सर्गः 35
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 35
संस्कृत
1ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।। लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।। मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।। वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
2ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।। लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।। मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।। वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
3ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।। लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।। मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।। वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
4ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।। लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।। मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।। वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
5यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।। न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
6पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।। यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्। महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
7पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।। यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्। महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
8मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
9यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
10राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्। वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
11न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
12नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्। त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।। का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
13नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्। त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।। का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
14आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्। आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
15महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः। धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
16आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
17अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च। न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
18तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्। पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।। सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
19तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्। पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।। सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
20ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः। पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
22नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
23माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
24प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः। तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
25ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत। म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
26स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
27तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
28सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
29नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः। भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
30मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
31न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
32ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
33परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
34स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा। न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
35रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
अंग्रेज़ी
1Overcome with anger, charioteer Sumantra started shaking his head and sighing off and on, crushing his palms and grinding his teeth. His eyes turned red due to anger. Overcome with a sudden, ominous grief, the complexion of his face turned red. Sumantra understood the mind of Dasaratha. With sharp arrows of words as if piercing the heart of Kaikeyi, he denounced her in exceptionally harsh words which, like thunderbolt, cut her to the quick:
2Overcome with anger, charioteer Sumantra started shaking his head and sighing off and on, crushing his palms and grinding his teeth. His eyes turned red due to anger. Overcome with a sudden, ominous grief, the complexion of his face turned red. Sumantra understood the mind of Dasaratha. With sharp arrows of words as if piercing the heart of Kaikeyi, he denounced her in exceptionally harsh words which, like thunderbolt, cut her to the quick:
3Overcome with anger, charioteer Sumantra started shaking his head and sighing off and on, crushing his palms and grinding his teeth. His eyes turned red due to anger. Overcome with a sudden, ominous grief, the complexion of his face turned red. Sumantra understood the mind of Dasaratha. With sharp arrows of words as if piercing the heart of Kaikeyi, he denounced her in exceptionally harsh words which, like thunderbolt, cut her to the quick:
4Overcome with anger, charioteer Sumantra started shaking his head and sighing off and on, crushing his palms and grinding his teeth. His eyes turned red due to anger. Overcome with a sudden, ominous grief, the complexion of his face turned red. Sumantra understood the mind of Dasaratha. With sharp arrows of words as if piercing the heart of Kaikeyi, he denounced her in exceptionally harsh words which, like thunderbolt, cut her to the quick:
5O Kaikeyi you have forsaken king Dasaratha, your husband and the lord of this entire world consisting of the movable and the immovable immovable and movable world. There is nothing in this world which you are notcapable of doing.
6King Dasaratha is invincible like Indra, unshakeable like a mountain and unperturbable like the ocean. By causing grief to him through your action I feel you are killing your husband (inch by inch). I think you are ultimately destroying your own race.
7King Dasaratha is invincible like Indra, unshakeable like a mountain and unperturbable like the ocean. By causing grief to him through your action I feel you are killing your husband (inch by inch). I think you are ultimately destroying your own race.
8Do not have contempt for Dasaratha who is your husband, nourisher and bestower of boons. For a wife, the desire of her husband is considered worthier than ten million sons.
9After the death of the king, the princes will obtain the kingdom according to seniority. Why do you want to break this tradition in the case of Rama, the lord of the Ikshvaku dynasty?
10Let your son Bharata be king and rule the earth. All of us will go whereever Rama goes.
11Now by your act, you intend to transgress the bounds of tradition(code of conduct). No brahmin shall ever dwell in your country.
12All of us certainly will follow the path pursued by Rama. Abandoned by relatives, brahmins and virtuous men for all times, what pleasure will you derive by your lust for this kingdom? O Kaikeyi, why do you intend to trangress the limits of honour?
13All of us certainly will follow the path pursued by Rama. Abandoned by relatives, brahmins and virtuous men for all times, what pleasure will you derive by your lust for this kingdom? O Kaikeyi, why do you intend to trangress the limits of honour?
