सर्गः 10
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 10
संस्कृत
1विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्। तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी।।2.10.1।।
2निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी। मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा।।2.10.2।।
3सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता। नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी।।2.10.3।। मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
4सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।2.10.4।। बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा।
5अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।2.10.5।। संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे।
6ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।2.10.6।। अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
7तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।2.10.7।। अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
8क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।2.10.8।। एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी।
9आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।2.10.9।। उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
10अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।2.10.10।। प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
11स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।2.10.11।। पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
12शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।। दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।। दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।। उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।। न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
13शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।। दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।। दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।। उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।। न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
14शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।। दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।। दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।। उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।। न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
15शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।। दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।। दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।। उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।। न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
16शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम्। लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः।।2.10.13।। दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम्।।2.10.14।। दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः। विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि।।2.10.15।। उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम्। तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत्।।2.10.16।। न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
17कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।2.10.17।। अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
18न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।2.10.18।। न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
19ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।2.10.19।। यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
20प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।2.10.20।। देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता।
21प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।2.10.21।। विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।।
22तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।2.10.22।। प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
23स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले। लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।। किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा। मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
24स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले। लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।। किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा। मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
25स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले। लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव।।2.10.24।। किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा। मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्।।2.10.25।।
26करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने। महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्।।2.10.26।।
27परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः। कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।2.10.27।।
28न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्। देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।2.10.28।। यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
29भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।2.10.29।। भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी।
30सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।2.10.30।। सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी।
31कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।2.10.31।। कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
32मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।। अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
33मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।। अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्। दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः।।2.10.33।।
34अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः। न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे।।2.10.34।।
35आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि। बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।2.10.35।। करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
36यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।। प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
37यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।। प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः। वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः।।2.10.37।।
38तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्। ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि।।2.10.38।।
39किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने। तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।2.10.39।। तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्।
40तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।2.10.40।। परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे।
अंग्रेज़ी
1Perversely advised by the extremely sinful hunchback the queen (Kaikeyi) lay down on the ground like a kinnari struck as though by a poisonous arrow.
2The intelligent, beautiful lady (Kaikeyi), having correctly decided the strategy in her mind, slowly unfolded everything to Manthara.
3That beautiful wretch (Kaikeyi) impressed by the words of Manthara heaved deep, hot sighs like a female serpent and thought for a while about the means of bringing happiness to herself.
4Manthara, Kaikeyi's friend, too, driven by a strong desire to fulfil her resolve was highly pleased and on hearing the firm determination of Kaikeyi, felt as if the accomplishment of the objective was at hand.
5Then Kaikeyi finally took a firm decision. With a soiled body and a frowning face she lay down on the floor.
6Thereafter Kaikeyi flung away her multicoloured garlands along with her costly ornaments on to the ground.
7All the garlands and ornaments she scattered adorned the floor like the stars (illumining) the sky.
8Tightly fastening her hair into a single braid and wearing soiled clothes, she lay down in the chamber of wrath in a lifeless state like a kinnari.
9The king issued orders for Rama's installation ceremony, and taking leave of his close associates entered the palace. .
10Aware of the fact that Rama's installation ceremony was known to everybody by then he who had subdued his senses entered the inner apartment to convey it to one worthy of such pleasant news.
11The illustrious king entered the excellent abode of Kaikeyi like the Moon entering the mouth of Rahu in a sky overcast with pale clouds.
12The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picturegalleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.
13The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picturegalleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.
14The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picturegalleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.
15The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picturegalleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.
16The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picturegalleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.
17Charged with passion and seeking carnal pleasure, the king became dejected when he did not see his beloved wife. He enquired about her.
18Never before had queen Kaikeyi missed his time of arrival. Nor had the king ever entered her empty apartment.
19Having entered her apartment, the king, unaware of that foolish Kaikeyi's selfish design enquired her whereabouts as usual.
20Thereafter, the frightened doorkeeper with folded palms said O monarch the queen in a hot mood has rushed into the chamber of wrath.
21Hearing the words of the doorkeeper, the melancholic king grieved all the more with his senses agitated and unstable.
22The lord of the earth (Dasaratha) saw her (Kaikeyi) lying down on the floor of the chamber of wrath in an unbecoming manner and felt as if consumed by grief.
23The guileless, old king beheld his youthful wife who was dearer to him than his own life, filled with deceitful intentions. She looked like a severed creeper, like a goddess fallen down, like a 'Kinnari' thrown down on earth, like an 'apsarasa' slipped from heaven, like an illusion torn, like a female deer tied down.
