सर्गः 109
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 109
संस्कृत
1जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः। उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।
2भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्। अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।
3निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः। मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।
4कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्। चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।
5अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।। अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्। अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।। कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः। बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
6अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।। अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्। अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।। कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः। बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
7अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।। अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्। अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।। कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः। बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
8कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्। आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।
9कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते। यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।
10सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्। तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।
11ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे। सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।
12उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः। धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।
13सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा। सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।
14दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च। वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।
15एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्। मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।
16सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये। सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।
17नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः। सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।
18असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः। नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।
19प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्। भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।
20क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्। क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।
21कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।
22भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।
23श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्। आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।
24कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।
25स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ। प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।
26वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
27वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः। मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
28कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्। अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।
29शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः। तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।
30अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्। अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।
31सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च। द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।
32तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः। धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।
33निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।
34यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: शङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।
35त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्वस्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।
36धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।
37इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।
38न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन। समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।
39न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता। निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।
अंग्रेज़ी
1Hearing Jabali's words, Rama, the foremost among the truthful, gave a rejoinder, exercising his own judgment and firm conviction with due respect (to Jabali).
2Althoug what you have said appears to be salutary, it is actually unwholesome. It appears to be beneficial but is really detrimental.
3A man not bound by morality, engaged in evil deeds and conducts himself contrary to good character is not respected by the virtuous.
4It is only the character that tells whether a man is highborn or not, brave or only proud of his manliness, honest or dishonest.
5If like a man who appears noble, though ignoble, clean, though unclean or dishonest, auspicious, though inauspicious, a man of character, though depraved, I forsake auspicious ways for unrighteousness, abandon pious acts and scriptural practices and indulge, under the cloak of dharma, in acts of wickedness by causing harm and confusion to the world, will any sensible man with a sense of discrimination between should and should not hold me in high esteem?
6If like a man who appears noble, though ignoble, clean, though unclean or dishonest, auspicious, though inauspicious, a man of character, though depraved, I forsake auspicious ways for unrighteousness, abandon pious acts and scriptural practices and indulge, under the cloak of dharma, in acts of wickedness by causing harm and confusion to the world, will any sensible man with a sense of discrimination between should and should not hold me in high esteem?
7If like a man who appears noble, though ignoble, clean, though unclean or dishonest, auspicious, though inauspicious, a man of character, though depraved, I forsake auspicious ways for unrighteousness, abandon pious acts and scriptural practices and indulge, under the cloak of dharma, in acts of wickedness by causing harm and confusion to the world, will any sensible man with a sense of discrimination between should and should not hold me in high esteem?
8How can I advise others for a virtuous conduct or how can I attain heaven if I break the vow which I follow at present.
9The entire world conducts itself as per its own sweet will. Therefore the subjects will follow the same path as their kings.
10Truth and nonviolence are the perpetual principles of kings. Therefore, a kingdom is based on truth. This world is firmly established in truth.
11Sages and gods all accept truth (as the supreme virtue). A truthful man of this world, attains the highest state (abode).
12People are frightened at the sight of a man speaking untruth as though they have seen a serpent. Truth in this world is the greatest virtue and is said to be the very foundation of heaven.
13Truth is God. The goddess of wealth always takes refuge in truth. Truth is the root of everything. It is supreme and there is nothing above it.
14Charity, sacrifice, libations, mortifications, asceticism and the Vedas have truth as their foundation. Therefore, every one should be an adherent of truth.
15One protects the world. Another runs his family. One plunges into hell. Another is honoured in heaven. (These are the fruits of truth and untruth).
16I am always true to any promise. I am bound by truth. Why shouId I (now) disobey my father's command (to keep his promise)?
17I am always true to my promise. I will not break the bridge of truth of my father out of either greed or delusion or ignorance or illusion.
18We have heard that the offerings of a man inclined to untruth, of an unstable and unsteady mind are accepted neither by the gods nor by the ancestors.