14It is a wonder that the earth does not split right away when you are perpetrating such an (abominable) act.
15It is a wonder that while bent upon banishing Rama, you are not destroyed by frightening fire created by great brahmarsis, crying, 'Shame, shame'
16By axing a mango tree and growing a nimba in its place and sprinkling it with milk one does not get sweet fruit.
17Your nature corresponds to your mother's, so I think. 'Honey will not flow from a nimba tree' is a wellknown saying in this world.
18We have heard in the past about the evil (stubborn) nature of your mother. Once a bestower of boons conferred an extraordinary boon on your father by virtue of which he could tell the sounds of all living beings. He also understood the language of all crookedly moving creatures.
19We have heard in the past about the evil (stubborn) nature of your mother. Once a bestower of boons conferred an extraordinary boon on your father by virtue of which he could tell the sounds of all living beings. He also understood the language of all crookedly moving creatures.
20Then one day near his bed your highly brilliant father laughed repeatedly over what an ant or a bird said, for he knew the meaning from its sound.
22'O queen if I disclose it, then I will undoubtedly die that very movement' replied the king to his wife.
23Then your mother said to your father, 'Whether you live or die, tell me the cause. You are laughing at me'.
24Hearing the words of his beloved, king of Kekaya related the entire matter, as it happened, concerning the conferor of boons.
25That holy man who had granted the boon (to the king) had said, 'Let her die or destroy herself, but do not disclose (the cause of your laughter).
26Happy to hear these words, your father sent away your mother and moved about like Kubera.
27O evilminded one you, too, are following the path of wickedness, forcing the king infatuated (with you) to act unrighteously.
28The generally accepted saying in this world that 'sons resemble the father and, daughters the mother' appears true to me today.
29Do not be like your mother. Accept what the king says. Abide by his wishes. Be his saviour.
30Instigated by the wicked, do not attribute unrighteousness to your husband who is equal to Indra in brilliance and is the sustainer of this world.
31The lotuseyed, sinless and prosperous king Dasaratha, O Devi will not render false the promise given you (he will fulfil it in another form).
32Let his eldest son Rama, valiant, generous, skilful, dutiful and protector of this world, be consecrated.
33O Devi, if Rama goes to the forest leaving his father, the king, you will be squarely blamed by the people of the world.
34Therefore, let Rama potect this kingdom. Be relieved of mental afflictions. There is no other person in this excellent city more competent than Rama to rule this kingdom.
35If Rama is installed as heirapparent, king Dasaratha, the great archer will retire to the forest for carrying out austerities following ancient customs.
हिन्दी