24The guileless, old king beheld his youthful wife who was dearer to him than his own life, filled with deceitful intentions. She looked like a severed creeper, like a goddess fallen down, like a 'Kinnari' thrown down on earth, like an 'apsarasa' slipped from heaven, like an illusion torn, like a female deer tied down.
25The guileless, old king beheld his youthful wife who was dearer to him than his own life, filled with deceitful intentions. She looked like a severed creeper, like a goddess fallen down, like a 'Kinnari' thrown down on earth, like an 'apsarasa' slipped from heaven, like an illusion torn, like a female deer tied down.
26Like a mighty sheelephant caressing her cow wounded with a poisoned arrow in the forest, he caressed her lovingly.
27With a mind extremely terrified yet passionate, he caressed his lotuseyed wife with his hands, and said:
28O auspicious queen, I do not know whether your anger is directed at me. I do not know the cause of your anger. By whom have you been offended or disrespected? Why are you lying in the dust? This is causing me great sorrow.
29While I am here favourably disposed towards you, why are you lying down on the floor like one possessed by an evil spirit? Why are you afflicting my mind?
30O lovely one there are, to my best satisfaction, expert physicians in all branches (of medical science). They will restore your health. Tell me your ailment.
31On whom do you wish to bestow favour? Who has caused you displeasure? To whom should I grant favour now? To whom should I cause great displeasure?
32O queen shed no tears. Drain not your health. Ask me, and I shall slay one who should not be slain or release one who should be slain. I shall make a poor man rich and a wealthy man poor. (Tell me who are such people).
33O queen shed no tears. Drain not your health. Ask me, and I shall slay one who should not be slain or release one who should be slain. I shall make a poor man rich and a wealthy man poor. (Tell me who are such people).
34My kins and I are under your control. I will make no effort to go even a little against your wishes.
35If you want to do anything even if it means sacrificing my life, I shall do it. Since you know my strength, it does not behove you to doubt me. I swear on my merits. I will do whatever pleases you.
36My authority on the land is extended till such places the wheel of any chariot rotates such as the regions in the east, SindhuSauvira areas, Saurashtra, Southern regions, Banga, Anga, Magadha states, Matsya kingdom and KasiKosala countries which are prosperous places.
37My authority on the land is extended till such places the wheel of any chariot rotates such as the regions in the east, SindhuSauvira areas, Saurashtra, Southern regions, Banga, Anga, Magadha states, Matsya kingdom and KasiKosala countries which are prosperous places.
38There wealth and foodgrains, sheep and goats and many things are produced. O Kaikeyi, ask whichever of these you wish.
39O lady why do you exert yourself? Arise, arise. O charming Kaikeyi, tell me the cause of your fear. I will dispel it just as the Sun dispels morning mists.
40Thus spoken to, she (Kaikeyi) breathed a sigh of relief. Intending to tell him the unpleasant thing (which was in her mind), she began tormenting her husband all the more. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे दशमस्सर्गः।। Thus ends the tenth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अत्यन्त पापिनी उस कुब्जा द्वारा कुमार्ग पर प्रेरित की गई वे रानी (कैकेयी) विषबुझे बाण से बिंधी किन्नरी के समान भूमि पर पड़ी रहीं।
