सर्गः 23
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 23
संस्कृत
1इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः। श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः।।2.23.1।।
2तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः। निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः।।2.23.2।।
3तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा। बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्।।2.23.3।।
4अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः। तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्।।2.23.4।। अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।
5अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।। धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया। कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।2.23.6।। यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।
6अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।। धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया। कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति।।2.23.6।। यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ।
7किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि।।2.23.7।। पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते।
8सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे।।2.23.8।। तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः।
9यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।।2.23.9।। तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः।
10लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्। नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।2.23.10।।
11येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते। स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि।।2.23.11।।
12कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः। करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्।।2.23.12।।
13यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते। जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः।।2.23.13।।
14मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः। तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः।।2.23.14।।
15यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्। तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते।।2.23.15।।
16विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते। वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते।।2.23.16।।
17दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्। न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति।।2.23.17।।
18द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च। दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति।।2.23.18।।
19अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः। यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्।।2.23.19।।
20अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्। प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये।।2.23.20।।
21लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम्। न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता।।2.23.21।।
22यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः। अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा।।2.23.22।।
23अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव। अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते।।2.23.23।।
24मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा। प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम।।2.23.24।।
25ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्। आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि।।2.23.25।।
26पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते। प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने।।2.23.26।।
27स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया। नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।2.23.27।। प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्। राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।2.23.28।।
28स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया। नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि।।2.23.27।। प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक्। राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्।।2.23.28।।
29मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव। अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्।।2.23.29।।
30न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे। नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः।।2.23.30।। अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्।
31न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।। असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा। प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।2.23.32।।
32न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।। असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा। प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये।।2.23.32।।
33खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे। हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही।।2.23.33।।
34खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः। पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः।।2.23.34।।
35बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने। कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते।।2.23.35।।
36बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान्। विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु।।2.23.36।।
37अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति। राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः।।2.23.37।।
38अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च। वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.38।। अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः। अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।2.23.39।।
39अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च। वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.38।। अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः। अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे।।2.23.39।।
40ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम् तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः। यथा तवेयं वसुधा वशे भवे त्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः।।2.23.40।।
अंग्रेज़ी
1While Rama was speaking thus, Lakshmana listened to him with his head down, experiencing both grief and joy.
2Lakshmana, frowning between his eyebrows, hissed like a great serpent seized with anger in its hole.
3With his frown, his face looked frightening like the face of a lion provoked.
4Shaking his forearm like an elephant raising its trunk, moving his neck horizontally and vertically and casting a pointed and oblique look at his brother, Lakshmana said:
5O Rama, the greatest among the brave kshatriyas you say this because of your fear that (by disobeying father's command) harm will be done to righteousness. This great haste is unwarranted for there is the least apprehension about people's verdict (in favour of exile). How do you, of all persons, speak about destiny as allpowerful in these circumstances when it is powerless?
6O Rama, the greatest among the brave kshatriyas you say this because of your fear that (by disobeying father's command) harm will be done to righteousness. This great haste is unwarranted for there is the least apprehension about people's verdict (in favour of exile). How do you, of all persons, speak about destiny as allpowerful in these circumstances when it is powerless?
7Why do you extol this pitiable and powerless destiny? Why don't you doubt those two vicious persons (Dasaratha and Kaikeyi)?
8Why don't you realise, O virtuous one that there are soft means of creating hindrances in their plan without trangressing dharma. You know dharma. Why don't you understand that their acts of deception wear the guise of dharma?
9If both of them had not decided before, O Rama the boon granted to Kaikeyi naturally would have been fulfilled long ago.
10The consecration of any one other than you, O valiant one is universally detested. I do not want to tolerate (this act). You should pardon me in this matter.
11O noble minded one I hate this righteousness which has deluded your intellect and created this dilemma about this issue.
12When you are able to counter (this move), why do you want to execute the unjustifiable and contemptible words of the king who is under the spell of Kaikeyi?
13I am grieved that even though this plot has been hatched by a treacherous mind, you are not taking it in the right perspective. Censurable is adherence to virtue.
14As both of them are steeped in passion, they never thought of your wellbeing. How will you fulfil the wishes of these enemies miscalled parents?
