सर्गः 105
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 105
संस्कृत
1ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः। शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।।2.105.1।।
2रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः। मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्।।2.105.2।।
3तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्। भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्।।2.105.3।।
4सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम। तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।।2.105.4।।
5महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे। दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्।।2.105.5।।
6गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः। अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते।।2.105.6।।
7सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते। राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति।।2.105.7।।
8यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।। स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्। स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।। एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि। यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
9यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।। स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्। स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।। एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि। यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
10यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।। स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्। स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।। एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि। यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।
11श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः। प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम्।।2.105.11।।
12तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः। अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।।2.105.12।।
13तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः। भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।।2.105.13।।
14तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्। रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्।।2.105.14।।
15नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः। इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति।।2.105.15।।
16सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।2.105.16।।
17यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्। एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्।।2.105.17।।
18यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति। तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।।2.105.18।।
19अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते। यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्।।2.105.19।।
20अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह। अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः।।2.105.20।।
21आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि। आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।।2.105.21।।
22सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति। गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते।।2.105.22।।
23गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः। जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।।2.105.23।।
24नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।।2.105.24।।
25हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्। ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः।।2.105.25।।
26यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।
27यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।
28नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते। तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः।।2.105.28।।
29यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः। अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।। एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः। तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।
30यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः। अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।। एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः। तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।
31वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः। आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।।2.105.31।।
32धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.32।।
33भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्। अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः।।2.105.33।।
34कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.34।।
35इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्। उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः।।2.105.35।।
36आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः। स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्।।2.105.36।।
37स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः। दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।।2.105.37।।
38तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति। तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः।।2.105.38।।
39एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।।2.105.39।।
40स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्। तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर।।2.105.40।।
41यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा। तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्।।2.105.41।।
42न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता।।2.105.42।।
43तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः। कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव।।2.105.43।।
44धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना। भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता।।2.105.44।।
45आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ। निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः।।2.105.45।।
46इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्। यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः।।2.105.46।।
अंग्रेज़ी
1That night passed off painfully for the four lion like brothers as they lamented, surrounded by their hosts of friends.
2When the night dawned, those brothers surrounded by their friends made (morning) ablutions and, after the prayers, returned to Rama.
3All of them sat together silently and no one uttered a word. Bharata alone from among them addressed Rama saying:
4This kingdom was given to me for the satisfaction of my mother. I am bestowing it back on you. Enjoy it without any obstacles.
5Like a dyke bursts under pressure by the great surge of waters during the rainy season, this vast kingdom cannot be sustained by any one except yourself.
6O lord of the earth as an ass cannot follow the pace of a horse or a bird, the pace of Tarkshya (Garuda), I do not have the capability to follow you.
7O Rama, the life of a man on whom others depend for their sustenance is a happy life and the life of one who depends on others for his own mintenance is miserable.
8O mightyarmed Rama, a man plants a tree, rears it till it grows into such a large tree with a big trunk that it becomes difficult for a dwarf to climb. When the tree flowers but does not bear fruit, the man who planted it gets no pleasure out of the purpose for which the tree was planted. Being a mighty protector, do not chastise us who are your servants. This is a simile. You may better comprehend its implications. (The meaning of the simile is that if you do not assume the throne, the desire of our father, who nurtured you right from your childhood and hoped that one day you will become king and rule the people, will be in vain.)
9O mightyarmed Rama, a man plants a tree, rears it till it grows into such a large tree with a big trunk that it becomes difficult for a dwarf to climb. When the tree flowers but does not bear fruit, the man who planted it gets no pleasure out of the purpose for which the tree was planted. Being a mighty protector, do not chastise us who are your servants. This is a simile. You may better comprehend its implications. (The meaning of the simile is that if you do not assume the throne, the desire of our father, who nurtured you right from your childhood and hoped that one day you will become king and rule the people, will be in vain.)
10O mightyarmed Rama, a man plants a tree, rears it till it grows into such a large tree with a big trunk that it becomes difficult for a dwarf to climb. When the tree flowers but does not bear fruit, the man who planted it gets no pleasure out of the purpose for which the tree was planted. Being a mighty protector, do not chastise us who are your servants. This is a simile. You may better comprehend its implications. (The meaning of the simile is that if you do not assume the throne, the desire of our father, who nurtured you right from your childhood and hoped that one day you will become king and rule the people, will be in vain.)
11O great king and subduer of enemies, may all the leading guilds of traders and other subjects behold you all over installed in the kingdom like the resplendent Sun.
12O Rama, let the elephants following you, intoxicated with ichor, be heard trumpeting. Let the women of the inner apartment rejoice with composed minds (when they hear of your return).