1क्रोध से अभिभूत सारथि सुमन्त्र सिर हिलाने लगे और बार-बार लम्बी साँसें भरने लगे, हथेलियाँ मलने लगे और दाँत पीसने लगे। क्रोध से उनके नेत्र लाल हो गए। सहसा उठे अशुभ शोक से अभिभूत होकर उनके मुख का वर्ण रक्तिम हो गया। सुमन्त्र दशरथ के मन को समझ गए। वचनों के तीक्ष्ण बाणों से मानो कैकेयी का हृदय बेधते हुए उन्होंने उन्हें अत्यन्त कठोर वचनों में धिक्कारा, जो वज्र के समान उनके मर्म को चीर गए:
2क्रोध से अभिभूत सारथि सुमन्त्र सिर हिलाने लगे और बार-बार लम्बी साँसें भरने लगे, हथेलियाँ मलने लगे और दाँत पीसने लगे। क्रोध से उनके नेत्र लाल हो गए। सहसा उठे अशुभ शोक से अभिभूत होकर उनके मुख का वर्ण रक्तिम हो गया। सुमन्त्र दशरथ के मन को समझ गए। वचनों के तीक्ष्ण बाणों से मानो कैकेयी का हृदय बेधते हुए उन्होंने उन्हें अत्यन्त कठोर वचनों में धिक्कारा, जो वज्र के समान उनके मर्म को चीर गए:
3क्रोध से अभिभूत सारथि सुमन्त्र सिर हिलाने लगे और बार-बार लम्बी साँसें भरने लगे, हथेलियाँ मलने लगे और दाँत पीसने लगे। क्रोध से उनके नेत्र लाल हो गए। सहसा उठे अशुभ शोक से अभिभूत होकर उनके मुख का वर्ण रक्तिम हो गया। सुमन्त्र दशरथ के मन को समझ गए। वचनों के तीक्ष्ण बाणों से मानो कैकेयी का हृदय बेधते हुए उन्होंने उन्हें अत्यन्त कठोर वचनों में धिक्कारा, जो वज्र के समान उनके मर्म को चीर गए:
4क्रोध से अभिभूत सारथि सुमन्त्र सिर हिलाने लगे और बार-बार लम्बी साँसें भरने लगे, हथेलियाँ मलने लगे और दाँत पीसने लगे। क्रोध से उनके नेत्र लाल हो गए। सहसा उठे अशुभ शोक से अभिभूत होकर उनके मुख का वर्ण रक्तिम हो गया। सुमन्त्र दशरथ के मन को समझ गए। वचनों के तीक्ष्ण बाणों से मानो कैकेयी का हृदय बेधते हुए उन्होंने उन्हें अत्यन्त कठोर वचनों में धिक्कारा, जो वज्र के समान उनके मर्म को चीर गए:
5हे कैकेयी! आपने राजा दशरथ को त्याग दिया है, जो आपके पति और चराचर से युक्त इस समस्त जगत् के स्वामी हैं। इस संसार में ऐसा कुछ नहीं जो आप करने में समर्थ न हों।
6राजा दशरथ इन्द्र के समान अजेय, पर्वत के समान अटल और समुद्र के समान अक्षुब्ध हैं। अपने कर्म से उन्हें शोक देकर आप मुझे अपने पति की (क्रमशः) हत्या करती हुई प्रतीत होती हैं। मैं समझता हूँ कि अन्ततः आप अपने ही वंश का नाश कर रही हैं।
7राजा दशरथ इन्द्र के समान अजेय, पर्वत के समान अटल और समुद्र के समान अक्षुब्ध हैं। अपने कर्म से उन्हें शोक देकर आप मुझे अपने पति की (क्रमशः) हत्या करती हुई प्रतीत होती हैं। मैं समझता हूँ कि अन्ततः आप अपने ही वंश का नाश कर रही हैं।
8दशरथ का तिरस्कार मत कीजिए, जो आपके पति, पालक और वरदाता हैं। पत्नी के लिए पति की इच्छा एक करोड़ पुत्रों से भी अधिक मूल्यवान् मानी जाती है।
9राजा की मृत्यु के पश्चात् राजकुमार ज्येष्ठता के क्रम से राज्य प्राप्त करते हैं। इक्ष्वाकुवंश के स्वामी राम के विषय में आप यह परम्परा क्यों तोड़ना चाहती हैं?
10आपके पुत्र भरत राजा बनें और पृथ्वी पर शासन करें। हम सब वहीं जाएँगे जहाँ राम जाएँगे।
11अब अपने कर्म से आप परम्परा (आचारसंहिता) की सीमाओं का उल्लंघन करना चाहती हैं। आपके देश में कोई ब्राह्मण कभी निवास नहीं करेगा।
12हम सब निश्चय ही उसी मार्ग का अनुसरण करेंगे जिस पर राम चलेंगे। सम्बन्धियों, ब्राह्मणों और सत्पुरुषों द्वारा सदा के लिए त्याग दिए जाने पर इस राज्य की लालसा से आपको क्या सुख मिलेगा? हे कैकेयी! आप मर्यादा की सीमाएँ क्यों लाँघना चाहती हैं?
13हम सब निश्चय ही उसी मार्ग का अनुसरण करेंगे जिस पर राम चलेंगे। सम्बन्धियों, ब्राह्मणों और सत्पुरुषों द्वारा सदा के लिए त्याग दिए जाने पर इस राज्य की लालसा से आपको क्या सुख मिलेगा? हे कैकेयी! आप मर्यादा की सीमाएँ क्यों लाँघना चाहती हैं?