15It might be your opinion that their dictate is the decree of destiny. Even then, it does not satisfy me. It (destiny) should be ignored.
16Those who are timid and cowardly alone depend on destiny.The valiant with of selfrespect will not accept it.
17In the case of one capable of striking destiny with human efforts it cannot defeat his objective and bring him despondency.
18Today all will witness the power of destiny and the power of man. The difference between man and destiny will be manifested today.
19Today people will see destiny defeated by my valour just as they saw your consecration defeated (obstructed) by destiny.
20I will make destiny, the elephant, running wild on the strength of the rut, unmanageable (even) by the goad, turn back with my valour.
21All the guardians of the quarters and all the three worlds united cannot prevent the consecration of Rama today, what to speak of our father (king Dasaratha).
22O king those who, with mutual support banished you to the forest, will themselves dwell in the forest for fourteen years.
23Therefore, I shall frustrate the desire of father and of Kaikeyi who plans the kingdom for her son by obstructing your consecration.
24Any one who opposes my terrible valour will come to grief. The power of destiny will not cause that much sorrow as my valour will.
25When after ruling the subjects for a thousand years you withdraw into the forest (for yativrata) your sons will rule them.
26Leaving their sons to look after the subjects as their own children, the rajarsis in ancient times used to retire into the forest as per practice.
27O righteous one, if you apprehend chaos in the kingdom for want of wholehearted support from the (feudatory) kings then, O my valiant brother, I swear to you, I will protect your kingdom like the shore protecting the ocean. Or else, I shall never attain the afterworld of heroes.
28O righteous one, if you apprehend chaos in the kingdom for want of wholehearted support from the (feudatory) kings then, O my valiant brother, I swear to you, I will protect your kingdom like the shore protecting the ocean. Or else, I shall never attain the afterworld of heroes.
29The consecration may be performed with these auspicious materials. I am alone capable of facing these kings with my valour.
30These my arms are not intended to enhance the beauty (of my body). This bow is not for decoration. The sword is not for the sake of strapping my waist. The arrows are not meant to be fixed to my quiver. All these four are meant for taming my enemies.
31Any one who turns my enemy will not be allowed to remain alive. Holding my sharpedged sword, lustrous as a flash of lightning, I shall exterminate my enemy even if it were Indra, the bearer of thunder.
32Any one who turns my enemy will not be allowed to remain alive. Holding my sharpedged sword, lustrous as a flash of lightning, I shall exterminate my enemy even if it were Indra, the bearer of thunder.
33This entire earth will become impenetrable and impassable, scattered with the trunks, thighs and heads of elephants, horses and warriors hacked off with my sword.
34The elephants, struck by the blows of my sword, will fall on earth like mountains engulfed in flames and like clouds with lightning.
35When I stand before men (enemies) wearing godha and fingerprotector, holding the bow ready, who amongst men will boast of his manliness?
36Striking each of my foes with many arrows and many with one arrow, I shall aim them at the vitals of men, horses and elephants.
37O Lord today you shall see the power of my glorious weapons in depriving the king (Dasaratha) of his authority and establishing your supremacy over the kingdom.
38These arms, O Rama which are fit for sandalwood cream, for wearing armlets, for distributing wealth and for protecting friends, will perform the worthy act of subduing those who are creating obstruction to your consecration.
39These arms, O Rama which are fit for sandalwood cream, for wearing armlets, for distributing wealth and for protecting friends, will perform the worthy act of subduing those who are creating obstruction to your consecration.
40Tell me your enemy who should be deprived of his life, fame and friends. Command me as to how this earth shall come under your control. Now itself I shall do that. I am your servant.
हिन्दी
1जब राम इस प्रकार कह रहे थे, तब लक्ष्मण मस्तक झुकाए उन्हें सुनते रहे और शोक तथा हर्ष दोनों का अनुभव करते रहे।
2भौंहों के बीच त्योरी चढ़ाए लक्ष्मण अपने बिल में क्रोध से ग्रस्त महासर्प के समान फुफकारे।
3त्योरी चढ़ने से उनका मुख उकसाए गए सिंह के मुख के समान भयंकर दिखाई देने लगा।
4सूँड़ उठाते हाथी के समान अपनी भुजा हिलाते, गर्दन को क्षैतिज और लम्बवत् घुमाते तथा अपने भ्राता पर तीक्ष्ण और तिरछी दृष्टि डालते हुए लक्ष्मण ने कहा:
5"हे वीर क्षत्रियों में श्रेष्ठ राम! आप यह इस भय से कहते हैं कि (पिता की आज्ञा का उल्लंघन करके) धर्म की हानि होगी। यह इतनी शीघ्रता अनुचित है, क्योंकि (निर्वासन के पक्ष में) लोगों के निर्णय की तनिक भी आशंका नहीं है। आप जैसे पुरुष इन परिस्थितियों में भाग्य को सर्वशक्तिमान कैसे कह सकते हैं, जबकि वह शक्तिहीन है?
