गुमाए र यस्ता देखिन थाले मानौँ तिनको जीवन निचोरिएको छ।
2शोकले पीडित मानिसहरू रामको पछि गएका थिए र अत्यन्तै व्यथित भई नगर फर्के। आँसुले उर्लंदा आँखाका साथ तिनीहरूले मृत्युको कामना गर्न थाले। शोकले आहत भई तिनीहरूले आफ्नो धैर्य गुमाए र यस्ता देखिन थाले मानौँ तिनको जीवन निचोरिएको छ।
3प्रजाजन आ-आफ्ना घर पुगे र आफ्ना पुत्र तथा पत्नीहरूले घेरिएर आँसुले भिजेका मुख लिएर फुटे।
4मानिसहरूलाई जीवनमा कुनै हर्ष रहेन, न कुनै वस्तुमा तिनलाई आनन्द मिल्यो। व्यापारीहरूले आफ्नो माल बिक्रीका लागि सजाएनन्। बजार शोभाविहीन (निष्प्राण) देखिन थाल्यो। (भण्डार रित्ता थिए।) गृहस्थहरूले भोजन पकाएनन्।
5(मानिसहरूका लागि) न धनको हानिको महत्त्व रह्यो, न प्राप्तिको। कुनै माताले आफ्नो जेठो पुत्रको जन्ममा हर्ष मनाइनन्।
6प्रत्येक घरमा स्त्रीहरू रोए र व्यथामा आफ्ना पति घर फर्केपछि तिनलाई हात्तीका अङ्कुशसमान (तीखा) वचनले हप्काए:
7जसले रामलाई देख्न पाउँदैनन्, तिनका लागि घरको, पत्नीको, पुत्रको, सम्पत्तिको वा आनन्दको के उपयोग?
8यस संसारमा एकमात्र भाग्यशाली पुरुष लक्ष्मण हुन्, जो ककुत्स्थवंशी रामको सीतासहित अनुगमन गरी उनीहरूको सेवा गर्न गए।
9नदी र कमलतालहरूले पूर्वकालमा अवश्य केही पुण्यकर्म गरेका हुनुपर्छ, जसको फलस्वरूप रामले तिनको पवित्र पानीमा पसेर स्नान गर्नेछन्।
10सुन्दर कुञ्ज भएका वन, पानीको विस्तृत फैलावट भएका नदी र आफ्ना भिरालोसहितका पर्वतले ककुत्स्थनन्दन (राम) को तेज अझ बढाउनेछन्।
11राम जुनसुकै पर्वत वा वनमा जानेछन्, त्यहाँ मानिसहरूले उनको स्वागतयोग्य अतिथिसमान स्वागत गर्नेछन् र उनको आतिथ्य गर्न चुक्नेछैनन्।
12रङ्गीचङ्गी फूलका गुच्छा र भमराहरू मडारिने मञ्जरीका समूह भएका रूखहरूले रघुनन्दन (राम) को सामु आफूलाई प्रस्तुत गर्नेछन्।
13पर्वतहरूले करुणावश रामको स्वागत गर्न ऋतुविनै आफ्ना उत्तम फूल र फल प्रकट गरिदिनेछन्।
14पर्वतहरूले यताउता नाना प्रकारका अद्भुत झरना देखाउँदै (रामका लागि) निर्मल पानी बगाउनेछन्।
15पर्वतशिखरका रूखहरूले रामलाई मुग्ध पार्नेछन्। राम जहाँ जानेछन्, त्यहाँ भय वा अपमानको कुनै ठाउँ हुनेछैन।
16दशरथका ती पराक्रमी, महाबाहु पुत्र (हामीबाट) धेरै टाढा नपुग्दै हामीले उनको पछि लाग्नुपर्छ।
17यी उदारचेता स्वामीका चरणको छायाँले हामीलाई सुख दिनेछ। उनी नै यी सबै मानिसका लक्ष्य र रक्षक हुन्। उनी नै परम आश्रय हुन्।
18हामी सीताको सेवा गर्नेछौँ, तपाईंहरू रामको सेवा गर्नुहोस्। नगरका व्यथित स्त्रीहरूले आफ्ना पतिलाई यस्ता वचन भने। (तिनीहरूले अगाडि भने)।
19वनमा रामले तपाईंहरूको कल्याणको हेरचाह गर्नेछन् र सीताले हामी स्त्रीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नेछिन्।
20यहाँका मानिस शोकले अवरुद्ध छन्। यहाँ बस्न को चाहला जहाँ जीवन अप्रिय, आनन्दविहीन तथा विषाद र व्यथाले भरिएको छ?
21यदि कैकेयीले यस राज्यमाथि अधर्मपूर्वक शासन गर्छिन् भने, हामी यहाँ अनाथसमान बस्न चाहँदैनौँ। (यस्तो ठाउँमा) हाम्रो सन्तान वा सम्पत्तिको के उपयोग?
22जुन कैकेयीले धनका लागि आफ्ना पति र पुत्र दुवैलाई त्यागेर कुल कलङ्कित पारिन्, तिनले अरूलाई के छाड्लिन्?