13Hearing the words of Bharata beseeching Rama to return, various classes of people of the city of Ayodhya, in approbation exclaimed well said.
14Having seen the illustrious Bharata lamenting that way, Rama, a man of firm determination and selfpossession, consoled him thus:
15A man is neither independent nor competent to do any act on his free will. Fate pulls him this way or the other.
16All accumulations of wealth deplete at the end. Every man who attains elevated positions falls at the end. Every union culminates in separation. Every life ends in death.
17The only fear of a ripened fruit is the fear of falling down (from the tree). In the same way every man who is born has no other fear except the fear of death.
18Even a house constructed with sturdy pillars gets dilapidated and ultimately decays. In the same way people under the sway of old age and death are destroyed (at last).
19A night that once passe off does not return like the waters of river Yamuna that flow into the ocean filled with water (the water do not flow back into Yamuna).
20The passing days and nights quickly decrease the life span of all living beings in this world, like sunrays drying up the water in summer.
21Whether you are static or moving, your lifespan decreases. Therefore, you should only grieve about yourself and not for any one else.
22Death follows a man wherever he goes. When he sits, death sits with him. Even after travelling a very long distance, the man returns along with death.
23Wrinkels form on the body and hair turns grey in old age. In this way, decayed with age, what can a man do to have control over death.
24People rejoice when the Sun rises and rejoice when the Sun sets. But they are unaware of the decline of the life span of their own.
25At the advent of each new season men feel delighted to see the newly blossomed flowers and fruits. But with the change of the scasons the life span also diminishes.
26In a mighty ocean, two pieces of logs meet one another, float together and in due course get separated. In the same way wives, sons, relatives and riches remain together for some time and thereafter get separated. Their separation is certain.
27In a mighty ocean, two pieces of logs meet one another, float together and in due course get separated. In the same way wives, sons, relatives and riches remain together for some time and thereafter get separated. Their separation is certain.
28No living being in this world can act as he likes. Therefore, no one should grieve for the dead.
29Like a man standing on the wayside says to a passing caravan, 'I am following you', and follows them, the road taken by our fathers and forefathers is certain for every one and cannot be violated by a person treading that path. (So) why should a man grieve?
30Like a man standing on the wayside says to a passing caravan, 'I am following you', and follows them, the road taken by our fathers and forefathers is certain for every one and cannot be violated by a person treading that path. (So) why should a man grieve?
31Like the flow of water which never reverts to its source, age passes. Therefore, a man must employ his self in righteous acts that bring him happiness. By doing so, it is said, people will always be happy.
32Our righteous father and lord of the earth, Dasaratha, attained heaven by giving abundant charities and performing several sacrifices in accordance with tradition.
33Our father nourished his dependents, splendidly governed his subjects and accepted wealth through righteous ways. Because of these pious acts, he could go to heaven.
34Dasaratha, our father and lord of the earth, reached heaven by performing auspicious acts and offering abundant charities in sacrifices.
35King Dasaratha, lord of the earth, having performed various kinds of sacrifices and securing a long life, enjoyed abundance of pleasures and attained heaven.
36O dear our father, king Dasaratha, who was honoured by the virtuous and enjoyed the best of pleasures attained heaven after a long life. Therefore, he is not to be grieved over.
37Our father, king Dasaratha, abandoned the wornout mortal body, and obtained divine prosperity of wandering in the world of Brahma.
38No one like you or me should ever mourn about this highly sagacious and learned king who was proficient in scriptural knowledge.
39A wise man, holding on to his fortitude in all circumstances, should avoid such occasions of grief, these words of lamentation and this crying.
40O foremost of the eloquent, compose yourself. Do not grieve. Return to the city (Ayodhya) and reside there. You have been commanded so by our father who was a man of selfcontrol.
41I shall also stick to the command of our noble father who was a man of sacred deeds.
42O subduer of enemies, I cannot violate the order of the king. You also must respect it for he is our father and friend indeed.
43O Bharata, I will, therefore, obey the command of our venerable father, the champion of righteousness, by living in the forest.
44O best of men, if a man aspires to conquer the higher world, he should remain virtuous, compassionate and obedient to his preceptors.
45O best of men, having seen the auspicious life of our father Dasaratha and his conduct, you also stick to your own duty.