19I personally regard this righteousness practised by the virtuous as an evident form of truth, as the supreme self. Therefore, this burden (difficult task of living as an exile) is gratifying to me.
20I renounce the socalled kshatriya code of conduct followed by the mean the cruel, the greedy and by men of evil deeds which is unrighteousness under the cloak of righteousness.
21At first a man conceives an evil idea in his mind, then executes it through evil deed with his body and tells a lie through his tongue. Thus sinful action is three dimensional (mental, physical and vocal).
22Land (kingdom) glory, and wealth pursue a man, they long for him even if he is in heaven. Therefore, every one must take recourse to truth alone.
23The course you thought excellent and 'this auspicious act' you urged me in a cleverlyworded statement to perform is ignoble indeed.
24Having sworn before my father that I would live in the forest, how can I act upon Bharata's request in disregard to my father's words?
25I had taken a firm vow in the presence of my father (about my stay in the forest). And then Devi Kaikeyi was immensely delighted.
26I shall spend the term of my forest life with faith and holiness and purity of mind and with regulated food and with ancestors and gods satisfied with offerings of roots, flowers and fruits, with my five senses contented and with a mind that discriminates between what ought to be done and what ought not to be done.
27I shall spend the term of my forest life with faith and holiness and purity of mind and with regulated food and with ancestors and gods satisfied with offerings of roots, flowers and fruits, with my five senses contented and with a mind that discriminates between what ought to be done and what ought not to be done.
28Having reached this land of (religious) actions, one should perform auspicious rites. As fruit of their actions, Agni, Vayu and Soma have obtained their status.
29After performing a hundred sacrifices, king of the gods (Indra) obtained (dominion over) heaven. Great sages attained heaven after resorting to intense mortifications.
30The highly energetic prince, Rama, could not tolerate these atheistic arguments of Jabali for which he had to utter these words full of disdain:
31The virtuous maintain that truthfulness, righteousness, valour, compassion towards all beings, speaking pleasing words, paying homage to gods, brahmins and guests -- all these are paths to heaven.
32Therefore, brahmins who have rightly understood the meaning of righteousness and adopt, with unmost care, the righteous ways as laid down in the scriptures seek attainment of higher positions.
33You are a great atheist, you have fallen from the path of righteousness. You are guided by an intellect which is extremely peridous. I, therefore, disapprove of my father's decision in inducting a man like you (into the council of ministers).
34Just as a thief, so is the Buddha (a wise men). Know that the Tathagatas are atheists. They are men most distrusted among the people. A learned man should avoid atheists. (Note: Verses 31 to 39 appear to be interpolations, It is anachronistic to talk about Buddha in Tretayuga.)
35Men superior to you in preceding generations had conquered this world and the other world by always performing many auspicious acts. Twiceborn brahmins perform religious acts and offer libations for the welfare of the world.
36Those supreme ascetics who are radiant, devoted to righteousness and associated with men of virtue, with charity as their chief virtue, eschewing violence and purged of their impurities are truly worthy of reverence in this world.
37Having heard the wrathful words of the magnanimous Rama of fearless intellect, that brahmin (Jabali) thus humbly replied in palatable, truthful words full of faith (in god).
38I do not speak the language of atheists. I am not an atheist. I do not say that the next world does not exist. In keeping with time (occasion) I shall speak the language of a believer or a nonbeliever.