6हे वीर क्षत्रियों में श्रेष्ठ राम! आप यह इस भय से कहते हैं कि (पिता की आज्ञा का उल्लंघन करके) धर्म की हानि होगी। यह इतनी शीघ्रता अनुचित है, क्योंकि (निर्वासन के पक्ष में) लोगों के निर्णय की तनिक भी आशंका नहीं है। आप जैसे पुरुष इन परिस्थितियों में भाग्य को सर्वशक्तिमान कैसे कह सकते हैं, जबकि वह शक्तिहीन है?
7आप इस दयनीय और शक्तिहीन भाग्य की प्रशंसा क्यों करते हैं? आप उन दोनों दुष्ट पुरुषों (दशरथ और कैकेयी) पर सन्देह क्यों नहीं करते?
8हे धर्मात्मन्! आप यह क्यों नहीं समझते कि धर्म का उल्लंघन किए बिना ही उनकी योजना में विघ्न डालने के कोमल उपाय हैं? आप धर्म जानते हैं। आप क्यों नहीं समझते कि उनके कपटपूर्ण कर्म धर्म का वेश धारण किए हुए हैं?
9हे राम! यदि उन दोनों ने पहले से निश्चय न कर लिया होता, तो कैकेयी को दिया गया वरदान स्वाभाविक रूप से बहुत पहले ही पूर्ण हो चुका होता।
10हे पराक्रमी! आपके अतिरिक्त किसी और का अभिषेक सर्वत्र घृणित है। मैं इस (कर्म) को सहन करना नहीं चाहता। इस विषय में आपको मुझे क्षमा करना चाहिए।
11हे उदारचेता! मुझे इस धर्म से घृणा है जिसने आपकी बुद्धि को मोहित कर दिया है और इस विषय में यह असमंजस उत्पन्न किया है।
12जब आप (इस चाल का) प्रतिकार करने में समर्थ हैं, तब आप कैकेयी के वश में पड़े राजा के अनुचित और निन्दनीय वचनों का पालन क्यों करना चाहते हैं?
13मुझे यह दुःख है कि यद्यपि यह षड्यन्त्र कपटी बुद्धि से रचा गया है, तथापि आप इसे उचित दृष्टि से नहीं देख रहे। ऐसा धर्मपालन निन्दनीय है।
14चूँकि वे दोनों काम में डूबे हुए हैं, इसलिए उन्होंने कभी आपके कल्याण का विचार नहीं किया। माता-पिता के मिथ्या नाम वाले इन शत्रुओं की कामनाएँ आप कैसे पूर्ण करेंगे?
15आपका यह मत हो सकता है कि उनका आदेश भाग्य का ही विधान है। फिर भी यह मुझे संतुष्ट नहीं करता। उसकी (भाग्य की) उपेक्षा की जानी चाहिए।
16जो कायर और भीरु हैं वे ही भाग्य पर निर्भर करते हैं। स्वाभिमानी पराक्रमी उसे स्वीकार नहीं करेंगे।
17जो मनुष्य अपने पुरुषार्थ से भाग्य पर प्रहार करने में समर्थ है, उसके प्रयोजन को भाग्य परास्त नहीं कर सकता और न उसे विषाद में डाल सकता है।
18आज सब भाग्य की शक्ति और मनुष्य की शक्ति देखेंगे। मनुष्य और भाग्य का भेद आज प्रकट होगा।
19जैसे लोगों ने भाग्य द्वारा आपके अभिषेक को परास्त (बाधित) होते देखा, वैसे ही आज वे मेरे पराक्रम से भाग्य को परास्त होते देखेंगे।
20मद के बल पर उन्मत्त हुए और अंकुश से भी वश में न आने वाले भाग्यरूपी हाथी को मैं अपने पराक्रम से लौटा दूँगा।
21समस्त लोकपाल और तीनों लोक मिलकर भी आज राम के अभिषेक को रोक नहीं सकते; फिर हमारे पिता (राजा दशरथ) की क्या बात!
