सर्गः 1
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 1
संस्कृत
1गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ। शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।2.1.1।।
2तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः। मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।2.1.2।।
3तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः। भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.1.3।।
4राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ। उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।2.1.4।।
5सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः। स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।2.1.5।।
6तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः। स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।2.1.6।।
7स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः। अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।2.1.7।।
8कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।2.1.8।।
9स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः। भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।2.1.9।।
10स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते। उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।2.1.10।।
11कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।2.1.11।।
12शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।2.1.12।।
13बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः। वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।2.1.13।।
14नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।2.1.14।।
15सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।2.1.15।।
16कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते। मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।2.1.16।।
17नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।2.1.17।।
18अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।2.1.18।।
19स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।2.1.19।।
20सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।2.1.20।।
21कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः। वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।2.1.21।।
22धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्। लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।2.1.22।।
23निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्। अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।2.1.23।।
24दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः। निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।2.1.24।।
25शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः। यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।2.1.25।।
26सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च। आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।2.1.26।।
27श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च। अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।2.1.27।।
28वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्। आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।2.1.28।।
29धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः। अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।2.1.29।।
30अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः। अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी। न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।2.1.30।।
31एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।2.1.31।। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।
32तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।2.1.32।। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।
33तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।2.1.33।। लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।
34एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।2.1.34।। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।
35अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।2.1.35।। प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।
36एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।2.1.36।। कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।
37वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।2.1.37।। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।
38यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।2.1.38।। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।
39महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।2.1.39।। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।
40इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः। तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।। निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
41इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः। तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।। निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।
42दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।2.1.42।। स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।
43पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।2.1.43।। लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।
44आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।2.1.44।। प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।
45नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।2.1.45।। समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।
46न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।2.1.46।। त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।
47तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।2.1.47।। ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।
48अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।2.1.48।। ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।
49अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।2.1.49।। राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।
50सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः। उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।2.1.50।।
अंग्रेज़ी
1Bharata set out for his maternal uncle's house. He took with him the sinless Satrughna who is always successful in destroying foes and on whom he had bestowed his love and affection.
2Treated with warm hospitality and fatherly affection by his maternal uncle Aswapati, Bharata stayed on there along with his brother.
3Though both the heroic brothers stayed there satisfied on their own they constantly remembered their aged father.
4The glorious king Dasaratha also remembered his sons, Bharata and Satrughna, who were like the great Indra and Varuna, (now) away from home.
5Dasaratha, a bull among men, loved all his four sons equally just as the arms of his own body.
6Even among them the brilliant Rama was a source of delight to his father like the Selfborn (Brahma) to all living beings.
7Entreated by the devatas desirous of slaying arrogant Ravana, the eternal Visnu was indeed born in the mortal world as Rama.
8Kausalya looked splendid with her son, Rama of boundless energy, as did Aditi with the chief of the gods Indra, wielder of thunder.
9Endowed with beauty and strengh, free from envy, and in virtues equal to Dasaratha, Rama was verily an incomparable son on earth.
10With an unfailing serenity of mind, Rama never paid back harshness with harshness.
11Gifted with selfrestraint, Rama was pleased even with a single benefit done somehow to him, yet did not remember even a hundred offences committed by others.
12Even during intervals of his practice of weapons he never failed to interact with saintly persons and with people advanced in age, virtue and wisdom.
13Wise and softspoken, he was the first to speak to others words pleasing to hear. Though mighty, he was never proud of his overwhelming strength.
14Rama never told lies. He was a learned man. He honoured elders by going forward to them. He loved his subjects as much as his subjects loved him.
15He was kindhearted and compassionate to the distressed, coolheaded and righteous. A worshipper of brahmins he was always selfrestrained and pure in spirit.
16He entertained thoughts befitting his (great) dynasty and honoured the code of conduct of a kshatriya. He believed one could attain heavenly abode through his great achievements.
17A learned man, he evinced no interest in pursuits that did not contribute to one's welfare or had he any liking for speaking against others. But in debates his oratorical flourish was comparable to Brihaspati's.
18He was young, eloquent, healthy and free from disease. He was conscious of (right) time and place (for his pursuits). He was capable of ascertaining the potentiality of men. He was born a sage in this world.