39O Rama, since the appropriate time has slowly come, I have uttered this. In order to persuade you to return and to propitiate you I have said these words. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवोत्तरशततमस्सर्गः।। Thus ends the one hundredninth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जाबालि के वचन सुनकर सत्यनिष्ठों में अग्रगण्य राम ने अपने विवेक और दृढ़ निश्चय का प्रयोग करते हुए (जाबालि के प्रति) यथोचित आदर के साथ उत्तर दिया।
2यद्यपि आपने जो कहा वह हितकर प्रतीत होता है, तथापि वह वस्तुतः अहितकर है। वह लाभदायक लगता है किन्तु वास्तव में हानिकारक है।
3जो मनुष्य नैतिकता से बँधा नहीं, दुष्कर्मों में लगा रहता है और सदाचरण के विरुद्ध आचरण करता है, उसका सत्पुरुष सम्मान नहीं करते।
4चरित्र से ही ज्ञात होता है कि मनुष्य कुलीन है अथवा नहीं, वीर है अथवा केवल अपनी पुरुषता पर गर्व करने वाला, ईमानदार है अथवा बेईमान।
5यदि उस मनुष्य के समान जो अकुलीन होते हुए भी कुलीन लगता है, अपवित्र अथवा बेईमान होते हुए भी स्वच्छ लगता है, अमंगल होते हुए भी मंगल लगता है, भ्रष्ट होते हुए भी चरित्रवान् लगता है, मैं मंगल मार्ग त्यागकर अधर्म अपना लूँ, पुण्यकर्म और शास्त्रीय आचरण त्याग दूँ और धर्म के आवरण में संसार को हानि और भ्रम देकर दुष्टता के कर्मों में लगूँ, तो कर्तव्य और अकर्तव्य में भेद करने वाला कौन विवेकी पुरुष मुझे उच्च सम्मान देगा?
6यदि उस मनुष्य के समान जो अकुलीन होते हुए भी कुलीन लगता है, अपवित्र अथवा बेईमान होते हुए भी स्वच्छ लगता है, अमंगल होते हुए भी मंगल लगता है, भ्रष्ट होते हुए भी चरित्रवान् लगता है, मैं मंगल मार्ग त्यागकर अधर्म अपना लूँ, पुण्यकर्म और शास्त्रीय आचरण त्याग दूँ और धर्म के आवरण में संसार को हानि और भ्रम देकर दुष्टता के कर्मों में लगूँ, तो कर्तव्य और अकर्तव्य में भेद करने वाला कौन विवेकी पुरुष मुझे उच्च सम्मान देगा?
7यदि उस मनुष्य के समान जो अकुलीन होते हुए भी कुलीन लगता है, अपवित्र अथवा बेईमान होते हुए भी स्वच्छ लगता है, अमंगल होते हुए भी मंगल लगता है, भ्रष्ट होते हुए भी चरित्रवान् लगता है, मैं मंगल मार्ग त्यागकर अधर्म अपना लूँ, पुण्यकर्म और शास्त्रीय आचरण त्याग दूँ और धर्म के आवरण में संसार को हानि और भ्रम देकर दुष्टता के कर्मों में लगूँ, तो कर्तव्य और अकर्तव्य में भेद करने वाला कौन विवेकी पुरुष मुझे उच्च सम्मान देगा?
8यदि मैं इस समय जिस व्रत का पालन कर रहा हूँ उसे तोड़ दूँ, तो मैं दूसरों को सदाचरण का उपदेश कैसे दूँगा अथवा स्वर्ग कैसे प्राप्त करूँगा?
9सारा संसार अपनी ही इच्छा के अनुसार आचरण करता है। अतः प्रजा उसी मार्ग का अनुसरण करेगी जिस पर उसके राजा चलते हैं।
10सत्य और अहिंसा राजाओं के शाश्वत सिद्धान्त हैं। अतः राज्य सत्य पर आधारित है। यह संसार सत्य पर दृढ़ प्रतिष्ठित है।
11ऋषि और देवता सब सत्य को (परम धर्म के रूप में) स्वीकार करते हैं। इस संसार का सत्यनिष्ठ मनुष्य परम गति (लोक) प्राप्त करता है।
12असत्य बोलने वाले मनुष्य को देखकर लोग वैसे ही भयभीत होते हैं मानो उन्होंने सर्प देख लिया हो। इस संसार में सत्य ही सबसे बड़ा धर्म है और उसे ही स्वर्ग का मूल आधार कहा गया है।
13सत्य ही ईश्वर है। लक्ष्मी सदा सत्य की शरण लेती हैं। सत्य सबका मूल है। वह सर्वोपरि है और उससे बढ़कर कुछ नहीं।
14दान, यज्ञ, आहुतियाँ, तप, तपस्या और वेद—इन सबका आधार सत्य है। अतः प्रत्येक को सत्य का अनुयायी होना चाहिए।
15एक संसार की रक्षा करता है। दूसरा अपना कुल चलाता है। एक नरक में गिरता है। दूसरा स्वर्ग में सम्मानित होता है। (ये सत्य और असत्य के फल हैं।)
16मैं सदा अपनी प्रतिज्ञा के प्रति सत्य रहता हूँ। मैं सत्य से बँधा हूँ। फिर मैं (अब) अपने पिता की आज्ञा (उनकी प्रतिज्ञा निभाने की) का उल्लंघन क्यों करूँ?