22हे राजन्! जिन्होंने परस्पर सहायता से आपको वन भेजा है, वे स्वयं ही चौदह वर्ष तक वन में निवास करेंगे।
23इसलिए मैं पिता की तथा आपके अभिषेक में विघ्न डालकर अपने पुत्र के लिए राज्य की योजना बनाने वाली कैकेयी की कामना विफल कर दूँगा।
24जो कोई मेरे भयंकर पराक्रम का विरोध करेगा वह शोक को प्राप्त होगा। भाग्य की शक्ति उतना शोक नहीं देगी जितना मेरा पराक्रम देगा।
25जब आप एक हजार वर्ष तक प्रजा पर शासन करके (यतिव्रत के लिए) वन को जाएँगे, तब आपके पुत्र उन पर शासन करेंगे।
26प्राचीन काल में राजर्षि अपने पुत्रों को प्रजा की अपनी संतान के समान देखभाल करने के लिए छोड़कर परम्परा के अनुसार वन को चले जाते थे।
27हे धर्मात्मन्! यदि आपको (सामन्त) राजाओं के पूर्ण समर्थन के अभाव में राज्य में अव्यवस्था की आशंका है, तो हे मेरे पराक्रमी भ्राता! मैं आपकी शपथ खाता हूँ कि मैं आपके राज्य की वैसे ही रक्षा करूँगा जैसे तट समुद्र की रक्षा करता है। अन्यथा मैं वीरों का परलोक कभी प्राप्त न करूँ।
28हे धर्मात्मन्! यदि आपको (सामन्त) राजाओं के पूर्ण समर्थन के अभाव में राज्य में अव्यवस्था की आशंका है, तो हे मेरे पराक्रमी भ्राता! मैं आपकी शपथ खाता हूँ कि मैं आपके राज्य की वैसे ही रक्षा करूँगा जैसे तट समुद्र की रक्षा करता है। अन्यथा मैं वीरों का परलोक कभी प्राप्त न करूँ।
29इन्हीं मंगलमय सामग्रियों से अभिषेक सम्पन्न किया जाए। मैं अकेला ही अपने पराक्रम से इन राजाओं का सामना करने में समर्थ हूँ।
30मेरी ये भुजाएँ (शरीर की) शोभा बढ़ाने के लिए नहीं हैं। यह धनुष अलंकरण के लिए नहीं है। यह खड्ग कमर बाँधने के लिए नहीं है। ये बाण तूणीर में सजाने के लिए नहीं हैं। ये चारों मेरे शत्रुओं का दमन करने के लिए हैं।
31जो कोई मेरा शत्रु बनेगा उसे जीवित नहीं रहने दिया जाएगा। बिजली की चमक के समान देदीप्यमान अपना तीक्ष्णधार खड्ग लेकर मैं अपने शत्रु का नाश कर दूँगा, चाहे वह वज्रधारी इन्द्र ही क्यों न हो।
32जो कोई मेरा शत्रु बनेगा उसे जीवित नहीं रहने दिया जाएगा। बिजली की चमक के समान देदीप्यमान अपना तीक्ष्णधार खड्ग लेकर मैं अपने शत्रु का नाश कर दूँगा, चाहे वह वज्रधारी इन्द्र ही क्यों न हो।
33मेरे खड्ग से काटे गए हाथियों, अश्वों और योद्धाओं के धड़ों, जंघाओं और शिरों से बिखरी यह सम्पूर्ण पृथ्वी अगम्य और दुर्गम हो जाएगी।
34मेरे खड्ग के प्रहारों से आहत हाथी ज्वालाओं में लिपटे पर्वतों के समान और बिजली सहित मेघों के समान पृथ्वी पर गिरेंगे।
35जब मैं गोधा और अंगुलित्राण पहने, धनुष तैयार लिए मनुष्यों (शत्रुओं) के समक्ष खड़ा होऊँगा, तब मनुष्यों में कौन अपने पुरुषत्व का गर्व करेगा?