2बुद्धिमती, सुन्दरी उन (कैकेयी) ने अपने मन में उपाय का ठीक-ठीक निश्चय करके मन्थरा को धीरे-धीरे सब कुछ खोलकर बताया।
3मन्थरा के वचनों से प्रभावित उस सुन्दरी अधमा (कैकेयी) ने नागिन के समान गहरी, तप्त साँसें छोड़ीं और कुछ क्षण अपने सुख के उपाय पर विचार किया।
4कैकेयी की सखी मन्थरा भी अपना संकल्प पूर्ण करने की प्रबल इच्छा से प्रेरित होकर अत्यन्त प्रसन्न हुई और कैकेयी का दृढ़ निश्चय सुनकर उसे लगा मानो उद्देश्य की सिद्धि हाथ ही में है।
5तब कैकेयी ने अन्ततः दृढ़ निश्चय कर लिया। मलिन शरीर और भौंहें चढ़ाए मुख के साथ वे भूमि पर लेट गईं।
6तत्पश्चात् कैकेयी ने अपनी रंगबिरंगी मालाएँ अपने बहुमूल्य आभूषणों सहित भूमि पर फेंक दीं।
7उनके द्वारा बिखेरी गई वे सब मालाएँ और आभूषण भूमि को वैसे ही सुशोभित कर रहे थे जैसे तारे आकाश को (उद्भासित करते हैं)।
8अपने केश कसकर एक ही वेणी में बाँधकर और मलिन वस्त्र पहनकर वे कोपभवन में किन्नरी के समान निर्जीव अवस्था में लेट गईं।
9राजा ने राम के अभिषेक के आदेश दे दिए और अपने घनिष्ठ सहयोगियों से विदा लेकर महल में प्रवेश किया।
10यह जानते हुए कि राम का अभिषेक तब तक सबको ज्ञात हो चुका था, जितेन्द्रिय उन राजा ने ऐसे प्रिय समाचार की अधिकारिणी को यह बताने के लिए अन्तःपुर में प्रवेश किया।
11यशस्वी राजा ने कैकेयी के उत्तम भवन में वैसे ही प्रवेश किया जैसे फीके मेघों से आच्छादित आकाश में चन्द्रमा राहु के मुख में प्रवेश करता है।
12महाराज ने कैकेयी के समृद्ध भवन के उस अन्तःपुर में प्रवेश किया जो शुकों और मयूरों से भरा था, क्रौंचों और हंसों की ध्वनियों तथा वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहा था, कुब्जाओं और वामनों से सेवित था, चम्पक और अशोक वृक्षों, लताओं से घिरे कुंजों, चित्रशालाओं, वेदियों तथा हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े आसनों से सुसज्जित था। वह सब ऋतुओं में पुष्प और फल देने वाले वृक्षों तथा सरोवरों से देदीप्यमान था। विविध प्रकार के भोजन, पेय और खाद्य पदार्थ तैयार रखे थे। उत्तम सज्जा से युक्त कैकेयी का वह भवन स्वर्ग के समान प्रतीत होता था। (किन्तु) राजा ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी उत्तम शय्या पर नहीं देखा।
13महाराज ने कैकेयी के समृद्ध भवन के उस अन्तःपुर में प्रवेश किया जो शुकों और मयूरों से भरा था, क्रौंचों और हंसों की ध्वनियों तथा वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहा था, कुब्जाओं और वामनों से सेवित था, चम्पक और अशोक वृक्षों, लताओं से घिरे कुंजों, चित्रशालाओं, वेदियों तथा हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े आसनों से सुसज्जित था। वह सब ऋतुओं में पुष्प और फल देने वाले वृक्षों तथा सरोवरों से देदीप्यमान था। विविध प्रकार के भोजन, पेय और खाद्य पदार्थ तैयार रखे थे। उत्तम सज्जा से युक्त कैकेयी का वह भवन स्वर्ग के समान प्रतीत होता था। (किन्तु) राजा ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी उत्तम शय्या पर नहीं देखा।
14महाराज ने कैकेयी के समृद्ध भवन के उस अन्तःपुर में प्रवेश किया जो शुकों और मयूरों से भरा था, क्रौंचों और हंसों की ध्वनियों तथा वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहा था, कुब्जाओं और वामनों से सेवित था, चम्पक और अशोक वृक्षों, लताओं से घिरे कुंजों, चित्रशालाओं, वेदियों तथा हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े आसनों से सुसज्जित था। वह सब ऋतुओं में पुष्प और फल देने वाले वृक्षों तथा सरोवरों से देदीप्यमान था। विविध प्रकार के भोजन, पेय और खाद्य पदार्थ तैयार रखे थे। उत्तम सज्जा से युक्त कैकेयी का वह भवन स्वर्ग के समान प्रतीत होता था। (किन्तु) राजा ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी उत्तम शय्या पर नहीं देखा।