17मैं सदा अपनी प्रतिज्ञा के प्रति सत्य हूँ। मैं लोभ से, अथवा मोह से, अथवा अज्ञान से, अथवा भ्रम से अपने पिता के सत्य के सेतु को नहीं तोड़ूँगा।
18हमने सुना है कि असत्य की ओर झुके, अस्थिर और चंचल मन वाले मनुष्य की आहुतियाँ न देवता स्वीकार करते हैं और न पितर।
19सत्पुरुषों द्वारा आचरित इस धर्म को मैं स्वयं सत्य के प्रत्यक्ष रूप के रूप में, परमात्मा के रूप में मानता हूँ। अतः यह भार (वनवासी के रूप में जीने का कठिन कार्य) मुझे प्रिय है।
20नीच, क्रूर, लोभी और दुष्कर्मी पुरुषों द्वारा अनुसृत तथाकथित क्षत्रिय आचारसंहिता को, जो धर्म के आवरण में अधर्म है, मैं त्यागता हूँ।
21पहले मनुष्य अपने मन में दुष्ट विचार करता है, फिर उसे अपने शरीर से दुष्कर्म द्वारा कार्यान्वित करता है और अपनी जिह्वा से मिथ्या बोलता है। इस प्रकार पापकर्म त्रिविध (मानसिक, शारीरिक और वाचिक) है।
22भूमि (राज्य), कीर्ति और धन मनुष्य के पीछे चलते हैं, वे उसे स्वर्ग में भी चाहते हैं। अतः प्रत्येक को केवल सत्य का ही आश्रय लेना चाहिए।
23जिस मार्ग को आपने उत्तम समझा और जिस 'मंगल कर्म' को करने के लिए आपने चतुर शब्दों में मुझसे आग्रह किया, वह सचमुच अधम है।
24अपने पिता के समक्ष शपथ लेकर कि मैं वन में रहूँगा, मैं अपने पिता के वचनों की अवहेलना कर भरत के अनुरोध पर कैसे आचरण कर सकता हूँ?
25मैंने अपने पिता के समक्ष (वन में निवास के विषय में) दृढ़ प्रतिज्ञा की थी। और तब देवी कैकेयी अत्यन्त हर्षित हुई थीं।
26मैं अपना वनवास श्रद्धा, पवित्रता और मन की शुद्धि के साथ, संयमित आहार लेते हुए, कन्दमूल, पुष्प और फलों की आहुतियों से पितरों और देवताओं को तृप्त करते हुए, अपनी पाँचों इन्द्रियों को सन्तुष्ट रखते हुए और कर्तव्य-अकर्तव्य में भेद करने वाले मन के साथ बिताऊँगा।
27मैं अपना वनवास श्रद्धा, पवित्रता और मन की शुद्धि के साथ, संयमित आहार लेते हुए, कन्दमूल, पुष्प और फलों की आहुतियों से पितरों और देवताओं को तृप्त करते हुए, अपनी पाँचों इन्द्रियों को सन्तुष्ट रखते हुए और कर्तव्य-अकर्तव्य में भेद करने वाले मन के साथ बिताऊँगा।
28इस कर्मभूमि में पहुँचकर मनुष्य को मंगल कर्म करने चाहिए। अपने कर्मों के फलस्वरूप ही अग्नि, वायु और सोम ने अपने पद प्राप्त किए।
29सौ यज्ञ करके देवराज (इन्द्र) ने स्वर्ग का (आधिपत्य) प्राप्त किया। महर्षियों ने तीव्र तपस्या का आश्रय लेकर स्वर्ग प्राप्त किया।
30परम ऊर्जावान् राजकुमार राम जाबालि के इन नास्तिक तर्कों को सहन न कर सके, जिससे उन्हें ये तिरस्कारपूर्ण वचन कहने पड़े:
31सत्पुरुष कहते हैं कि सत्यनिष्ठा, धर्म, पराक्रम, समस्त प्राणियों पर करुणा, मधुर वचन बोलना, देवताओं, ब्राह्मणों और अतिथियों को प्रणाम करना—ये सब स्वर्ग के मार्ग हैं।
32अतः जिन ब्राह्मणों ने धर्म का अर्थ ठीक-ठीक समझ लिया है और जो शास्त्रों में विहित धर्ममार्ग को परम सावधानी से अपनाते हैं, वे उच्चतर पदों की प्राप्ति खोजते हैं।