36अपने प्रत्येक शत्रु पर अनेक बाणों से और अनेक शत्रुओं पर एक ही बाण से प्रहार करते हुए मैं उन्हें मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के मर्मस्थलों पर साधूँगा।
37हे प्रभो! आज आप राजा (दशरथ) को उनके अधिकार से वंचित करने और राज्य पर आपका आधिपत्य स्थापित करने में मेरे यशस्वी अस्त्रों की शक्ति देखेंगे।
38हे राम! ये भुजाएँ, जो चन्दन के लेप के योग्य हैं, बाजूबन्द पहनने के योग्य हैं, धन बाँटने के योग्य हैं और मित्रों की रक्षा के योग्य हैं, आपके अभिषेक में विघ्न डालने वालों का दमन करने का योग्य कर्म करेंगी।
39हे राम! ये भुजाएँ, जो चन्दन के लेप के योग्य हैं, बाजूबन्द पहनने के योग्य हैं, धन बाँटने के योग्य हैं और मित्रों की रक्षा के योग्य हैं, आपके अभिषेक में विघ्न डालने वालों का दमन करने का योग्य कर्म करेंगी।
40मुझे अपना वह शत्रु बताइए जिसे उसके प्राणों, यश और मित्रों से वंचित किया जाना है। मुझे आज्ञा दीजिए कि यह पृथ्वी किस प्रकार आपके अधिकार में आए। मैं अभी वही करूँगा। मैं आपका सेवक हूँ।"
नेपाली
1जब राम यसरी भन्दै थिए, तब लक्ष्मणले शिर निहुराएर उनको कुरा सुनिरहे र शोक तथा हर्ष दुवैको अनुभव गरिरहे।
2आँखीभौँका बीच त्रिवली पारेका लक्ष्मण आफ्नो दुलोमा क्रोधले ग्रस्त महासर्पसमान फुत्कारे।
3त्रिवली पर्दा उनको मुख उक्साइएको सिंहको मुखसमान भयङ्कर देखियो।
4सुँड उठाउने हात्तीसमान आफ्नो पाखुरा हल्लाउँदै, घाँटी तेर्सो र ठाडो घुमाउँदै तथा आफ्ना दाजुमाथि तीक्ष्ण र तेर्सो दृष्टि दिँदै लक्ष्मणले भने:
5"हे वीर क्षत्रियहरूमध्ये श्रेष्ठ राम! तपाईं यो यस भयले भन्नुहुन्छ कि (पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गरेर) धर्मको हानि हुनेछ। यो यति हतार अनुचित छ, किनकि (निर्वासनको पक्षमा) मानिसहरूको निर्णयको तनिक पनि आशङ्का छैन। तपाईंजस्तो पुरुषले यी परिस्थितिमा भाग्यलाई सर्वशक्तिमान कसरी भन्न सक्नुहुन्छ, जबकि त्यो शक्तिहीन छ?
6हे वीर क्षत्रियहरूमध्ये श्रेष्ठ राम! तपाईं यो यस भयले भन्नुहुन्छ कि (पिताको आज्ञाको उल्लङ्घन गरेर) धर्मको हानि हुनेछ। यो यति हतार अनुचित छ, किनकि (निर्वासनको पक्षमा) मानिसहरूको निर्णयको तनिक पनि आशङ्का छैन। तपाईंजस्तो पुरुषले यी परिस्थितिमा भाग्यलाई सर्वशक्तिमान कसरी भन्न सक्नुहुन्छ, जबकि त्यो शक्तिहीन छ?
7तपाईं यस दयनीय र शक्तिहीन भाग्यको प्रशंसा किन गर्नुहुन्छ? तपाईं ती दुई दुष्ट पुरुष (दशरथ र कैकेयी) माथि सन्देह किन गर्नुहुन्न?
8हे धर्मात्मन्! तपाईं यो किन बुझ्नुहुन्न कि धर्मको उल्लङ्घन नगरी नै उनीहरूको योजनामा विघ्न पार्ने कोमल उपाय छन्? तपाईं धर्म जान्नुहुन्छ। तपाईं किन बुझ्नुहुन्न कि उनीहरूका कपटपूर्ण कर्मले धर्मको वेश धारण गरेका छन्?