14यह आश्चर्य है कि ऐसा (घृणित) कर्म करते हुए भी पृथ्वी तत्काल फट नहीं जाती।
15यह आश्चर्य है कि राम को निर्वासित करने पर उतारू होने पर भी 'धिक्, धिक्' कहते हुए महान् ब्रह्मर्षियों द्वारा उत्पन्न भयंकर अग्नि से आप भस्म नहीं होतीं।
16आम के वृक्ष को काटकर उसके स्थान पर नीम उगाने और उसे दूध से सींचने से मीठा फल नहीं मिलता।
17मैं समझता हूँ कि आपका स्वभाव आपकी माता के अनुरूप है। 'नीम के वृक्ष से मधु नहीं टपकता'—यह इस संसार में सुविख्यात कहावत है।
18हमने पहले आपकी माता के दुष्ट (हठी) स्वभाव के विषय में सुना है। एक बार एक वरदाता ने आपके पिता को एक अद्भुत वर दिया था जिसके बल से वे समस्त प्राणियों की बोली समझ सकते थे। वे टेढ़ी चाल से चलने वाले सब जीवों की भाषा भी समझते थे।
19हमने पहले आपकी माता के दुष्ट (हठी) स्वभाव के विषय में सुना है। एक बार एक वरदाता ने आपके पिता को एक अद्भुत वर दिया था जिसके बल से वे समस्त प्राणियों की बोली समझ सकते थे। वे टेढ़ी चाल से चलने वाले सब जीवों की भाषा भी समझते थे।
20तब एक दिन अपनी शय्या के समीप आपके परम तेजस्वी पिता किसी चींटी अथवा पक्षी के कहे पर बार-बार हँस पड़े, क्योंकि वे उसके शब्द का अर्थ जानते थे।
22'हे रानी! यदि मैं यह प्रकट कर दूँ, तो निस्सन्देह उसी क्षण मेरी मृत्यु हो जाएगी'—राजा ने अपनी पत्नी को उत्तर दिया।
23तब आपकी माता ने आपके पिता से कहा—'आप जिएँ या मरें, मुझे कारण बताइए। आप मुझ पर हँस रहे हैं।'
24अपनी प्रिया के वचन सुनकर केकयराज ने वरदाता से सम्बन्धित सारा वृत्तान्त, जैसा हुआ था वैसा ही, कह सुनाया।
25उन पवित्र पुरुष ने, जिन्होंने (राजा को) वह वर दिया था, कहा था—'वह मरे अथवा स्वयं को नष्ट कर ले, किन्तु (अपनी हँसी का कारण) प्रकट मत करना।'
26ये वचन सुनकर प्रसन्न हुए आपके पिता ने आपकी माता को विदा कर दिया और कुबेर के समान विचरण करने लगे।
27हे दुष्टबुद्धि! आप भी दुष्टता के उसी मार्ग पर चल रही हैं और (आप पर) मोहित राजा को अधर्म करने के लिए विवश कर रही हैं।
28इस संसार में यह जो सर्वमान्य कहावत है कि 'पुत्र पिता के समान होते हैं और पुत्रियाँ माता के समान'—वह मुझे आज सत्य प्रतीत होती है।
29अपनी माता के समान मत बनिए। राजा जो कहते हैं उसे स्वीकार कीजिए। उनकी इच्छाओं का पालन कीजिए। उनकी रक्षिका बनिए।
30दुष्टों के उकसाने पर अपने पति को, जो तेज में इन्द्र के समान और इस जगत् के पालक हैं, अधर्म का दोष मत दीजिए।
31हे देवि! कमलनयन, निष्पाप और समृद्धिशाली राजा दशरथ आपको दिया गया वचन मिथ्या नहीं करेंगे (वे उसे किसी अन्य रूप में पूर्ण करेंगे)।
32उनके ज्येष्ठ पुत्र राम का, जो पराक्रमी, उदार, कुशल, कर्तव्यपरायण और इस जगत् के रक्षक हैं, अभिषेक हो।
33हे देवि! यदि राम अपने पिता राजा को छोड़कर वन चले गए, तो संसार के लोग खुले रूप से आप पर ही दोषारोपण करेंगे।
34अतः राम ही इस राज्य की रक्षा करें। मानसिक क्लेशों से मुक्त हो जाइए। इस उत्तम नगर में राम से बढ़कर इस राज्य पर शासन करने में समर्थ और कोई नहीं है।