15महाराज ने कैकेयी के समृद्ध भवन के उस अन्तःपुर में प्रवेश किया जो शुकों और मयूरों से भरा था, क्रौंचों और हंसों की ध्वनियों तथा वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहा था, कुब्जाओं और वामनों से सेवित था, चम्पक और अशोक वृक्षों, लताओं से घिरे कुंजों, चित्रशालाओं, वेदियों तथा हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े आसनों से सुसज्जित था। वह सब ऋतुओं में पुष्प और फल देने वाले वृक्षों तथा सरोवरों से देदीप्यमान था। विविध प्रकार के भोजन, पेय और खाद्य पदार्थ तैयार रखे थे। उत्तम सज्जा से युक्त कैकेयी का वह भवन स्वर्ग के समान प्रतीत होता था। (किन्तु) राजा ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी उत्तम शय्या पर नहीं देखा।
16महाराज ने कैकेयी के समृद्ध भवन के उस अन्तःपुर में प्रवेश किया जो शुकों और मयूरों से भरा था, क्रौंचों और हंसों की ध्वनियों तथा वाद्ययन्त्रों के स्वरों से गूँज रहा था, कुब्जाओं और वामनों से सेवित था, चम्पक और अशोक वृक्षों, लताओं से घिरे कुंजों, चित्रशालाओं, वेदियों तथा हाथीदाँत, स्वर्ण और रजत से जड़े आसनों से सुसज्जित था। वह सब ऋतुओं में पुष्प और फल देने वाले वृक्षों तथा सरोवरों से देदीप्यमान था। विविध प्रकार के भोजन, पेय और खाद्य पदार्थ तैयार रखे थे। उत्तम सज्जा से युक्त कैकेयी का वह भवन स्वर्ग के समान प्रतीत होता था। (किन्तु) राजा ने अपनी प्रिया कैकेयी को उनकी उत्तम शय्या पर नहीं देखा।
17अनुराग से भरे और प्रणयसुख की अभिलाषा करते राजा अपनी प्रिय पत्नी को न देखकर विषादग्रस्त हो गए। उन्होंने उनके विषय में पूछा।
18इससे पूर्व रानी कैकेयी ने कभी उनके आगमन का समय नहीं चूका था। और न कभी राजा ने उनका कक्ष रिक्त पाया था।
19अपने कक्ष में प्रवेश करके उस मूढ़ कैकेयी के स्वार्थपूर्ण अभिप्राय से अनभिज्ञ राजा ने यथावत् उनके विषय में पूछा।
20तत्पश्चात् भयभीत द्वारपाल ने हाथ जोड़कर कहा, "हे महाराज! रानी क्रोध की अवस्था में कोपभवन में चली गई हैं।"
21द्वारपाल के वचन सुनकर विषण्ण राजा और भी अधिक शोकाकुल हो गए और उनकी इन्द्रियाँ विचलित तथा अस्थिर हो उठीं।
22पृथ्वीपति (दशरथ) ने उन्हें (कैकेयी को) कोपभवन की भूमि पर अनुचित रीति से पड़ी देखा और अनुभव किया मानो शोक से जल रहे हों।
23निष्कपट वृद्ध राजा ने अपनी उस तरुण पत्नी को देखा जो उन्हें अपने प्राणों से भी प्रिय थी और जो कपटपूर्ण अभिप्रायों से भरी थी। वह कटी हुई लता के समान, गिरी हुई देवी के समान, पृथ्वी पर फेंकी गई किन्नरी के समान, स्वर्ग से च्युत अप्सरा के समान, छिन्न हुई माया के समान और बाँधी गई हरिणी के समान प्रतीत होती थी।
24निष्कपट वृद्ध राजा ने अपनी उस तरुण पत्नी को देखा जो उन्हें अपने प्राणों से भी प्रिय थी और जो कपटपूर्ण अभिप्रायों से भरी थी। वह कटी हुई लता के समान, गिरी हुई देवी के समान, पृथ्वी पर फेंकी गई किन्नरी के समान, स्वर्ग से च्युत अप्सरा के समान, छिन्न हुई माया के समान और बाँधी गई हरिणी के समान प्रतीत होती थी।
25निष्कपट वृद्ध राजा ने अपनी उस तरुण पत्नी को देखा जो उन्हें अपने प्राणों से भी प्रिय थी और जो कपटपूर्ण अभिप्रायों से भरी थी। वह कटी हुई लता के समान, गिरी हुई देवी के समान, पृथ्वी पर फेंकी गई किन्नरी के समान, स्वर्ग से च्युत अप्सरा के समान, छिन्न हुई माया के समान और बाँधी गई हरिणी के समान प्रतीत होती थी।
26जैसे वन में विषबुझे बाण से घायल अपनी हथिनी को कोई महान गजराज सहलाता है, वैसे ही उन्होंने उसे स्नेहपूर्वक सहलाया।
27अत्यन्त भयभीत किन्तु अनुरागपूर्ण मन से उन्होंने अपनी कमलनयनी पत्नी को अपने हाथों से सहलाया और कहा:
28"हे मंगलमयी रानी! मैं नहीं जानता कि तुम्हारा क्रोध मेरे प्रति है या नहीं। मैं तुम्हारे क्रोध का कारण नहीं जानता। किसने तुम्हारा अपराध किया अथवा अनादर किया? तुम धूल में क्यों पड़ी हो? यह मुझे महान शोक दे रहा है।
29जब मैं यहाँ तुम्हारे अनुकूल हूँ, तब तुम भूत से ग्रस्त स्त्री के समान भूमि पर क्यों पड़ी हो? तुम मेरे मन को क्यों संतप्त कर रही हो?