19Bestowed with such excellent qualities, the prince (Rama) became a favourite of his subjects. He was like their vital life outside their bodies.
20With the appropriate sacred ablution marking the completion of the vow relating to the respective branches of learning in accordance with tradition, this elder brother of Bharata achieved proficiency in the Vedas and its auxiliary sciences. He surpassed his father in archery.
21Born in a family of noble descent, he was saintly. A man without meanness.He was truthful and a man of rectitude. The training he received under aged brahmins conversant with dharma and artha made him welldisciplined.
22He knew the true nature of dharma, artha and kama. With a sharp memory, he was a genius. He was highly skilled in accomplishing tasks related to social practices and customs.
23He (Rama) was modest and did not reveal his inner feelings. He counselled in secrecy and had good friends. Never was his anger or pleasure in vain. He knew the occasion when to sacrifce and when to exercise restraint.
24He was firm in his devotion and steady in intellect. He accepted nothing ignoble nor used bad words. He was not swayed by emotions or prone to idleness. He knew his faults as well as of others.
25He was versed in scriptures. He was grateful (to those who did him some good) and skilled in differentiating the comparative merits of men. Fair in his judgement he dispensed justice in accordance with law by reprimanding (the delinquent) and favouring (the honest).
26He was skilled in receiving and encouraging the righteous and in punishing (the wicked). He knew whom to punish. He knew the right means of raising revenue and also expending money in the prescribed manner.
27He obtained proficiency in scriptures and interconnected (mutually contradictory) branches of learning. Only after having grasped the (philosophy of) artha (statecraft) and dharma (righteousness), he sought pleasure. He was never indolent.
28He had understanding of art and craft useful for entertainment. He knew proper ways of dispensing wealth. He was experienced in riding elephants and horses and in humbling them.
29He was the best among those skilled in archery in this world. He was reckoned as a great wielder of warchariots and one who strikes at the enemies by advancing towards them. He was an expert in commanding troops. (Atiratha is an excellent warrior who can manage his chariot, horses and the charioteer.)
30He was incapable of being repressed even by the enraged devatas or rakshasas in the battle. He was free from envy and had subdued his anger and pride. He was never malicious and he never slighted any living being nor did he bow to the pressure of time.
31Thus endowed with such excellent qualities, the subjects in the three worlds held him in high esteem. In forbearance he was like the earth, in wisdom like Brihaspati and in prowess like the consort of Sachi (Indra).
32Rama whose virtues were cherished by all his subjects was a source of delight to his father and he shone like the rays of the resplendent Sun.
33The earth desired him as her lord, for he was bestowed with such avowed virtues and with indomitable prowess equal to all the guardians of the quarters.
34Observing his son endowed with such innumerable and incomparable virtues, king Dasaratha, subduer of enemies started thinking.
35Thereafter, flashed in the mind of that aged king who had (already) lived long this pleasant thought as to how Rama will become king while he was alive.
36The thought of seeing his dear son coronated repeatedly surfaced his mind so great was his affection (for Rama).
37(He said to himself) 'his (Rama's) only desire is to promote the prosperity of this world. He is one who shows compassion to all beings and is like the raingod dearer than me to the people of the world'.
38'In prowess he is equal to Yama and Indra,in wisdom to Brihaspati and in firmness to a mountain and in virtues greater than me'.
39'Seeing my son ruling this entire dominion of the earth, I will experience the bliss of attaining heaven at this age.'
40King Dasaratha in consultation with his ministers observed that Rama is endowed with various virtues not found in other kings, immeasurable virtues which are praiseworthy, and exemplary. He is distinguished in this world as all qualities seem to have merged in him. The king then made up his mind to make him princeregent.
41King Dasaratha in consultation with his ministers observed that Rama is endowed with various virtues not found in other kings, immeasurable virtues which are praiseworthy, and exemplary. He is distinguished in this world as all qualities seem to have merged in him. The king then made up his mind to make him princeregent.
42The sagacious king, too perceived his body ageing and the portentous omens in the heaven, in the sky and on the earth causing dreadful concern.
43The king realised afterwards that his grief would be dispelled if noble Rama whose countenance resembled the full moon and who was a favourite of the people is crowned.
44Longing for it, the noble king realized that the time was ripe for the acceleration of the process of safeguarding his own and his subjects' welfare.
45He summoned individually kings and all important citizens residing in various cities and villages of this earth.