33आप महान् नास्तिक हैं, आप धर्म के मार्ग से च्युत हो चुके हैं। आप अत्यन्त संकटपूर्ण बुद्धि से निर्देशित हैं। इसलिए मैं आप जैसे पुरुष को (मन्त्रिपरिषद् में) सम्मिलित करने के अपने पिता के निर्णय का अनुमोदन नहीं करता।
34जैसा चोर, वैसा ही बुद्ध (विद्वान्)। तथागतों को नास्तिक जानिए। वे लोगों में सबसे अधिक अविश्वसनीय हैं। विद्वान् पुरुष को नास्तिकों से बचना चाहिए। (टिप्पणी: श्लोक 31 से 39 तक प्रक्षिप्त प्रतीत होते हैं। त्रेतायुग में बुद्ध की चर्चा कालविरुद्ध है।)
35पूर्व पीढ़ियों में आपसे श्रेष्ठ पुरुषों ने सदा अनेक मंगल कर्म करके इस लोक और परलोक दोनों को जीत लिया था। द्विज ब्राह्मण संसार के कल्याण के लिए धार्मिक कर्म करते और आहुतियाँ अर्पित करते हैं।
36वे परम तपस्वी, जो तेजस्वी हैं, धर्म में अनुरक्त हैं, सत्पुरुषों से संगत रखते हैं, दान जिनका प्रमुख गुण है, जो हिंसा त्याग चुके हैं और अपनी मलिनताओं से शुद्ध हो चुके हैं, इस संसार में सचमुच पूजनीय हैं।
37निर्भय बुद्धि वाले उदारचेता राम के क्रोधपूर्ण वचन सुनकर उन ब्राह्मण (जाबालि) ने विनम्रता से (ईश्वर में) श्रद्धा से भरे रुचिकर, सत्य वचनों में इस प्रकार उत्तर दिया।
38मैं नास्तिकों की भाषा नहीं बोलता। मैं नास्तिक नहीं हूँ। मैं यह नहीं कहता कि परलोक नहीं है। समय (अवसर) के अनुसार मैं आस्तिक अथवा नास्तिक की भाषा बोल लेता हूँ।
39हे राम! चूँकि उपयुक्त समय धीरे-धीरे आ गया था, इसलिए मैंने यह कहा। आपको लौटने के लिए मनाने और आपको प्रसन्न करने के लिए ही मैंने ये वचन कहे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का नवोत्तरशततम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जाबालिका वचन सुनेर सत्यनिष्ठहरूमा अग्रगण्य रामले आफ्नो विवेक र दृढ निश्चयको प्रयोग गर्दै (जाबालिप्रति) यथोचित आदरका साथ उत्तर दिए।
2यद्यपि तपाईंले जे भन्नुभयो त्यो हितकर प्रतीत हुन्छ, तापनि त्यो वस्तुतः अहितकर छ। त्यो लाभदायक लाग्छ तर वास्तवमा हानिकारक छ।
3जुन मानिस नैतिकताले बाँधिएको छैन, दुष्कर्ममा लागिरहन्छ र सदाचरणविरुद्ध आचरण गर्छ, उसको सत्पुरुषहरूले सम्मान गर्दैनन्।
4चरित्रबाटै थाहा हुन्छ कि मानिस कुलीन हो कि होइन, वीर हो कि केवल आफ्नो पुरुषत्वमा गर्व गर्ने, इमानदार हो कि बेइमान।
5यदि त्यस मानिससमान जो अकुलीन हुँदाहुँदै पनि कुलीन देखिन्छ, अपवित्र वा बेइमान हुँदाहुँदै पनि स्वच्छ देखिन्छ, अमङ्गल हुँदाहुँदै पनि मङ्गल देखिन्छ, भ्रष्ट हुँदाहुँदै पनि चरित्रवान् देखिन्छ, मैले मङ्गल मार्ग त्यागेर अधर्म अपनाऊँ, पुण्यकर्म र शास्त्रीय आचरण त्यागूँ र धर्मको आवरणमा संसारलाई हानि र भ्रम दिँदै दुष्टताका कर्ममा लागूँ, भने कर्तव्य र अकर्तव्यमा भेद गर्ने कुन विवेकी पुरुषले मलाई उच्च सम्मान देला?