46Rama, the magnanimous lord, addressed his younger brother Bharata with words full of significance, saying, Obey father's command and remained silent in a moment. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततमस्सर्गः।। Thus ends the one hundredfifth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अपने मित्रसमूहों से घिरे उन चारों सिंहतुल्य भ्राताओं के लिए वह रात विलाप करते हुए कष्ट में बीती।
2जब रात्रि का प्रभात हुआ, तब अपने मित्रों से घिरे उन भ्राताओं ने प्रातःस्नान किया और सन्ध्यावन्दन के पश्चात् राम के पास लौट आए।
3वे सब एक साथ मौन बैठे रहे और किसी ने कोई शब्द नहीं कहा। उनमें से केवल भरत ने राम को सम्बोधित कर कहा:
4यह राज्य मेरी माता की तृप्ति के लिए मुझे दिया गया था। मैं इसे आपको वापस दे रहा हूँ। बिना किसी बाधा इसका उपभोग कीजिए।
5जैसे वर्षाकाल में जल के प्रबल वेग के दबाव से बाँध टूट जाता है, वैसे ही आपके अतिरिक्त कोई भी इस विशाल राज्य को सँभाल नहीं सकता।
6हे पृथ्वीपति! जैसे गधा अश्व की गति का अथवा पक्षी तार्क्ष्य (गरुड़) की गति का अनुसरण नहीं कर सकता, वैसे ही मुझमें आपका अनुसरण करने की सामर्थ्य नहीं।
7हे राम! जिस मनुष्य पर दूसरे अपने भरण-पोषण के लिए आश्रित हों, उसका जीवन सुखी होता है, और जो अपने ही भरण-पोषण के लिए दूसरों पर आश्रित हो, उसका जीवन दुःखी होता है।
8हे महाबाहु राम! मनुष्य एक वृक्ष रोपता है, उसका पालन करता है जब तक वह इतना बड़ा और मोटे तने वाला न हो जाए कि बौने के लिए उस पर चढ़ना कठिन हो जाए। जब वह वृक्ष पुष्पित होता है किन्तु फल नहीं देता, तब जिसने उसे रोपा उसे उस प्रयोजन से कोई सुख नहीं मिलता जिसके लिए वृक्ष रोपा गया था। आप प्रबल रक्षक हैं, हम अपने सेवकों को दण्डित मत कीजिए। यह एक उपमा है। आप इसका तात्पर्य भली-भाँति समझ सकते हैं। (उपमा का अर्थ यह है कि यदि आप सिंहासन ग्रहण नहीं करेंगे, तो हमारे पिता की, जिन्होंने आपको बाल्यकाल से पाला और आशा की कि एक दिन आप राजा बनकर प्रजा पर शासन करेंगे, वह कामना व्यर्थ हो जाएगी।)
9हे महाबाहु राम! मनुष्य एक वृक्ष रोपता है, उसका पालन करता है जब तक वह इतना बड़ा और मोटे तने वाला न हो जाए कि बौने के लिए उस पर चढ़ना कठिन हो जाए। जब वह वृक्ष पुष्पित होता है किन्तु फल नहीं देता, तब जिसने उसे रोपा उसे उस प्रयोजन से कोई सुख नहीं मिलता जिसके लिए वृक्ष रोपा गया था। आप प्रबल रक्षक हैं, हम अपने सेवकों को दण्डित मत कीजिए। यह एक उपमा है। आप इसका तात्पर्य भली-भाँति समझ सकते हैं। (उपमा का अर्थ यह है कि यदि आप सिंहासन ग्रहण नहीं करेंगे, तो हमारे पिता की, जिन्होंने आपको बाल्यकाल से पाला और आशा की कि एक दिन आप राजा बनकर प्रजा पर शासन करेंगे, वह कामना व्यर्थ हो जाएगी।)
10हे महाबाहु राम! मनुष्य एक वृक्ष रोपता है, उसका पालन करता है जब तक वह इतना बड़ा और मोटे तने वाला न हो जाए कि बौने के लिए उस पर चढ़ना कठिन हो जाए। जब वह वृक्ष पुष्पित होता है किन्तु फल नहीं देता, तब जिसने उसे रोपा उसे उस प्रयोजन से कोई सुख नहीं मिलता जिसके लिए वृक्ष रोपा गया था। आप प्रबल रक्षक हैं, हम अपने सेवकों को दण्डित मत कीजिए। यह एक उपमा है। आप इसका तात्पर्य भली-भाँति समझ सकते हैं। (उपमा का अर्थ यह है कि यदि आप सिंहासन ग्रहण नहीं करेंगे, तो हमारे पिता की, जिन्होंने आपको बाल्यकाल से पाला और आशा की कि एक दिन आप राजा बनकर प्रजा पर शासन करेंगे, वह कामना व्यर्थ हो जाएगी।)