46The king did not invite both the kings of Kekaya and Janaka in haste with an intention that they would hear the glad news at a later date.
47The king who received them in a befitting manner and provided them with residence and ornaments looked like lord Brahma adorned by the people.
48After the king (Dasaratha) who was a tormenter of enemy forces was seated, the rest of the kings beloved of their subjects entered (the assembly hall).
49Then the kings (who entered the assembly) took the seats assigned to them facing the king (Dasaratha), following the royal tradition.
50Surrounded by those feudatory kings endowed with modesty, and received with due honour and by the respectful residents of cities and villages, the king (Dasaratha), resembled lord Indra, the thousand eyed encircled by the gods. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे प्रथमस्सर्गः। Thus ends the first sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1भरत अपने मामा के घर के लिए प्रस्थान कर गए। उन्होंने अपने साथ निष्पाप शत्रुघ्न को लिया, जो शत्रुओं के विनाश में सदा सफल होते थे और जिन पर उन्होंने अपना प्रेम और स्नेह न्योछावर कर रखा था।
2अपने मामा अश्वपति द्वारा सप्रेम आतिथ्य और पितृवत् स्नेह पाकर भरत अपने भाई सहित वहीं रहने लगे।
3यद्यपि वे दोनों वीर भाई वहाँ अपने आप में संतुष्ट रहते थे, तथापि वे निरन्तर अपने वृद्ध पिता का स्मरण करते रहते थे।
4यशस्वी राजा दशरथ भी घर से दूर रहने वाले अपने पुत्रों भरत और शत्रुघ्न का स्मरण करते थे, जो महान इन्द्र और वरुण के समान थे।
5पुरुषों में वृषभ के समान दशरथ अपने चारों पुत्रों से समान रूप से प्रेम करते थे, जैसे कोई अपने ही शरीर की भुजाओं से।
6उनमें भी तेजस्वी राम अपने पिता के लिए आनन्द के स्रोत थे, जैसे समस्त प्राणियों के लिए स्वयम्भू (ब्रह्मा)।
7अहंकारी रावण का वध करने के इच्छुक देवताओं की प्रार्थना पर सनातन विष्णु ने ही राम के रूप में मृत्युलोक में जन्म लिया था।
8अपरिमित तेज वाले अपने पुत्र राम से कौसल्या वैसे ही शोभित थीं जैसे वज्रधारी देवराज इन्द्र से अदिति।
9सौन्दर्य और बल से सम्पन्न, ईर्ष्यारहित तथा गुणों में दशरथ के तुल्य राम वास्तव में इस पृथ्वी पर अनुपम पुत्र थे।
10मन की अखण्ड शान्ति से युक्त राम कभी कठोरता का उत्तर कठोरता से नहीं देते थे।
11आत्मसंयम से सम्पन्न राम किसी प्रकार अपने प्रति किए गए एक भी उपकार से प्रसन्न हो जाते थे, किन्तु दूसरों द्वारा किए गए सौ अपराध भी स्मरण नहीं रखते थे।
12अस्त्रों के अभ्यास के बीच के अवकाश में भी वे सन्तों तथा आयु, धर्म और ज्ञान में वरिष्ठ जनों से सत्संग करना कभी नहीं छोड़ते थे।
13बुद्धिमान और मृदुभाषी वे सुनने में प्रिय लगने वाले वचन दूसरों से पहले स्वयं बोलते थे। बलवान होते हुए भी वे अपने अपार बल पर कभी गर्व नहीं करते थे।
14राम कभी असत्य नहीं बोलते थे। वे विद्वान थे। वे गुरुजनों की अगवानी करके उनका सम्मान करते थे। वे अपनी प्रजा से उतना ही प्रेम करते थे जितना प्रजा उनसे।