9हे राम! यदि ती दुवैले पहिल्यै निश्चय नगरेका भए, कैकेयीलाई दिइएको वरदान स्वाभाविक रूपमा धेरै पहिल्यै पूरा भइसकेको हुनेथियो।
10हे पराक्रमी! तपाईंबाहेक अरू कसैको अभिषेक सर्वत्र घृणित छ। म यो (कर्म) सहन गर्न चाहन्नँ। यस विषयमा तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुपर्छ।
11हे उदारचेता! मलाई यस धर्मसँग घृणा छ जसले तपाईंको बुद्धि मोहित पारेको छ र यस विषयमा यो असमञ्जस उत्पन्न गरेको छ।
12जब तपाईं (यस चालको) प्रतिकार गर्न समर्थ हुनुहुन्छ, तब तपाईं कैकेयीको वशमा परेका राजाका अनुचित र निन्दनीय वचनको पालन किन गर्न चाहनुहुन्छ?
13मलाई यो दुःख छ कि यद्यपि यो षड्यन्त्र कपटी बुद्धिले रचिएको छ, तापनि तपाईं यसलाई उचित दृष्टिले हेर्दै हुनुहुन्न। यस्तो धर्मपालन निन्दनीय छ।
14ती दुवै काममा डुबेका भएकाले उनीहरूले कहिल्यै तपाईंको कल्याणको विचार गरेनन्। आमाबुबाको मिथ्या नाम भएका यी शत्रुहरूका कामना तपाईं कसरी पूरा गर्नुहुनेछ?
15तपाईंको यो मत हुन सक्छ कि उनीहरूको आदेश भाग्यकै विधान हो। तापनि यसले मलाई सन्तुष्ट पार्दैन। त्यसको (भाग्यको) उपेक्षा गरिनुपर्छ।
16जो कायर र भीरु छन् तिनैले भाग्यमा निर्भर गर्छन्। स्वाभिमानी पराक्रमीहरूले त्यो स्वीकार गर्नेछैनन्।
17जुन मानिस आफ्नो पुरुषार्थले भाग्यमाथि प्रहार गर्न समर्थ छ, उसको प्रयोजनलाई भाग्यले परास्त गर्न सक्दैन न उसलाई विषादमा पार्न सक्छ।
18आज सबैले भाग्यको शक्ति र मानिसको शक्ति देख्नेछन्। मानिस र भाग्यको भेद आज प्रकट हुनेछ।
19जसरी मानिसहरूले भाग्यद्वारा तपाईंको अभिषेक परास्त (बाधित) भएको देखे, त्यसै गरी आज उनीहरूले मेरो पराक्रमले भाग्य परास्त भएको देख्नेछन्।
20मदको बलमा उन्मत्त भएको र अङ्कुशले पनि वशमा नआउने भाग्यरूपी हात्तीलाई म आफ्नो पराक्रमले फर्काइदिनेछु।
21सम्पूर्ण लोकपाल र तीनै लोक मिलेर पनि आज रामको अभिषेक रोक्न सक्दैनन्; अनि हाम्रा पिता (राजा दशरथ) को के कुरा!
22हे राजन्! जसले परस्पर सहायताले तपाईंलाई वन पठाएका छन्, तिनीहरू आफैँ चौध वर्षसम्म वनमा बस्नेछन्।
23त्यसैले म पिताको तथा तपाईंको अभिषेकमा विघ्न पारेर आफ्नो पुत्रका लागि राज्यको योजना बनाउने कैकेयीको कामना विफल पारिदिनेछु।
24जसले मेरो भयङ्कर पराक्रमको विरोध गर्नेछ ऊ शोक प्राप्त गर्नेछ। भाग्यको शक्तिले त्यति शोक दिनेछैन जति मेरो पराक्रमले दिनेछ।
25जब तपाईं एक हजार वर्षसम्म प्रजामाथि शासन गरेर (यतिव्रतका लागि) वन जानुहुनेछ, तब तपाईंका पुत्रहरूले उनीहरूमाथि शासन गर्नेछन्।
26प्राचीन कालमा राजर्षिहरूले आफ्ना पुत्रहरूलाई प्रजाको आफ्नै सन्तानसमान हेरचाह गर्न छोडेर परम्पराअनुसार वन जाने गर्थे।