35यदि राम युवराज पद पर प्रतिष्ठित हो जाएँ, तो महाधनुर्धर राजा दशरथ प्राचीन प्रथा के अनुसार तपस्या के लिए वन को प्रस्थान करेंगे।
नेपाली
1क्रोधले अभिभूत सारथि सुमन्त्र टाउको हल्लाउन थाले र बारम्बार लामो सास फेर्न थाले, हत्केला मुसार्न थाले र दाँत किट्न थाले। क्रोधले उनका आँखा रातो भए। एक्कासि उठेको अशुभ शोकले अभिभूत भई उनको मुखको वर्ण रातो भयो। सुमन्त्रले दशरथको मन बुझे। वचनका तीखा बाणले मानौँ कैकेयीको हृदय बेध्दै उनले उनलाई अत्यन्तै कठोर वचनमा धिक्कारे, जो वज्रझैँ उनको मर्म चिरे:
2क्रोधले अभिभूत सारथि सुमन्त्र टाउको हल्लाउन थाले र बारम्बार लामो सास फेर्न थाले, हत्केला मुसार्न थाले र दाँत किट्न थाले। क्रोधले उनका आँखा रातो भए। एक्कासि उठेको अशुभ शोकले अभिभूत भई उनको मुखको वर्ण रातो भयो। सुमन्त्रले दशरथको मन बुझे। वचनका तीखा बाणले मानौँ कैकेयीको हृदय बेध्दै उनले उनलाई अत्यन्तै कठोर वचनमा धिक्कारे, जो वज्रझैँ उनको मर्म चिरे:
3क्रोधले अभिभूत सारथि सुमन्त्र टाउको हल्लाउन थाले र बारम्बार लामो सास फेर्न थाले, हत्केला मुसार्न थाले र दाँत किट्न थाले। क्रोधले उनका आँखा रातो भए। एक्कासि उठेको अशुभ शोकले अभिभूत भई उनको मुखको वर्ण रातो भयो। सुमन्त्रले दशरथको मन बुझे। वचनका तीखा बाणले मानौँ कैकेयीको हृदय बेध्दै उनले उनलाई अत्यन्तै कठोर वचनमा धिक्कारे, जो वज्रझैँ उनको मर्म चिरे:
4क्रोधले अभिभूत सारथि सुमन्त्र टाउको हल्लाउन थाले र बारम्बार लामो सास फेर्न थाले, हत्केला मुसार्न थाले र दाँत किट्न थाले। क्रोधले उनका आँखा रातो भए। एक्कासि उठेको अशुभ शोकले अभिभूत भई उनको मुखको वर्ण रातो भयो। सुमन्त्रले दशरथको मन बुझे। वचनका तीखा बाणले मानौँ कैकेयीको हृदय बेध्दै उनले उनलाई अत्यन्तै कठोर वचनमा धिक्कारे, जो वज्रझैँ उनको मर्म चिरे:
5हे कैकेयी! तपाईंले राजा दशरथलाई त्याग्नुभएको छ, जो तपाईंका पति र चराचरयुक्त यस समस्त जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ। यस संसारमा त्यस्तो केही छैन जो तपाईं गर्न नसक्नुहोस्।
6राजा दशरथ इन्द्रसमान अजेय, पर्वतसमान अटल र समुद्रसमान अक्षुब्ध हुनुहुन्छ। आफ्नो कर्मले उहाँलाई शोक दिएर तपाईं मलाई आफ्ना पतिको (क्रमशः) हत्या गरिरहेकी देखिनुहुन्छ। म ठान्छु कि अन्ततः तपाईं आफ्नै वंशको नाश गर्दै हुनुहुन्छ।
7राजा दशरथ इन्द्रसमान अजेय, पर्वतसमान अटल र समुद्रसमान अक्षुब्ध हुनुहुन्छ। आफ्नो कर्मले उहाँलाई शोक दिएर तपाईं मलाई आफ्ना पतिको (क्रमशः) हत्या गरिरहेकी देखिनुहुन्छ। म ठान्छु कि अन्ततः तपाईं आफ्नै वंशको नाश गर्दै हुनुहुन्छ।
8दशरथको तिरस्कार नगर्नुहोस्, जो तपाईंका पति, पालक र वरदाता हुनुहुन्छ। पत्नीका लागि पतिको इच्छा एक करोड पुत्रभन्दा पनि बढी मूल्यवान् मानिन्छ।
9राजाको मृत्युपछि राजकुमारहरूले जेठोपनको क्रमले राज्य प्राप्त गर्छन्। इक्ष्वाकुवंशका स्वामी रामका विषयमा तपाईं यो परम्परा किन तोड्न चाहनुहुन्छ?