15वे कोमल हृदय वाले और दुःखियों पर करुणा करने वाले, शान्तचित्त और धर्मात्मा थे। ब्राह्मणों के उपासक वे सदा आत्मसंयमी और अन्तःकरण से पवित्र थे।
16वे अपने (महान) वंश के अनुरूप विचार रखते थे और क्षत्रिय की आचारसंहिता का सम्मान करते थे। वे मानते थे कि महान कर्मों से ही स्वर्गलोक प्राप्त किया जा सकता है।
17विद्वान होकर भी वे ऐसे कार्यों में रुचि नहीं लेते थे जो किसी के कल्याण में योगदान न करते हों, और न उन्हें दूसरों की निन्दा करने में कोई रुचि थी। किन्तु वाद-विवाद में उनका वाक्चातुर्य बृहस्पति के समान था।
18वे तरुण, वाक्पटु, स्वस्थ और रोगमुक्त थे। वे (अपने कार्यों के लिए उचित) देश और काल के ज्ञाता थे। वे मनुष्यों की सामर्थ्य को परखने में समर्थ थे। वे इस संसार में जन्म से ही ऋषितुल्य थे।
19ऐसे उत्तम गुणों से सम्पन्न वे राजकुमार (राम) प्रजा के प्रिय बन गए। वे उनके लिए शरीर के बाहर विचरते प्राणों के समान थे।
20परम्परा के अनुसार विविध विद्याशाखाओं से सम्बन्धित व्रत की समाप्ति पर विहित समावर्तन-स्नान करके भरत के इन ज्येष्ठ भ्राता ने वेदों और वेदांगों में प्रवीणता प्राप्त की। धनुर्विद्या में उन्होंने अपने पिता को भी पीछे छोड़ दिया।
21उत्तम कुल में उत्पन्न वे सन्ततुल्य थे। उनमें कोई क्षुद्रता न थी। वे सत्यवादी और सरल स्वभाव वाले थे। धर्म और अर्थ के ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणों के अधीन प्राप्त शिक्षा ने उन्हें सुसंस्कृत बना दिया था।
22वे धर्म, अर्थ और काम के वास्तविक स्वरूप को जानते थे। तीक्ष्ण स्मरणशक्ति से युक्त वे प्रतिभासम्पन्न थे। लोकाचार और परम्परा से सम्बन्धित कार्यों को सम्पन्न करने में वे परम निपुण थे।
23वे (राम) विनम्र थे और अपने अन्तर्भाव प्रकट नहीं करते थे। वे गुप्त रूप से मन्त्रणा करते थे और उनके उत्तम मित्र थे। उनका क्रोध अथवा प्रसन्नता कभी व्यर्थ नहीं जाती थी। वे जानते थे कि कब त्याग करना है और कब संयम बरतना है।
24वे अपनी निष्ठा में दृढ़ और बुद्धि में स्थिर थे। वे कोई नीच वस्तु स्वीकार नहीं करते थे और न अपशब्द बोलते थे। वे भावावेश में नहीं बहते थे और न आलस्य की ओर प्रवृत्त होते थे। वे अपने तथा दूसरों के दोषों को भी जानते थे।
25वे शास्त्रों के ज्ञाता थे। वे (अपना हित करने वालों के प्रति) कृतज्ञ थे और मनुष्यों के तुलनात्मक गुणों का भेद करने में निपुण थे। न्यायपूर्ण दृष्टि से वे (अपराधी को) दण्ड देकर और (सज्जन का) अनुग्रह करके विधि के अनुसार न्याय करते थे।
26वे धर्मात्माओं का स्वागत और प्रोत्साहन करने तथा (दुष्टों को) दण्डित करने में निपुण थे। वे जानते थे कि किसे दण्ड देना है। वे राजस्व एकत्र करने और विहित रीति से धन व्यय करने के उचित उपाय जानते थे।
27उन्होंने शास्त्रों तथा परस्पर सम्बद्ध (परस्पर विरोधी) विद्याशाखाओं में प्रवीणता प्राप्त की थी। अर्थ (राजनीति) और धर्म को भलीभाँति समझने के पश्चात् ही वे काम का सेवन करते थे। वे कभी आलसी नहीं रहे।
28मनोरंजन के लिए उपयोगी कला और शिल्प का उन्हें ज्ञान था। वे धन के यथोचित वितरण के उपाय जानते थे। हाथी और अश्व की सवारी तथा उन्हें वश में करने में वे अनुभवी थे।