30हे सुन्दरी! मेरे परम संतोष के लिए (चिकित्साशास्त्र की) सब शाखाओं के निपुण वैद्य उपलब्ध हैं। वे तुम्हारा स्वास्थ्य ठीक कर देंगे। अपना रोग मुझे बताओ।
31तुम किस पर कृपा करना चाहती हो? किसने तुम्हें अप्रसन्न किया है? अब मैं किस पर अनुग्रह करूँ? किसे मैं महान अप्रसन्नता का पात्र बनाऊँ?
32हे रानी! अश्रु मत बहाओ। अपना स्वास्थ्य मत क्षीण करो। मुझसे कहो, और मैं अवध्य का वध कर दूँगा अथवा वध्य को मुक्त कर दूँगा। मैं दरिद्र को धनवान और धनवान को दरिद्र बना दूँगा। (बताओ ऐसे कौन लोग हैं।)
33हे रानी! अश्रु मत बहाओ। अपना स्वास्थ्य मत क्षीण करो। मुझसे कहो, और मैं अवध्य का वध कर दूँगा अथवा वध्य को मुक्त कर दूँगा। मैं दरिद्र को धनवान और धनवान को दरिद्र बना दूँगा। (बताओ ऐसे कौन लोग हैं।)
34मेरे बन्धुजन और मैं तुम्हारे अधीन हैं। तुम्हारी इच्छा के तनिक भी विरुद्ध जाने का मैं कोई प्रयत्न नहीं करूँगा।
35यदि तुम कुछ कराना चाहती हो, चाहे उसका अर्थ मेरे प्राणों का बलिदान ही क्यों न हो, मैं वह कर दूँगा। तुम मेरा बल जानती हो, इसलिए तुम्हें मुझ पर सन्देह करना उचित नहीं। मैं अपने पुण्यों की शपथ खाता हूँ। जो तुम्हें प्रिय हो वही मैं करूँगा।
36इस पृथ्वी पर मेरा अधिकार वहाँ तक फैला है जहाँ तक किसी रथ का पहिया घूमता है — जैसे पूर्व के प्रदेश, सिन्धु-सौवीर के क्षेत्र, सौराष्ट्र, दक्षिण के प्रदेश, बंग, अंग, मगध राज्य, मत्स्य देश तथा काशी और कोसल के समृद्ध प्रदेश।
37इस पृथ्वी पर मेरा अधिकार वहाँ तक फैला है जहाँ तक किसी रथ का पहिया घूमता है — जैसे पूर्व के प्रदेश, सिन्धु-सौवीर के क्षेत्र, सौराष्ट्र, दक्षिण के प्रदेश, बंग, अंग, मगध राज्य, मत्स्य देश तथा काशी और कोसल के समृद्ध प्रदेश।
38वहाँ धन और अन्न, भेड़-बकरियाँ तथा अनेक वस्तुएँ उत्पन्न होती हैं। हे कैकेयी! इनमें से जो चाहो माँग लो।
39हे देवि! तुम स्वयं को क्यों कष्ट देती हो? उठो, उठो। हे मनोहर कैकेयी! मुझे अपने भय का कारण बताओ। मैं उसे वैसे ही दूर कर दूँगा जैसे सूर्य प्रातःकालीन कुहरे को।"
40इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने (कैकेयी ने) राहत की साँस ली। जो अप्रिय बात (उनके मन में) थी, उसे बताने के अभिप्राय से वे अपने पति को और भी अधिक संतप्त करने लगीं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का दशम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1अत्यन्तै पापिनी त्यस कुब्जाद्वारा कुमार्गमा प्रेरित गरिएकी ती रानी (कैकेयी) विष लागेको बाणले बिझिएकी किन्नरीसमान भुइँमा पल्टिरहिन्।
2बुद्धिमती, सुन्दरी ती (कैकेयी) ले आफ्नो मनमा उपायको ठिक्क निश्चय गरेर मन्थरालाई बिस्तारै सबै कुरा खोलेर बताइन्।
3मन्थराका वचनले प्रभावित ती सुन्दरी अधमा (कैकेयी) ले नागिनीसमान गहिरा, तातो सास फेरिन् र केही क्षण आफ्नो सुखको उपायमा विचार गरिन्।
4कैकेयीकी सखी मन्थरा पनि आफ्नो सङ्कल्प पूरा गर्ने प्रबल इच्छाले प्रेरित भई अत्यन्तै प्रसन्न भई र कैकेयीको दृढ निश्चय सुनेर उसलाई लाग्यो मानौँ उद्देश्यको सिद्धि हातमै छ।
5तब कैकेयीले अन्ततः दृढ निश्चय गरिन्। मलिन शरीर र आँखीभौँ चढाएको मुखसहित उनी भुइँमा पल्टिन्।
6त्यसपछि कैकेयीले आफ्ना रङ्गीचङ्गी माला आफ्ना बहुमूल्य आभूषणसहित भुइँमा फ्याँकिदिइन्।