11हे महाराज! हे शत्रुदमन! व्यापारियों की सब प्रमुख श्रेणियाँ और अन्य प्रजा आपको देदीप्यमान सूर्य के समान राज्य पर प्रतिष्ठित सर्वत्र देखें।
12हे राम! मद से मत्त हाथी आपके पीछे चलते हुए चिंघाड़ते सुने जाएँ। अन्तःपुर की स्त्रियाँ स्थिर चित्त से आनन्दित हों (जब वे आपकी वापसी सुनें)।
13राम से लौटने की प्रार्थना करते भरत के वचन सुनकर अयोध्या नगरी के विविध वर्गों के लोगों ने अनुमोदन में 'साधु-साधु' कहा।
14यशस्वी भरत को इस प्रकार विलाप करते देखकर दृढ़संकल्प और आत्मसंयमी राम ने उन्हें इस प्रकार सान्त्वना दी:
15मनुष्य न स्वतन्त्र है और न स्वेच्छा से कोई कर्म करने में समर्थ। भाग्य उसे इधर अथवा उधर खींचता रहता है।
16धन का समस्त संचय अन्ततः क्षीण हो जाता है। जो भी उन्नत पद प्राप्त करता है वह अन्ततः गिरता है। प्रत्येक संयोग वियोग में समाप्त होता है। प्रत्येक जीवन मृत्यु में समाप्त होता है।
17पके हुए फल को एकमात्र भय (वृक्ष से) गिरने का ही होता है। इसी प्रकार जन्म लेने वाले प्रत्येक मनुष्य को मृत्यु के भय के अतिरिक्त और कोई भय नहीं।
18सुदृढ़ स्तम्भों से बना घर भी जीर्ण-शीर्ण होकर अन्ततः नष्ट हो जाता है। इसी प्रकार वृद्धावस्था और मृत्यु के वश में आए लोग (अन्ततः) नष्ट हो जाते हैं।
19एक बार बीत गई रात लौटकर नहीं आती, जैसे जल से भरे समुद्र में बहने वाली यमुना नदी का जल (लौटकर यमुना में नहीं आता)।
20बीतते दिन और रातें इस संसार के समस्त प्राणियों की आयु को शीघ्रता से घटाते जाते हैं, जैसे सूर्य की किरणें ग्रीष्म में जल सुखा देती हैं।
21तुम स्थिर रहो अथवा गतिशील, तुम्हारी आयु घटती जाती है। अतः तुम्हें केवल अपने लिए ही शोक करना चाहिए, किसी और के लिए नहीं।
22मनुष्य जहाँ भी जाता है, मृत्यु उसके पीछे चलती है। जब वह बैठता है, मृत्यु उसके साथ बैठती है। बहुत लम्बी दूरी तय करने के पश्चात् भी मनुष्य मृत्यु के साथ ही लौटता है।
23वृद्धावस्था में शरीर पर झुर्रियाँ पड़ जाती हैं और केश श्वेत हो जाते हैं। इस प्रकार आयु से जीर्ण होकर मनुष्य मृत्यु पर नियन्त्रण पाने के लिए क्या कर सकता है?
24सूर्योदय पर लोग हर्षित होते हैं और सूर्यास्त पर भी हर्षित होते हैं। किन्तु वे अपनी ही आयु के क्षय से अनभिज्ञ रहते हैं।
25प्रत्येक नई ऋतु के आगमन पर मनुष्य नवविकसित पुष्प और फल देखकर आनन्दित होते हैं। किन्तु ऋतुओं के परिवर्तन के साथ आयु भी घटती जाती है।
26विशाल समुद्र में लकड़ी के दो टुकड़े एक-दूसरे से मिलते हैं, साथ-साथ तैरते हैं और समय आने पर पृथक् हो जाते हैं। इसी प्रकार पत्नियाँ, पुत्र, सम्बन्धी और धन कुछ समय साथ रहते हैं और तत्पश्चात् पृथक् हो जाते हैं। उनका वियोग निश्चित है।
27विशाल समुद्र में लकड़ी के दो टुकड़े एक-दूसरे से मिलते हैं, साथ-साथ तैरते हैं और समय आने पर पृथक् हो जाते हैं। इसी प्रकार पत्नियाँ, पुत्र, सम्बन्धी और धन कुछ समय साथ रहते हैं और तत्पश्चात् पृथक् हो जाते हैं। उनका वियोग निश्चित है।
28इस संसार में कोई भी प्राणी अपनी इच्छा के अनुसार आचरण नहीं कर सकता। अतः किसी को मृतक के लिए शोक नहीं करना चाहिए।
29जैसे मार्ग के किनारे खड़ा कोई मनुष्य जाते हुए किसी सार्थ से कहता है—'मैं आपके पीछे आ रहा हूँ'—और उनके पीछे चल देता है, वैसे ही हमारे पिता और पूर्वजों द्वारा लिया गया मार्ग प्रत्येक के लिए निश्चित है और उस मार्ग पर चलने वाला उसका उल्लंघन नहीं कर सकता। (तब) मनुष्य शोक क्यों करे?