29इस संसार में धनुर्विद्या में निपुण लोगों में वे श्रेष्ठ थे। वे महारथी और शत्रुओं की ओर बढ़कर उन पर प्रहार करने वाले वीर माने जाते थे। सेना का संचालन करने में वे निपुण थे।
30युद्ध में क्रुद्ध देवता अथवा राक्षस भी उन्हें दबा नहीं सकते थे। वे ईर्ष्यारहित थे और उन्होंने क्रोध तथा अभिमान को जीत लिया था। वे कभी द्वेष नहीं करते थे, किसी प्राणी का अपमान नहीं करते थे और न काल के दबाव के आगे झुकते थे।
31इस प्रकार ऐसे उत्तम गुणों से सम्पन्न होने के कारण तीनों लोकों की प्रजा उन्हें उच्च सम्मान देती थी। क्षमा में वे पृथ्वी के समान, बुद्धि में बृहस्पति के समान और पराक्रम में शचीपति (इन्द्र) के समान थे।
32समस्त प्रजा जिनके गुणों को प्रिय मानती थी, वे राम अपने पिता के लिए आनन्द के स्रोत थे और देदीप्यमान सूर्य की किरणों के समान शोभा पाते थे।
33पृथ्वी उन्हें अपना स्वामी बनाना चाहती थी, क्योंकि वे ऐसे प्रसिद्ध गुणों से युक्त थे और समस्त लोकपालों के समान अदम्य पराक्रम से सम्पन्न थे।
34अपने पुत्र को ऐसे अगणित और अनुपम गुणों से सम्पन्न देखकर शत्रुदमन राजा दशरथ विचार करने लगे।
35तत्पश्चात् दीर्घकाल जी चुके उन वृद्ध राजा के मन में यह प्रिय विचार कौंधा कि अपने जीवनकाल में ही राम किस प्रकार राजा बनें।
36अपने प्रिय पुत्र को अभिषिक्त देखने का विचार उनके मन में बार-बार उठता रहा — इतना गहरा था (राम के प्रति) उनका स्नेह।
37(उन्होंने मन ही मन कहा) 'इनकी (राम की) एकमात्र कामना इस संसार की समृद्धि बढ़ाना है। ये समस्त प्राणियों पर करुणा करते हैं और वर्षा के देवता के समान संसार के लोगों को मुझसे भी अधिक प्रिय हैं।'
38'पराक्रम में ये यम और इन्द्र के समान हैं, बुद्धि में बृहस्पति के समान, दृढ़ता में पर्वत के समान और गुणों में मुझसे भी बढ़कर।'
39'अपने पुत्र को पृथ्वी के इस सम्पूर्ण राज्य पर शासन करते देखकर मैं इस आयु में स्वर्गप्राप्ति का आनन्द अनुभव करूँगा।'
40राजा दशरथ ने अपने मन्त्रियों से परामर्श करके देखा कि राम ऐसे विविध गुणों से सम्पन्न हैं जो अन्य राजाओं में नहीं मिलते — ऐसे अपरिमित गुण जो प्रशंसनीय और अनुकरणीय हैं। वे इस संसार में विशिष्ट हैं क्योंकि सब गुण उन्हीं में समाहित प्रतीत होते हैं। तब राजा ने उन्हें युवराज बनाने का निश्चय किया।
41राजा दशरथ ने अपने मन्त्रियों से परामर्श करके देखा कि राम ऐसे विविध गुणों से सम्पन्न हैं जो अन्य राजाओं में नहीं मिलते — ऐसे अपरिमित गुण जो प्रशंसनीय और अनुकरणीय हैं। वे इस संसार में विशिष्ट हैं क्योंकि सब गुण उन्हीं में समाहित प्रतीत होते हैं। तब राजा ने उन्हें युवराज बनाने का निश्चय किया।
42बुद्धिमान राजा ने यह भी अनुभव किया कि उनका शरीर वृद्ध हो रहा है और स्वर्ग में, आकाश में तथा पृथ्वी पर भयंकर चिन्ता उत्पन्न करने वाले अपशकुन दिखाई दे रहे हैं।
43तत्पश्चात् राजा ने समझा कि यदि पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाले और प्रजा के प्रिय महात्मा राम का अभिषेक हो जाए तो उनका शोक दूर हो जाएगा।