7उनले छरेका ती सबै माला र आभूषणले भुइँलाई त्यसै गरी सुशोभित पारे जसरी ताराहरूले आकाशलाई (उद्भासित पार्छन्)।
8आफ्ना केश कसेर एउटै चुल्ठोमा बाँधेर र मलिन वस्त्र लगाएर उनी कोपभवनमा किन्नरीसमान निर्जीव अवस्थामा पल्टिन्।
9राजाले रामको अभिषेकका आदेश दिइसकेका थिए र आफ्ना घनिष्ठ सहयोगीहरूसँग विदा लिएर महलमा प्रवेश गरे।
10रामको अभिषेक तबसम्ममा सबैलाई थाहा भइसकेको थियो भन्ने जान्दै, जितेन्द्रिय ती राजाले यस्तो प्रिय समाचारकी अधिकारिणीलाई यो बताउन अन्तःपुरमा प्रवेश गरे।
11यशस्वी राजाले कैकेयीको उत्तम भवनमा त्यसै गरी प्रवेश गरे जसरी फिक्का मेघले ढाकिएको आकाशमा चन्द्रमाले राहुको मुखमा प्रवेश गर्छ।
12महाराजले कैकेयीको समृद्ध भवनको त्यस अन्तःपुरमा प्रवेश गरे जो सुगा र मयूरले भरिएको थियो, क्रौञ्च र हंसका ध्वनि तथा वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेको थियो, कुब्जा र वामनहरूले सेवित थियो, चम्पक र अशोक रूख, लताले घेरिएका कुञ्ज, चित्रशाला, वेदी तथा हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका आसनले सुसज्जित थियो। त्यो सबै ऋतुमा पुष्प र फल दिने रूख तथा पोखरीले देदीप्यमान थियो। विविध प्रकारका भोजन, पेय र खाद्य पदार्थ तयार राखिएका थिए। उत्तम सजावटले युक्त कैकेयीको त्यो भवन स्वर्गसमान देखिन्थ्यो। (तर) राजाले आफ्नी प्रिया कैकेयीलाई उनको उत्तम ओछ्यानमा देखेनन्।
13महाराजले कैकेयीको समृद्ध भवनको त्यस अन्तःपुरमा प्रवेश गरे जो सुगा र मयूरले भरिएको थियो, क्रौञ्च र हंसका ध्वनि तथा वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेको थियो, कुब्जा र वामनहरूले सेवित थियो, चम्पक र अशोक रूख, लताले घेरिएका कुञ्ज, चित्रशाला, वेदी तथा हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका आसनले सुसज्जित थियो। त्यो सबै ऋतुमा पुष्प र फल दिने रूख तथा पोखरीले देदीप्यमान थियो। विविध प्रकारका भोजन, पेय र खाद्य पदार्थ तयार राखिएका थिए। उत्तम सजावटले युक्त कैकेयीको त्यो भवन स्वर्गसमान देखिन्थ्यो। (तर) राजाले आफ्नी प्रिया कैकेयीलाई उनको उत्तम ओछ्यानमा देखेनन्।
14महाराजले कैकेयीको समृद्ध भवनको त्यस अन्तःपुरमा प्रवेश गरे जो सुगा र मयूरले भरिएको थियो, क्रौञ्च र हंसका ध्वनि तथा वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेको थियो, कुब्जा र वामनहरूले सेवित थियो, चम्पक र अशोक रूख, लताले घेरिएका कुञ्ज, चित्रशाला, वेदी तथा हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका आसनले सुसज्जित थियो। त्यो सबै ऋतुमा पुष्प र फल दिने रूख तथा पोखरीले देदीप्यमान थियो। विविध प्रकारका भोजन, पेय र खाद्य पदार्थ तयार राखिएका थिए। उत्तम सजावटले युक्त कैकेयीको त्यो भवन स्वर्गसमान देखिन्थ्यो। (तर) राजाले आफ्नी प्रिया कैकेयीलाई उनको उत्तम ओछ्यानमा देखेनन्।
15महाराजले कैकेयीको समृद्ध भवनको त्यस अन्तःपुरमा प्रवेश गरे जो सुगा र मयूरले भरिएको थियो, क्रौञ्च र हंसका ध्वनि तथा वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेको थियो, कुब्जा र वामनहरूले सेवित थियो, चम्पक र अशोक रूख, लताले घेरिएका कुञ्ज, चित्रशाला, वेदी तथा हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका आसनले सुसज्जित थियो। त्यो सबै ऋतुमा पुष्प र फल दिने रूख तथा पोखरीले देदीप्यमान थियो। विविध प्रकारका भोजन, पेय र खाद्य पदार्थ तयार राखिएका थिए। उत्तम सजावटले युक्त कैकेयीको त्यो भवन स्वर्गसमान देखिन्थ्यो। (तर) राजाले आफ्नी प्रिया कैकेयीलाई उनको उत्तम ओछ्यानमा देखेनन्।