6यदि त्यस मानिससमान जो अकुलीन हुँदाहुँदै पनि कुलीन देखिन्छ, अपवित्र वा बेइमान हुँदाहुँदै पनि स्वच्छ देखिन्छ, अमङ्गल हुँदाहुँदै पनि मङ्गल देखिन्छ, भ्रष्ट हुँदाहुँदै पनि चरित्रवान् देखिन्छ, मैले मङ्गल मार्ग त्यागेर अधर्म अपनाऊँ, पुण्यकर्म र शास्त्रीय आचरण त्यागूँ र धर्मको आवरणमा संसारलाई हानि र भ्रम दिँदै दुष्टताका कर्ममा लागूँ, भने कर्तव्य र अकर्तव्यमा भेद गर्ने कुन विवेकी पुरुषले मलाई उच्च सम्मान देला?
7यदि त्यस मानिससमान जो अकुलीन हुँदाहुँदै पनि कुलीन देखिन्छ, अपवित्र वा बेइमान हुँदाहुँदै पनि स्वच्छ देखिन्छ, अमङ्गल हुँदाहुँदै पनि मङ्गल देखिन्छ, भ्रष्ट हुँदाहुँदै पनि चरित्रवान् देखिन्छ, मैले मङ्गल मार्ग त्यागेर अधर्म अपनाऊँ, पुण्यकर्म र शास्त्रीय आचरण त्यागूँ र धर्मको आवरणमा संसारलाई हानि र भ्रम दिँदै दुष्टताका कर्ममा लागूँ, भने कर्तव्य र अकर्तव्यमा भेद गर्ने कुन विवेकी पुरुषले मलाई उच्च सम्मान देला?
8यदि मैले यस समय जुन व्रतको पालन गरिरहेको छु त्यो तोडेँ भने, म अरूलाई सदाचरणको उपदेश कसरी दिनेछु वा स्वर्ग कसरी प्राप्त गर्नेछु?
9सारा संसार आफ्नै इच्छाअनुसार आचरण गर्छ। त्यसैले प्रजाले त्यही मार्गको अनुसरण गर्नेछन् जसमा तिनका राजा हिँड्छन्।
10सत्य र अहिंसा राजाहरूका शाश्वत सिद्धान्त हुन्। त्यसैले राज्य सत्यमा आधारित छ। यो संसार सत्यमा दृढ प्रतिष्ठित छ।
11ऋषि र देवता सबैले सत्यलाई (परम धर्मका रूपमा) स्वीकार गर्छन्। यस संसारको सत्यनिष्ठ मानिसले परम गति (लोक) प्राप्त गर्छ।
12असत्य बोल्ने मानिसलाई देखेर मानिसहरू त्यसै गरी भयभीत हुन्छन् मानौँ तिनले सर्प देखेका हुन्। यस संसारमा सत्य नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो र त्यसैलाई स्वर्गको मूल आधार भनिएको छ।
13सत्य नै ईश्वर हो। लक्ष्मीले सदा सत्यको शरण लिन्छिन्। सत्य सबैको मूल हो। त्यो सर्वोपरि छ र त्योभन्दा माथि केही छैन।
14दान, यज्ञ, आहुति, तप, तपस्या र वेद—यी सबैको आधार सत्य हो। त्यसैले प्रत्येकले सत्यको अनुयायी हुनुपर्छ।
15एउटाले संसारको रक्षा गर्छ। अर्कोले आफ्नो कुल चलाउँछ। एउटा नरकमा खस्छ। अर्को स्वर्गमा सम्मानित हुन्छ। (यी सत्य र असत्यका फल हुन्।)
16म सदा आफ्नो प्रतिज्ञाप्रति सत्य रहन्छु। म सत्यले बाँधिएको छु। अनि म (अब) आफ्ना पिताको आज्ञा (उहाँको प्रतिज्ञा निभाउने) को उल्लङ्घन किन गरूँ?