23हामी आफ्ना पुत्रको शपथ खाएर भन्छौँ कि जबसम्म कैकेयी जीवित छिन् वा जबसम्म हामी जीवित छौँ, हामी तिनको राज्यमा दास बनेर कहिल्यै बस्नेछैनौँ।
24अधर्मी चरित्र र दुष्ट आचरण भएकी त्यस कैकेयीको शासनमा को सुखपूर्वक बस्न सक्ला, जसले करुणाविना राजाधिराज दशरथका पुत्र रामलाई निर्वासित गरिदिइन्?
25कैकेयीका कारण सारा राज्य महान् विपत्तिमा छ। आधार र नेताविना यो निश्चय नै नष्ट हुनेछ।
26अब राम निर्वासित भइसकेपछि राजा (धेरै) जीवित रहनुहुनेछैन। उहाँको मृत्युपछि स्पष्ट रूपमा केवल विलाप मात्र बाँकी रहनेछ।
27जहाँ तपाईं गहिरो सङ्कटमा हुनुहुन्छ र पुण्य क्षीण भइसकेको छ, त्यहाँ विष खानु, वा रामको अनुगमन गर्नु, वा अज्ञात दिशातर्फ हिँड्नु नै श्रेयस्कर छ।
28सीता र लक्ष्मणसहित रामलाई छलले निर्वासित गरियो र हामी सबैलाई भरतका हातमा (रक्षाका लागि) त्यसै गरी सुम्पियो जसरी कसाईका हातमा पशु।
29लक्ष्मणका जेठा दाजु राम नरश्रेष्ठ हुन्, शत्रुका दमनकर्ता हुन्, मदमत्त हात्तीसमान बलशाली हुन् र महारथी हुन्। श्याम वर्णका उनी पूर्णचन्द्रसमान मुख भएका छन्। उनका आँखा कमलसमान छन्, पाखुरा घुँडासम्म लामा छन् र काँध मांसल छन्। मीठो स्वभावले युक्त उनी सदा सत्य बोल्छन् र अरूभन्दा पहिले आफैँ कुरा सुरु गर्छन्। जब उनी चन्द्रमासमान मनोहर र सारा संसारलाई प्रिय भई वनमा विचरण गर्नेछन्, तब उनले निश्चय नै त्यसलाई शोभायमान बनाइदिनेछन्।
30लक्ष्मणका जेठा दाजु राम नरश्रेष्ठ हुन्, शत्रुका दमनकर्ता हुन्, मदमत्त हात्तीसमान बलशाली हुन् र महारथी हुन्। श्याम वर्णका उनी पूर्णचन्द्रसमान मुख भएका छन्। उनका आँखा कमलसमान छन्, पाखुरा घुँडासम्म लामा छन् र काँध मांसल छन्। मीठो स्वभावले युक्त उनी सदा सत्य बोल्छन् र अरूभन्दा पहिले आफैँ कुरा सुरु गर्छन्। जब उनी चन्द्रमासमान मनोहर र सारा संसारलाई प्रिय भई वनमा विचरण गर्नेछन्, तब उनले निश्चय नै त्यसलाई शोभायमान बनाइदिनेछन्।
31लक्ष्मणका जेठा दाजु राम नरश्रेष्ठ हुन्, शत्रुका दमनकर्ता हुन्, मदमत्त हात्तीसमान बलशाली हुन् र महारथी हुन्। श्याम वर्णका उनी पूर्णचन्द्रसमान मुख भएका छन्। उनका आँखा कमलसमान छन्, पाखुरा घुँडासम्म लामा छन् र काँध मांसल छन्। मीठो स्वभावले युक्त उनी सदा सत्य बोल्छन् र अरूभन्दा पहिले आफैँ कुरा सुरु गर्छन्। जब उनी चन्द्रमासमान मनोहर र सारा संसारलाई प्रिय भई वनमा विचरण गर्नेछन्, तब उनले निश्चय नै त्यसलाई शोभायमान बनाइदिनेछन्।
32नगरका स्त्रीहरूको यस्तै विलाप थियो। शोकले अभिभूत भई, मानौँ मृत्युको आगमनबाट भयभीत छन्, तिनीहरू धुरुधुरु रोए।
33जब नगरका स्त्रीहरू यसरी घरमा (बसेर) रघुवंशी (राम) का लागि विलाप गरिरहेका थिए, तब सूर्यास्त भयो। रात ओर्लियो।
34यज्ञाग्नि निभेपछि र पवित्र शास्त्रको पाठ तथा वेदमन्त्रको उच्चारण बन्द भएपछि अयोध्या यस्ती देखिन थाली मानौँ अन्धकारले लिपिएकी छे।
35बजार बन्द भएपछि आनन्दविहीन र आश्रयविहीन अयोध्या नगरी ताराविहीन आकाशसमान देखिन थाली।
36स्त्रीहरूले रामका लागि यस्तो शोक गरे मानौँ तिनका पुत्र वा भाइ निर्वासित भएका हुन्। विषण्ण र व्यथित तिनीहरू रोए र सुँक्कसुँक्क गरे। तिनका लागि राम साँच्चै आफ्ना पुत्रभन्दा पनि बढी थिए।
37गान, उत्सव, नृत्य र वाद्य बन्द भएपछि नगरमा कुनै उल्लास रहेन। माल सजाउने बजार बन्द भए। अयोध्या नगरी पानी घटेपछिको समुद्रसमान देखिन थाली। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको अठ्ठचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।