27हे धर्मात्मन्! यदि तपाईंलाई (सामन्त) राजाहरूको पूर्ण समर्थनको अभावमा राज्यमा अव्यवस्थाको आशङ्का छ भने, हे मेरा पराक्रमी दाजु! म तपाईंको शपथ खान्छु कि म तपाईंको राज्यको त्यसै गरी रक्षा गर्नेछु जसरी किनाराले समुद्रको रक्षा गर्छ। अन्यथा म वीरहरूको परलोक कहिल्यै प्राप्त नगरूँ।
28हे धर्मात्मन्! यदि तपाईंलाई (सामन्त) राजाहरूको पूर्ण समर्थनको अभावमा राज्यमा अव्यवस्थाको आशङ्का छ भने, हे मेरा पराक्रमी दाजु! म तपाईंको शपथ खान्छु कि म तपाईंको राज्यको त्यसै गरी रक्षा गर्नेछु जसरी किनाराले समुद्रको रक्षा गर्छ। अन्यथा म वीरहरूको परलोक कहिल्यै प्राप्त नगरूँ।
29यिनै मङ्गलमय सामग्रीले अभिषेक सम्पन्न गरियोस्। म एक्लै आफ्नो पराक्रमले यी राजाहरूको सामना गर्न समर्थ छु।
30मेरा यी पाखुरा (शरीरको) शोभा बढाउनका लागि होइनन्। यो धनु अलङ्करणका लागि होइन। यो खड्ग कम्मर बाँध्नका लागि होइन। यी बाण तूणीरमा सजाउनका लागि होइनन्। यी चारै मेरा शत्रुको दमन गर्नका लागि हुन्।
31जो कोही मेरो शत्रु बन्नेछ उसलाई जीवित रहन दिइनेछैन। बिजुलीको चमकसमान देदीप्यमान आफ्नो तीक्ष्णधार खड्ग लिएर म आफ्नो शत्रुको नाश गरिदिनेछु, चाहे त्यो वज्रधारी इन्द्र नै किन नहोस्।
32जो कोही मेरो शत्रु बन्नेछ उसलाई जीवित रहन दिइनेछैन। बिजुलीको चमकसमान देदीप्यमान आफ्नो तीक्ष्णधार खड्ग लिएर म आफ्नो शत्रुको नाश गरिदिनेछु, चाहे त्यो वज्रधारी इन्द्र नै किन नहोस्।
33मेरो खड्गले काटिएका हात्ती, घोडा र योद्धाहरूका ढाड, तिघ्रा र शिरले छरिएको यो सम्पूर्ण पृथ्वी अगम्य र दुर्गम हुनेछ।
34मेरो खड्गका प्रहारले आहत हात्तीहरू ज्वालामा बेरिएका पर्वतसमान र बिजुलीसहितका मेघसमान पृथ्वीमा खस्नेछन्।
35जब म गोधा र औँलाको रक्षक लगाएर, धनु तयार लिएर मानिसहरू (शत्रुहरू) को सामु उभिनेछु, तब मानिसहरूमध्ये कसले आफ्नो पुरुषत्वको गर्व गर्नेछ?
36आफ्ना प्रत्येक शत्रुमाथि अनेक बाणले र अनेक शत्रुमाथि एउटै बाणले प्रहार गर्दै म तिनलाई मानिस, घोडा र हात्तीका मर्मस्थलमा साध्नेछु।
37हे प्रभो! आज तपाईंले राजा (दशरथ) लाई उनको अधिकारबाट वञ्चित पार्नमा र राज्यमा तपाईंको आधिपत्य स्थापित गर्नमा मेरा यशस्वी अस्त्रहरूको शक्ति देख्नुहुनेछ।
38हे राम! यी पाखुरा, जो चन्दनको लेपयोग्य छन्, बाजुबन्द लगाउनयोग्य छन्, धन बाँड्नयोग्य छन् र मित्रहरूको रक्षा गर्नयोग्य छन्, तपाईंको अभिषेकमा विघ्न पार्नेहरूको दमन गर्ने योग्य कर्म गर्नेछन्।
39हे राम! यी पाखुरा, जो चन्दनको लेपयोग्य छन्, बाजुबन्द लगाउनयोग्य छन्, धन बाँड्नयोग्य छन् र मित्रहरूको रक्षा गर्नयोग्य छन्, तपाईंको अभिषेकमा विघ्न पार्नेहरूको दमन गर्ने योग्य कर्म गर्नेछन्।
40मलाई आफ्नो त्यो शत्रु बताउनुहोस् जसलाई उसका प्राण, यश र मित्रबाट वञ्चित पारिनुपर्छ। मलाई आज्ञा दिनुहोस् कि यो पृथ्वी कसरी तपाईंको अधिकारमा आओस्। म अहिल्यै त्यही गर्नेछु। म तपाईंको सेवक हुँ।"