30जैसे मार्ग के किनारे खड़ा कोई मनुष्य जाते हुए किसी सार्थ से कहता है—'मैं आपके पीछे आ रहा हूँ'—और उनके पीछे चल देता है, वैसे ही हमारे पिता और पूर्वजों द्वारा लिया गया मार्ग प्रत्येक के लिए निश्चित है और उस मार्ग पर चलने वाला उसका उल्लंघन नहीं कर सकता। (तब) मनुष्य शोक क्यों करे?
31जैसे जल का प्रवाह कभी अपने स्रोत की ओर नहीं लौटता, वैसे ही आयु बीतती जाती है। अतः मनुष्य को स्वयं को उन धर्मयुक्त कर्मों में लगाना चाहिए जो उसे सुख दें। ऐसा करने से, कहा जाता है, लोग सदा सुखी रहते हैं।
32हमारे धर्मात्मा पिता और पृथ्वीपति दशरथ प्रचुर दान देकर और परम्परा के अनुसार अनेक यज्ञ करके स्वर्ग को प्राप्त हुए।
33हमारे पिता ने अपने आश्रितों का पोषण किया, अपनी प्रजा का उत्तम शासन किया और धर्म के मार्ग से धन ग्रहण किया। इन पुण्यकर्मों के कारण ही वे स्वर्ग जा सके।
34हमारे पिता और पृथ्वीपति दशरथ मंगल कर्म करके और यज्ञों में प्रचुर दान देकर स्वर्ग को प्राप्त हुए।
35पृथ्वीपति राजा दशरथ नाना प्रकार के यज्ञ करके और दीर्घ आयु प्राप्त कर प्रचुर सुखों का भोग करके स्वर्ग सिधार गए।
36हे प्रिय! हमारे पिता राजा दशरथ, जो सत्पुरुषों द्वारा सम्मानित थे और उत्तम सुखों का उपभोग करते थे, दीर्घ आयु के पश्चात् स्वर्ग को प्राप्त हुए। अतः उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए।
37हमारे पिता राजा दशरथ ने जीर्ण मर्त्य शरीर त्याग दिया और ब्रह्मलोक में विचरण करने की दिव्य समृद्धि प्राप्त की।
38तुम्हारे अथवा मेरे जैसे किसी को भी उन परम बुद्धिमान् और विद्वान् राजा के लिए, जो शास्त्रज्ञान में निपुण थे, कभी शोक नहीं करना चाहिए।
39विद्वान् पुरुष को सब परिस्थितियों में अपने धैर्य पर स्थिर रहकर शोक के ऐसे अवसरों, ये विलाप के वचनों और इस रुदन से बचना चाहिए।
40हे वक्ताओं में अग्रगण्य! स्वयं को सँभालो। शोक मत करो। नगरी (अयोध्या) लौट जाओ और वहीं निवास करो। हमारे आत्मसंयमी पिता ने तुम्हें ऐसा ही आदेश दिया है।
41मैं भी अपने पवित्र कर्मों वाले श्रेष्ठ पिता की आज्ञा पर दृढ़ रहूँगा।
42हे शत्रुदमन! मैं राजा की आज्ञा का उल्लंघन नहीं कर सकता। तुम्हें भी उसका आदर करना चाहिए, क्योंकि वे सचमुच हमारे पिता और मित्र हैं।
43हे भरत! अतः मैं वन में निवास करके अपने पूज्य पिता, धर्म के रक्षक, की आज्ञा का पालन करूँगा।
44हे नरश्रेष्ठ! यदि कोई मनुष्य उच्चतर लोक जीतने की अभिलाषा रखता है, तो उसे धर्मात्मा, करुणामय और गुरुजनों के प्रति आज्ञाकारी रहना चाहिए।
45हे नरश्रेष्ठ! हमारे पिता दशरथ का मंगलमय जीवन और उनका आचरण देखकर तुम भी अपने ही कर्तव्य पर दृढ़ रहो।
46उदारचेता स्वामी राम ने अपने अनुज भरत से 'पिता की आज्ञा का पालन करो' कहकर सार्थक वचन कहे और क्षण भर में मौन हो गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का पञ्चोत्तरशततम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1आफ्ना मित्रसमूहले घेरिएका ती चारै सिंहतुल्य भाइका लागि त्यो रात विलाप गर्दै कष्टमा बित्यो।