10तपाईंका पुत्र भरत राजा बनून् र पृथ्वीमा शासन गरून्। हामी सबै त्यहीँ जानेछौँ जहाँ राम जानेछन्।
11अब आफ्नो कर्मले तपाईं परम्परा (आचारसंहिता) का सीमा उल्लङ्घन गर्न चाहनुहुन्छ। तपाईंको देशमा कुनै ब्राह्मण कहिल्यै बस्नेछैन।
12हामी सबैले निश्चय नै त्यही मार्गको अनुसरण गर्नेछौँ जसमा राम हिँड्नेछन्। नातेदार, ब्राह्मण र सत्पुरुषहरूद्वारा सदाका लागि त्यागिएपछि यस राज्यको लालसाबाट तपाईंले के सुख पाउनुहुनेछ? हे कैकेयी! तपाईं मर्यादाका सीमा किन नाघ्न चाहनुहुन्छ?
13हामी सबैले निश्चय नै त्यही मार्गको अनुसरण गर्नेछौँ जसमा राम हिँड्नेछन्। नातेदार, ब्राह्मण र सत्पुरुषहरूद्वारा सदाका लागि त्यागिएपछि यस राज्यको लालसाबाट तपाईंले के सुख पाउनुहुनेछ? हे कैकेयी! तपाईं मर्यादाका सीमा किन नाघ्न चाहनुहुन्छ?
14यो आश्चर्य हो कि यस्तो (घृणित) कर्म गर्दा पनि पृथ्वी तत्कालै फाट्दिनँ।
15यो आश्चर्य हो कि राम निर्वासित गर्न उद्यत हुँदा पनि 'धिक्, धिक्' भन्दै महान् ब्रह्मर्षिहरूले उत्पन्न गरेको भयंकर अग्निले तपाईं भस्म हुनुहुन्न।
16आँपको रूख काटेर त्यसको ठाउँमा नीम उमारेर र त्यसलाई दूधले सिँचेर मीठो फल पाइँदैन।
17म ठान्छु कि तपाईंको स्वभाव तपाईंकी माताअनुरूप छ। 'नीमको रूखबाट मह चुहिँदैन'—यो यस संसारमा सुविख्यात उखान हो।
18हामीले पहिले तपाईंकी माताको दुष्ट (हठी) स्वभावका विषयमा सुनेका छौँ। एक पटक एक वरदाताले तपाईंका पितालाई एउटा अद्भुत वर दिएका थिए जसको बलले उहाँ समस्त प्राणीको बोली बुझ्न सक्नुहुन्थ्यो। उहाँ बाङ्गो चालले हिँड्ने सबै जीवको भाषा पनि बुझ्नुहुन्थ्यो।
19हामीले पहिले तपाईंकी माताको दुष्ट (हठी) स्वभावका विषयमा सुनेका छौँ। एक पटक एक वरदाताले तपाईंका पितालाई एउटा अद्भुत वर दिएका थिए जसको बलले उहाँ समस्त प्राणीको बोली बुझ्न सक्नुहुन्थ्यो। उहाँ बाङ्गो चालले हिँड्ने सबै जीवको भाषा पनि बुझ्नुहुन्थ्यो।
20अनि एक दिन आफ्नो शय्याको छेउमा तपाईंका परम तेजस्वी पिता कुनै कमिला वा चराले भनेको कुरामा बारम्बार हाँस्नुभयो, किनभने उहाँ त्यसको आवाजको अर्थ जान्नुहुन्थ्यो।