17म सदा आफ्नो प्रतिज्ञाप्रति सत्य छु। म लोभले, वा मोहले, वा अज्ञानले, वा भ्रमले आफ्ना पिताको सत्यको सेतु भाँच्नेछैनँ।
18हामीले सुनेका छौँ कि असत्यतर्फ झुकेको, अस्थिर र चञ्चल मन भएको मानिसका आहुति न देवताले स्वीकार गर्छन्, न पितृले।
19सत्पुरुषहरूले आचरण गरेको यस धर्मलाई म आफैँ सत्यको प्रत्यक्ष रूपका रूपमा, परमात्माका रूपमा मान्दछु। त्यसैले यो भार (वनवासीका रूपमा जिउने कठिन कार्य) मलाई प्रिय छ।
20नीच, क्रूर, लोभी र दुष्कर्मी पुरुषहरूले अनुसरण गर्ने तथाकथित क्षत्रिय आचारसंहितालाई, जो धर्मको आवरणमा अधर्म हो, म त्याग्छु।
21पहिले मानिसले आफ्नो मनमा दुष्ट विचार गर्छ, अनि त्यसलाई आफ्नो शरीरले दुष्कर्मद्वारा कार्यान्वयन गर्छ र आफ्नो जिब्रोले मिथ्या बोल्छ। यसरी पापकर्म त्रिविध (मानसिक, शारीरिक र वाचिक) छ।
22भूमि (राज्य), कीर्ति र धन मानिसको पछि लाग्छन्, तिनले उसलाई स्वर्गमा पनि चाहन्छन्। त्यसैले प्रत्येकले सत्यकै आश्रय लिनुपर्छ।
23जुन मार्गलाई तपाईंले उत्तम ठान्नुभयो र जुन 'मङ्गल कर्म' गर्न तपाईंले चतुर शब्दमा मसँग आग्रह गर्नुभयो, त्यो साँच्चै अधम छ।
24आफ्ना पिताको सामु शपथ खाएर कि म वनमा बस्नेछु, म आफ्ना पिताका वचनको अवहेलना गरी भरतको अनुरोधमा कसरी आचरण गर्न सक्छु?