2जब रातको बिहान भयो, तब आफ्ना मित्रहरूले घेरिएका ती भाइहरूले प्रातःस्नान गरे र सन्ध्यावन्दनपछि रामकहाँ फर्के।
3तिनीहरू सबै एकसाथ मौन बसिरहे र कसैले कुनै शब्द भनेनन्। तिनमध्ये केवल भरतले रामलाई सम्बोधन गरी भने:
4यो राज्य मेरी माताको तृप्तिका लागि मलाई दिइएको थियो। म यो तपाईंलाई फिर्ता दिँदै छु। कुनै बाधाविना यसको उपभोग गर्नुहोस्।
5जसरी वर्षाकालमा पानीको प्रबल वेगको दबाबले बाँध फुट्छ, त्यसै गरी तपाईंबाहेक कसैले पनि यो विशाल राज्य थाम्न सक्दैन।
6हे पृथ्वीपति! जसरी गधाले घोडाको गति वा चराले तार्क्ष्य (गरुड) को गतिको अनुसरण गर्न सक्दैन, त्यसै गरी ममा तपाईंको अनुसरण गर्ने सामर्थ्य छैन।
7हे राम! जुन मानिसमाथि अरूहरू आफ्नो भरणपोषणका लागि आश्रित छन्, उसको जीवन सुखी हुन्छ, र जो आफ्नै भरणपोषणका लागि अरूमाथि आश्रित छ, उसको जीवन दुःखी हुन्छ।
8हे महाबाहु राम! मानिसले एउटा रूख रोप्छ, त्यसको पालन गर्छ जबसम्म त्यो यति ठूलो र मोटो फेद भएको नहोस् कि पुड्कालाई त्यसमा चढ्न कठिन होस्। जब त्यो रूख फुल्छ तर फल दिँदैन, तब जसले त्यो रोप्यो उसलाई त्यस प्रयोजनबाट कुनै सुख मिल्दैन जसका लागि रूख रोपिएको थियो। तपाईं प्रबल रक्षक हुनुहुन्छ, हामी आफ्ना सेवकलाई दण्डित नगर्नुहोस्। यो एउटा उपमा हो। तपाईंले यसको तात्पर्य राम्ररी बुझ्न सक्नुहुन्छ। (उपमाको अर्थ यो हो कि यदि तपाईंले सिंहासन ग्रहण गर्नुभएन भने, हाम्रा पिताको, जसले तपाईंलाई बाल्यकालदेखि पाल्नुभयो र आशा गर्नुभयो कि एक दिन तपाईं राजा भई प्रजामाथि शासन गर्नुहुनेछ, त्यो कामना व्यर्थ हुनेछ।)
9हे महाबाहु राम! मानिसले एउटा रूख रोप्छ, त्यसको पालन गर्छ जबसम्म त्यो यति ठूलो र मोटो फेद भएको नहोस् कि पुड्कालाई त्यसमा चढ्न कठिन होस्। जब त्यो रूख फुल्छ तर फल दिँदैन, तब जसले त्यो रोप्यो उसलाई त्यस प्रयोजनबाट कुनै सुख मिल्दैन जसका लागि रूख रोपिएको थियो। तपाईं प्रबल रक्षक हुनुहुन्छ, हामी आफ्ना सेवकलाई दण्डित नगर्नुहोस्। यो एउटा उपमा हो। तपाईंले यसको तात्पर्य राम्ररी बुझ्न सक्नुहुन्छ। (उपमाको अर्थ यो हो कि यदि तपाईंले सिंहासन ग्रहण गर्नुभएन भने, हाम्रा पिताको, जसले तपाईंलाई बाल्यकालदेखि पाल्नुभयो र आशा गर्नुभयो कि एक दिन तपाईं राजा भई प्रजामाथि शासन गर्नुहुनेछ, त्यो कामना व्यर्थ हुनेछ।)
10हे महाबाहु राम! मानिसले एउटा रूख रोप्छ, त्यसको पालन गर्छ जबसम्म त्यो यति ठूलो र मोटो फेद भएको नहोस् कि पुड्कालाई त्यसमा चढ्न कठिन होस्। जब त्यो रूख फुल्छ तर फल दिँदैन, तब जसले त्यो रोप्यो उसलाई त्यस प्रयोजनबाट कुनै सुख मिल्दैन जसका लागि रूख रोपिएको थियो। तपाईं प्रबल रक्षक हुनुहुन्छ, हामी आफ्ना सेवकलाई दण्डित नगर्नुहोस्। यो एउटा उपमा हो। तपाईंले यसको तात्पर्य राम्ररी बुझ्न सक्नुहुन्छ। (उपमाको अर्थ यो हो कि यदि तपाईंले सिंहासन ग्रहण गर्नुभएन भने, हाम्रा पिताको, जसले तपाईंलाई बाल्यकालदेखि पाल्नुभयो र आशा गर्नुभयो कि एक दिन तपाईं राजा भई प्रजामाथि शासन गर्नुहुनेछ, त्यो कामना व्यर्थ हुनेछ।)
11हे महाराज! हे शत्रुदमन! व्यापारीका सबै प्रमुख श्रेणी र अन्य प्रजाले तपाईंलाई देदीप्यमान सूर्यसमान राज्यमा प्रतिष्ठित सर्वत्र देखून्।