22'हे रानी! यदि मैले यो प्रकट गरेँ भने, निस्सन्देह त्यही क्षण मेरो मृत्यु हुनेछ'—राजाले आफ्नी पत्नीलाई उत्तर दिनुभयो।
23तब तपाईंकी माताले तपाईंका पितालाई भनिन्—'तपाईं बाँच्नुहोस् वा मर्नुहोस्, मलाई कारण भन्नुहोस्। तपाईं ममाथि हाँस्दै हुनुहुन्छ।'
24आफ्नी प्रियाका वचन सुनेर केकयराजले वरदातासँग सम्बन्धित सारा वृत्तान्त, जस्तो भएको थियो त्यस्तै, सुनाइदिए।
25ती पवित्र पुरुषले, जसले (राजालाई) त्यो वर दिएका थिए, भनेका थिए—'ऊ मरोस् वा आफैँलाई नष्ट पारोस्, तर (आफ्नो हाँसोको कारण) प्रकट नगर्नू।'
26यी वचन सुनेर प्रसन्न भएका तपाईंका पिताले तपाईंकी मातालाई बिदा गरिदिए र कुबेरसमान विचरण गर्न थाले।
27हे दुष्टबुद्धि! तपाईं पनि दुष्टताकै मार्गमा हिँड्दै हुनुहुन्छ र (तपाईंमाथि) मोहित राजालाई अधर्म गर्न बाध्य पार्दै हुनुहुन्छ।
28यस संसारमा जुन सर्वमान्य भनाइ छ कि 'पुत्र पितासमान हुन्छन् र पुत्री माता समान'—त्यो मलाई आज सत्य लाग्छ।
29आफ्नी माताजस्तै नबन्नुहोस्। राजाले जे भन्नुहुन्छ त्यो स्वीकार गर्नुहोस्। उहाँका इच्छाको पालन गर्नुहोस्। उहाँकी रक्षिका बन्नुहोस्।
30दुष्टहरूको उक्साहटमा आफ्ना पतिलाई, जो तेजमा इन्द्रसमान र यस जगत्का पालक हुनुहुन्छ, अधर्मको दोष नदिनुहोस्।
31हे देवी! कमलनयन, निष्पाप र समृद्धिशाली राजा दशरथले तपाईंलाई दिइएको वचन मिथ्या पार्नुहुनेछैन (उहाँले त्यो अर्कै रूपमा पूरा गर्नुहुनेछ)।
32उहाँका जेठा पुत्र रामको, जो पराक्रमी, उदार, कुशल, कर्तव्यपरायण र यस जगत्का रक्षक छन्, अभिषेक होस्।
33हे देवी! यदि राम आफ्ना पिता राजालाई छोडेर वन गए भने, संसारका मानिसहरूले खुलेआम तपाईंमाथि नै दोषारोपण गर्नेछन्।
34त्यसैले रामले नै यस राज्यको रक्षा गरून्। मानसिक क्लेशबाट मुक्त हुनुहोस्। यस उत्तम नगरमा रामभन्दा बढी यस राज्यमाथि शासन गर्न समर्थ अरू कोही छैन।
35यदि राम युवराज पदमा प्रतिष्ठित भए भने, महाधनुर्धर राजा दशरथ प्राचीन प्रथाअनुसार तपस्याका लागि वनतर्फ प्रस्थान गर्नुहुनेछ।