16महाराजले कैकेयीको समृद्ध भवनको त्यस अन्तःपुरमा प्रवेश गरे जो सुगा र मयूरले भरिएको थियो, क्रौञ्च र हंसका ध्वनि तथा वाद्ययन्त्रका स्वरले गुञ्जिरहेको थियो, कुब्जा र वामनहरूले सेवित थियो, चम्पक र अशोक रूख, लताले घेरिएका कुञ्ज, चित्रशाला, वेदी तथा हस्तिदन्त, सुन र चाँदीले जडिएका आसनले सुसज्जित थियो। त्यो सबै ऋतुमा पुष्प र फल दिने रूख तथा पोखरीले देदीप्यमान थियो। विविध प्रकारका भोजन, पेय र खाद्य पदार्थ तयार राखिएका थिए। उत्तम सजावटले युक्त कैकेयीको त्यो भवन स्वर्गसमान देखिन्थ्यो। (तर) राजाले आफ्नी प्रिया कैकेयीलाई उनको उत्तम ओछ्यानमा देखेनन्।
17अनुरागले भरिएका र प्रणयसुखको अभिलाषा गर्ने राजा आफ्नी प्रिय पत्नीलाई नदेखेर विषादग्रस्त भए। उनले उनको विषयमा सोधे।
18यसअघि रानी कैकेयीले कहिल्यै उनको आगमनको समय चुकाएकी थिइनन्। न कहिल्यै राजाले उनको कक्ष रित्तो पाएका थिए।
19आफ्नो कक्षमा प्रवेश गरेर त्यस मूढ कैकेयीको स्वार्थपूर्ण अभिप्रायबाट अनभिज्ञ राजाले यथावत् उनको विषयमा सोधे।
20त्यसपछि भयभीत द्वारपालले हात जोडेर भने, "हे महाराज! रानी क्रोधको अवस्थामा कोपभवनमा जानुभएको छ।"
21द्वारपालका वचन सुनेर विषण्ण राजा अझ बढी शोकाकुल भए र उनका इन्द्रिय विचलित तथा अस्थिर भए।
22पृथ्वीपति (दशरथ) ले उनलाई (कैकेयीलाई) कोपभवनको भुइँमा अनुचित रीतिले पल्टिरहेको देखे र अनुभव गरे मानौँ शोकले जलिरहेका छन्।
23निष्कपट वृद्ध राजाले आफ्नी त्यस तरुण पत्नीलाई देखे जो उनलाई आफ्ना प्राणभन्दा पनि प्रिय थिइन् र जो कपटपूर्ण अभिप्रायले भरिएकी थिइन्। उनी काटिएकी लतासमान, खसेकी देवीसमान, पृथ्वीमा फ्याँकिएकी किन्नरीसमान, स्वर्गबाट च्युत अप्सरासमान, छिन्न भएकी मायासमान र बाँधिएकी मृगीसमान देखिन्थिन्।
24निष्कपट वृद्ध राजाले आफ्नी त्यस तरुण पत्नीलाई देखे जो उनलाई आफ्ना प्राणभन्दा पनि प्रिय थिइन् र जो कपटपूर्ण अभिप्रायले भरिएकी थिइन्। उनी काटिएकी लतासमान, खसेकी देवीसमान, पृथ्वीमा फ्याँकिएकी किन्नरीसमान, स्वर्गबाट च्युत अप्सरासमान, छिन्न भएकी मायासमान र बाँधिएकी मृगीसमान देखिन्थिन्।
25निष्कपट वृद्ध राजाले आफ्नी त्यस तरुण पत्नीलाई देखे जो उनलाई आफ्ना प्राणभन्दा पनि प्रिय थिइन् र जो कपटपूर्ण अभिप्रायले भरिएकी थिइन्। उनी काटिएकी लतासमान, खसेकी देवीसमान, पृथ्वीमा फ्याँकिएकी किन्नरीसमान, स्वर्गबाट च्युत अप्सरासमान, छिन्न भएकी मायासमान र बाँधिएकी मृगीसमान देखिन्थिन्।
26जसरी वनमा विष लागेको बाणले घाइते आफ्नी हात्तिनीलाई कुनै महान् गजराजले सुमसुम्याउँछ, त्यसै गरी उनले उनलाई स्नेहपूर्वक सुमसुम्याए।
27अत्यन्तै भयभीत तर अनुरागपूर्ण मनले उनले आफ्नी कमलनयनी पत्नीलाई आफ्ना हातले सुमसुम्याए र भने:
28"हे मङ्गलमयी रानी! म जान्दिनँ कि तिम्रो क्रोध मप्रति हो कि होइन। म तिम्रो क्रोधको कारण जान्दिनँ। कसले तिम्रो अपराध गर्यो अथवा अनादर गर्यो? तिमी धूलोमा किन पल्टिएकी छौ? यसले मलाई महान् शोक दिइरहेको छ।
29जब म यहाँ तिम्रो अनुकूल छु, तब तिमी भूतले ग्रस्त स्त्रीझैँ भुइँमा किन पल्टिएकी छौ? तिमी मेरो मनलाई किन सन्तप्त पारिरहेकी छौ?