12हे राम! मदले मत्त हात्तीहरू तपाईंको पछि हिँड्दै चिच्याएको सुनियोस्। अन्तःपुरका स्त्रीहरू स्थिर चित्तले आनन्दित होऊन् (जब तिनले तपाईंको फिर्ता सुनून्)।
13रामसँग फर्कने प्रार्थना गर्दै गरेका भरतका वचन सुनेर अयोध्या नगरीका विविध वर्गका मानिसहरूले अनुमोदनमा 'साधु-साधु' भने।
14यशस्वी भरतलाई यसरी विलाप गर्दै गरेको देखेर दृढसंकल्प र आत्मसंयमी रामले उनलाई यसरी सान्त्वना दिए:
15मानिस न स्वतन्त्र छ, न स्वेच्छाले कुनै कर्म गर्न समर्थ। भाग्यले उसलाई यता वा उता तानिरहन्छ।
16धनको समस्त सञ्चय अन्ततः क्षीण हुन्छ। जसले पनि उन्नत पद प्राप्त गर्छ ऊ अन्ततः खस्छ। प्रत्येक संयोग वियोगमा समाप्त हुन्छ। प्रत्येक जीवन मृत्युमा समाप्त हुन्छ।
17पाकेको फललाई एकमात्र भय (रूखबाट) खस्ने भय हुन्छ। त्यसै गरी जन्म लिने प्रत्येक मानिसलाई मृत्युको भयबाहेक अरू कुनै भय हुँदैन।
18सुदृढ स्तम्भबाट बनेको घर पनि जीर्णशीर्ण भई अन्ततः नष्ट हुन्छ। त्यसै गरी वृद्धावस्था र मृत्युको वशमा परेका मानिसहरू (अन्ततः) नष्ट हुन्छन्।
19एक पटक बितेको रात फर्केर आउँदैन, जसरी पानीले भरिएको समुद्रमा बग्ने यमुना नदीको पानी (फर्केर यमुनामा आउँदैन)।
20बित्दै गएका दिन र रातले यस संसारका समस्त प्राणीको आयु छिट्टै घटाउँदै जान्छन्, जसरी सूर्यका किरणले ग्रीष्ममा पानी सुकाइदिन्छन्।
21तिमी स्थिर रहे पनि वा गतिशील रहे पनि, तिम्रो आयु घट्दै जान्छ। त्यसैले तिमीले केवल आफ्नै लागि शोक गर्नुपर्छ, कसैका लागि होइन।
22मानिस जहाँ गए पनि मृत्यु उसको पछि लाग्छ। जब ऊ बस्छ, मृत्यु उसँगै बस्छ। धेरै लामो दूरी तय गरेपछि पनि मानिस मृत्युसँगै फर्कन्छ।
23वृद्धावस्थामा शरीरमा चाउरी पर्छन् र कपाल सेता हुन्छन्। यसरी उमेरले जीर्ण भएको मानिसले मृत्युमाथि नियन्त्रण पाउन के गर्न सक्छ?
24सूर्योदयमा मानिसहरू हर्षित हुन्छन् र सूर्यास्तमा पनि हर्षित हुन्छन्। तर तिनीहरू आफ्नै आयुको क्षयबाट अनभिज्ञ रहन्छन्।
25प्रत्येक नयाँ ऋतुको आगमनमा मानिसहरू नवविकसित फूल र फल देखेर आनन्दित हुन्छन्। तर ऋतुको परिवर्तनसँगै आयु पनि घट्दै जान्छ।
26विशाल समुद्रमा काठका दुई टुक्रा एकअर्कासँग भेटिन्छन्, सँगै तैरिन्छन् र समय आएपछि छुट्टिन्छन्। त्यसै गरी पत्नी, पुत्र, नातेदार र धन केही समय सँगै रहन्छन् र त्यसपछि छुट्टिन्छन्। तिनको वियोग निश्चित छ।
27विशाल समुद्रमा काठका दुई टुक्रा एकअर्कासँग भेटिन्छन्, सँगै तैरिन्छन् र समय आएपछि छुट्टिन्छन्। त्यसै गरी पत्नी, पुत्र, नातेदार र धन केही समय सँगै रहन्छन् र त्यसपछि छुट्टिन्छन्। तिनको वियोग निश्चित छ।
28यस संसारमा कुनै पनि प्राणीले आफ्नो इच्छाअनुसार आचरण गर्न सक्दैन। त्यसैले कसैले मृतकका लागि शोक गर्नुहुँदैन।
29जसरी बाटोको छेउमा उभिएको कुनै मानिसले जाँदै गरेको कुनै सार्थलाई भन्छ—'म तपाईंहरूको पछि आउँदै छु'—र तिनको पछि लाग्छ, त्यसै गरी हाम्रा पिता र पुर्खाहरूले लिएको मार्ग प्रत्येकका लागि निश्चित छ र त्यस मार्गमा हिँड्नेले त्यसको उल्लङ्घन गर्न सक्दैन। (तब) मानिसले शोक किन गरोस्?