25मैले आफ्ना पिताको सामु (वनमा बसाइका विषयमा) दृढ प्रतिज्ञा गरेको थिएँ। र तब देवी कैकेयी अत्यन्तै हर्षित भएकी थिइन्।
26म आफ्नो वनवास श्रद्धा, पवित्रता र मनको शुद्धिका साथ, संयमित आहार लिँदै, कन्दमूल, फूल र फलका आहुतिले पितृ र देवतालाई तृप्त पार्दै, आफ्ना पाँचै इन्द्रिय सन्तुष्ट राख्दै र कर्तव्य-अकर्तव्यमा भेद गर्ने मनका साथ बिताउनेछु।
27म आफ्नो वनवास श्रद्धा, पवित्रता र मनको शुद्धिका साथ, संयमित आहार लिँदै, कन्दमूल, फूल र फलका आहुतिले पितृ र देवतालाई तृप्त पार्दै, आफ्ना पाँचै इन्द्रिय सन्तुष्ट राख्दै र कर्तव्य-अकर्तव्यमा भेद गर्ने मनका साथ बिताउनेछु।
28यस कर्मभूमिमा पुगेर मानिसले मङ्गल कर्म गर्नुपर्छ। आफ्ना कर्मको फलस्वरूप नै अग्नि, वायु र सोमले आफ्ना पद प्राप्त गरे।
29सय यज्ञ गरेर देवराज (इन्द्र) ले स्वर्गको (आधिपत्य) प्राप्त गरे। महर्षिहरूले तीव्र तपस्याको आश्रय लिएर स्वर्ग प्राप्त गरे।
30परम ऊर्जावान् राजकुमार रामले जाबालिका यी नास्तिक तर्क सहन सकेनन्, जसबाट उनलाई यी तिरस्कारपूर्ण वचन भन्नुपर्यो:
31सत्पुरुषहरू भन्छन् कि सत्यनिष्ठा, धर्म, पराक्रम, समस्त प्राणीप्रति करुणा, मीठा वचन बोल्नु, देवता, ब्राह्मण र अतिथिलाई प्रणाम गर्नु—यी सबै स्वर्गका मार्ग हुन्।
32त्यसैले जुन ब्राह्मणहरूले धर्मको अर्थ ठीकठीक बुझिसकेका छन् र जसले शास्त्रमा विहित धर्ममार्गलाई परम सावधानीले अपनाउँछन्, तिनले उच्चतर पदको प्राप्ति खोज्छन्।
33तपाईं महान् नास्तिक हुनुहुन्छ, तपाईं धर्मको मार्गबाट च्युत भइसक्नुभएको छ। तपाईं अत्यन्तै सङ्कटपूर्ण बुद्धिले निर्देशित हुनुहुन्छ। त्यसैले म तपाईंजस्ता पुरुषलाई (मन्त्रिपरिषद्मा) समावेश गर्ने आफ्ना पिताको निर्णयको अनुमोदन गर्दिनँ।
34जस्तो चोर, त्यस्तै बुद्ध (विद्वान्)। तथागतहरूलाई नास्तिक जान्नुहोस्। तिनी मानिसहरूमा सबैभन्दा बढी अविश्वसनीय छन्। विद्वान् पुरुषले नास्तिकहरूबाट जोगिनुपर्छ। (टिप्पणी: श्लोक ३१ देखि ३९ सम्म प्रक्षिप्त प्रतीत हुन्छन्। त्रेतायुगमा बुद्धको चर्चा कालविरुद्ध छ।)
35पूर्व पुस्ताका तपाईंभन्दा श्रेष्ठ पुरुषहरूले सदा अनेक मङ्गल कर्म गरेर यो लोक र परलोक दुवै जितेका थिए। द्विज ब्राह्मणहरूले संसारको कल्याणका लागि धार्मिक कर्म गर्छन् र आहुति अर्पण गर्छन्।
36ती परम तपस्वी, जो तेजस्वी छन्, धर्ममा अनुरक्त छन्, सत्पुरुषहरूसँग सङ्गत राख्छन्, दान जसको प्रमुख गुण हो, जो हिंसा त्यागिसकेका छन् र आफ्ना मलिनताबाट शुद्ध भइसकेका छन्, यस संसारमा साँच्चै पूजनीय छन्।
37निर्भय बुद्धि भएका उदारचेता रामका क्रोधपूर्ण वचन सुनेर ती ब्राह्मण (जाबालि) ले विनम्रतापूर्वक (ईश्वरमा) श्रद्धाले भरिएका रुचिकर, सत्य वचनमा यसरी उत्तर दिए।
38म नास्तिकहरूको भाषा बोल्दिनँ। म नास्तिक होइनँ। म यो भन्दिनँ कि परलोक छैन। समय (अवसर) अनुसार म आस्तिक वा नास्तिकको भाषा बोल्छु।
39हे राम! उपयुक्त समय बिस्तारै आइसकेकाले मैले यो भनेँ। तपाईंलाई फर्कन मनाउन र तपाईंलाई प्रसन्न पार्न नै मैले यी वचन भनेँ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक सय नवौँ सर्ग समाप्त भयो।