30हे सुन्दरी! मेरो परम सन्तोषका लागि (चिकित्साशास्त्रका) सबै शाखाका निपुण वैद्य उपलब्ध छन्। तिनले तिम्रो स्वास्थ्य ठीक पारिदिनेछन्। आफ्नो रोग मलाई बताऊ।
31तिमी कसमाथि कृपा गर्न चाहन्छ्यौ? कसले तिमीलाई अप्रसन्न पार्यो? अब म कसमाथि अनुग्रह गरूँ? कसलाई म महान् अप्रसन्नताको पात्र बनाऊँ?
32हे रानी! आँसु नबगाऊ। आफ्नो स्वास्थ्य क्षीण नपार। मलाई भन, र म अवध्यको वध गरिदिनेछु अथवा वध्यलाई मुक्त गरिदिनेछु। म दरिद्रलाई धनवान र धनवानलाई दरिद्र बनाइदिनेछु। (भन, त्यस्ता को हुन्।)
33हे रानी! आँसु नबगाऊ। आफ्नो स्वास्थ्य क्षीण नपार। मलाई भन, र म अवध्यको वध गरिदिनेछु अथवा वध्यलाई मुक्त गरिदिनेछु। म दरिद्रलाई धनवान र धनवानलाई दरिद्र बनाइदिनेछु। (भन, त्यस्ता को हुन्।)
34मेरा बन्धुजन र म तिम्रो अधीनमा छौँ। तिम्रो इच्छाको तनिक पनि विपरीत जाने कुनै प्रयत्न म गर्नेछैनँ।
35यदि तिमी केही गराउन चाहन्छ्यौ, चाहे त्यसको अर्थ मेरा प्राणको बलिदान नै किन नहोस्, म त्यो गरिदिनेछु। तिमी मेरो बल जान्दछ्यौ, त्यसैले तिमीले ममाथि सन्देह गर्नु उचित होइन। म आफ्ना पुण्यको शपथ खान्छु। जे तिमीलाई प्रिय होस् त्यही म गर्नेछु।
36यस पृथ्वीमा मेरो अधिकार त्यहाँसम्म फैलिएको छ जहाँसम्म कुनै रथको पाङ्ग्रा घुम्छ — जस्तै पूर्वका प्रदेश, सिन्धु-सौवीरका क्षेत्र, सौराष्ट्र, दक्षिणका प्रदेश, बङ्ग, अङ्ग, मगध राज्य, मत्स्य देश तथा काशी र कोसलका समृद्ध प्रदेश।
37यस पृथ्वीमा मेरो अधिकार त्यहाँसम्म फैलिएको छ जहाँसम्म कुनै रथको पाङ्ग्रा घुम्छ — जस्तै पूर्वका प्रदेश, सिन्धु-सौवीरका क्षेत्र, सौराष्ट्र, दक्षिणका प्रदेश, बङ्ग, अङ्ग, मगध राज्य, मत्स्य देश तथा काशी र कोसलका समृद्ध प्रदेश।
38त्यहाँ धन र अन्न, भेडाबाख्रा तथा अनेक वस्तु उत्पन्न हुन्छन्। हे कैकेयी! यीमध्ये जे चाहन्छ्यौ माग।
39हे देवी! तिमी आफूलाई किन कष्ट दिन्छ्यौ? उठ, उठ। हे मनोहर कैकेयी! मलाई आफ्नो भयको कारण बताऊ। म त्यो त्यसै गरी हटाइदिनेछु जसरी सूर्यले प्रातःकालीन कुहिरो।"
40यसरी भनिएपछि उनले (कैकेयीले) राहतको सास फेरिन्। जुन अप्रिय कुरा (उनको मनमा) थियो, त्यो बताउने अभिप्रायले उनी आफ्ना पतिलाई अझ बढी सन्तप्त पार्न थालिन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको दसौँ सर्ग समाप्त भयो।