30जसरी बाटोको छेउमा उभिएको कुनै मानिसले जाँदै गरेको कुनै सार्थलाई भन्छ—'म तपाईंहरूको पछि आउँदै छु'—र तिनको पछि लाग्छ, त्यसै गरी हाम्रा पिता र पुर्खाहरूले लिएको मार्ग प्रत्येकका लागि निश्चित छ र त्यस मार्गमा हिँड्नेले त्यसको उल्लङ्घन गर्न सक्दैन। (तब) मानिसले शोक किन गरोस्?
31जसरी पानीको प्रवाह कहिल्यै आफ्नो स्रोततर्फ फर्कँदैन, त्यसै गरी आयु बित्दै जान्छ। त्यसैले मानिसले आफूलाई ती धर्मयुक्त कर्ममा लगाउनुपर्छ जसले उसलाई सुख देऊन्। त्यसो गर्दा, भनिन्छ, मानिसहरू सदा सुखी रहन्छन्।
32हाम्रा धर्मात्मा पिता र पृथ्वीपति दशरथ प्रचुर दान दिएर र परम्पराअनुसार अनेक यज्ञ गरेर स्वर्ग प्राप्त गर्नुभयो।
33हाम्रा पिताले आफ्ना आश्रितको पोषण गर्नुभयो, आफ्नी प्रजाको उत्तम शासन गर्नुभयो र धर्मको मार्गबाट धन ग्रहण गर्नुभयो। यिनै पुण्यकर्मका कारण उहाँ स्वर्ग जान सक्नुभयो।
34हाम्रा पिता र पृथ्वीपति दशरथ मंगल कर्म गरेर र यज्ञमा प्रचुर दान दिएर स्वर्ग प्राप्त गर्नुभयो।
35पृथ्वीपति राजा दशरथले नाना प्रकारका यज्ञ गरेर र दीर्घ आयु प्राप्त गरी प्रचुर सुखको भोग गरेर स्वर्ग प्राप्त गर्नुभयो।
36हे प्रिय! हाम्रा पिता राजा दशरथ, जो सत्पुरुषहरूद्वारा सम्मानित हुनुहुन्थ्यो र उत्तम सुखको उपभोग गर्नुहुन्थ्यो, दीर्घ आयुपछि स्वर्ग प्राप्त गर्नुभयो। त्यसैले उहाँका लागि शोक गर्नुहुँदैन।
37हाम्रा पिता राजा दशरथले जीर्ण मर्त्य शरीर त्याग्नुभयो र ब्रह्मलोकमा विचरण गर्ने दिव्य समृद्धि प्राप्त गर्नुभयो।
38तिमी वा मजस्ता कसैले पनि ती परम बुद्धिमान् र विद्वान् राजाका लागि, जो शास्त्रज्ञानमा निपुण हुनुहुन्थ्यो, कहिल्यै शोक गर्नुहुँदैन।
39विद्वान् पुरुषले सबै परिस्थितिमा आफ्नो धैर्यमा स्थिर रही शोकका यस्ता अवसर, यी विलापका वचन र यो रुवाइबाट जोगिनुपर्छ।
40हे वक्ताहरूमा अग्रगण्य! आफूलाई सम्हाल। शोक नगर। नगरी (अयोध्या) फर्केर जाऊ र त्यहीँ बस। हाम्रा आत्मसंयमी पिताले तिमीलाई त्यस्तै आदेश दिनुभएको छ।
41म पनि आफ्ना पवित्र कर्म भएका श्रेष्ठ पिताको आज्ञामा दृढ रहनेछु।
42हे शत्रुदमन! म राजाको आज्ञाको उल्लङ्घन गर्न सक्दिनँ। तिमीले पनि त्यसको आदर गर्नुपर्छ, किनभने उहाँ साँच्चै हाम्रा पिता र मित्र हुनुहुन्छ।
43हे भरत! त्यसैले म वनमा बसेर आफ्ना पूज्य पिता, धर्मका रक्षक, को आज्ञाको पालन गर्नेछु।
44हे नरश्रेष्ठ! यदि कुनै मानिसले उच्चतर लोक जित्ने अभिलाषा राख्छ भने, उसले धर्मात्मा, करुणामय र गुरुजनप्रति आज्ञाकारी रहनुपर्छ।
45हे नरश्रेष्ठ! हाम्रा पिता दशरथको मंगलमय जीवन र उहाँको आचरण देखेर तिमी पनि आफ्नै कर्तव्यमा दृढ रह।
46उदारचेता स्वामी रामले आफ्ना भाइ भरतलाई 'पिताको आज्ञाको पालन गर' भनी सार्थक वचन भने र क्षणभरमै मौन भए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक सय पाँचौँ सर्ग समाप्त भयो।