44इसकी अभिलाषा करते हुए उन महात्मा राजा ने समझा कि अपने तथा अपनी प्रजा के कल्याण की रक्षा की प्रक्रिया को शीघ्र करने का समय आ गया है।
45उन्होंने इस पृथ्वी के विविध नगरों और ग्रामों में रहने वाले राजाओं तथा सब प्रमुख नागरिकों को व्यक्तिगत रूप से निमन्त्रित किया।
46राजा ने केकयराज और जनक — दोनों को शीघ्रता में निमन्त्रित नहीं किया, इस अभिप्राय से कि वे यह मंगल समाचार बाद में सुनेंगे।
47उन सबका यथोचित स्वागत करके और उन्हें निवास तथा आभूषण प्रदान करने वाले राजा लोगों से अलंकृत भगवान ब्रह्मा के समान प्रतीत हुए।
48शत्रुसेनाओं को संतप्त करने वाले राजा (दशरथ) के आसीन हो जाने पर अपनी प्रजा के प्रिय शेष राजाओं ने (सभाभवन में) प्रवेश किया।
49तब (सभा में प्रविष्ट हुए) राजाओं ने राजपरम्परा का पालन करते हुए राजा (दशरथ) की ओर मुख करके अपने-अपने नियत आसन ग्रहण किए।
50विनम्रता से सम्पन्न उन सामन्त राजाओं से घिरे, यथोचित सम्मान पाकर तथा आदरपूर्ण नगर और ग्रामवासियों से घिरे वे राजा (दशरथ) देवताओं से घिरे सहस्राक्ष इन्द्र के समान प्रतीत हुए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का प्रथम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1भरत आफ्ना मामाको घरतर्फ प्रस्थान गरे। उनले आफूसँग निष्पाप शत्रुघ्नलाई लगे, जो शत्रुहरूको विनाशमा सधैँ सफल हुन्थे र जसमाथि उनले आफ्नो प्रेम र स्नेह न्योछावर गरेका थिए।
2आफ्ना मामा अश्वपतिबाट सप्रेम आतिथ्य र पितृवत् स्नेह पाएर भरत आफ्ना भाइसहित त्यहीँ बस्न थाले।
3यद्यपि ती दुई वीर दाजुभाइ त्यहाँ आफैँमा सन्तुष्ट रहन्थे, तापनि तिनीहरूले निरन्तर आफ्ना वृद्ध पितालाई सम्झिरहन्थे।
4यशस्वी राजा दशरथले पनि घरबाट टाढा रहेका आफ्ना पुत्र भरत र शत्रुघ्नलाई सम्झिरहन्थे, जो महान् इन्द्र र वरुणसमान थिए।
5पुरुषहरूमध्ये साँढेसमान दशरथ आफ्ना चारै पुत्रलाई समान रूपमा माया गर्थे, जसरी कसैले आफ्नै शरीरका पाखुरालाई।
6तीमध्ये पनि तेजस्वी राम आफ्ना पिताका लागि आनन्दका स्रोत थिए, जसरी सम्पूर्ण प्राणीका लागि स्वयम्भू (ब्रह्मा)।
7अहङ्कारी रावणको वध गर्न चाहने देवताहरूको प्रार्थनामा सनातन विष्णुले नै रामका रूपमा मृत्युलोकमा जन्म लिनुभएको थियो।
8अपरिमित तेज भएका आफ्ना पुत्र रामले कौसल्या त्यसै गरी शोभायमान थिइन् जसरी वज्रधारी देवराज इन्द्रले अदिति।
9सौन्दर्य र बलले सम्पन्न, ईर्ष्यारहित तथा गुणमा दशरथतुल्य राम वास्तवमा यस पृथ्वीमा अनुपम पुत्र थिए।
10मनको अखण्ड शान्तिले युक्त रामले कहिल्यै कठोरताको उत्तर कठोरताले दिँदैनथे।
11आत्मसंयमले सम्पन्न राम कुनै प्रकारले आफूप्रति गरिएको एउटै उपकारबाट पनि प्रसन्न हुन्थे, तर अरूले गरेका सय अपराध पनि सम्झँदैनथे।
12अस्त्रको अभ्यासबीचको अवकाशमा पनि उनी सन्तहरू तथा उमेर, धर्म र ज्ञानमा वरिष्ठ जनहरूसँग सत्सङ्ग गर्न कहिल्यै छोड्दैनथे।
13बुद्धिमान र मृदुभाषी उनी सुन्दा प्रिय लाग्ने वचन अरूभन्दा पहिले आफैँ बोल्थे। बलवान भएर पनि उनी आफ्नो अपार बलमा कहिल्यै गर्व गर्दैनथे।
14राम कहिल्यै असत्य बोल्दैनथे। उनी विद्वान् थिए। उनी गुरुजनहरूको स्वागत गरेर उनीहरूको सम्मान गर्थे। उनी आफ्नो प्रजालाई त्यति नै माया गर्थे जति प्रजाले उनलाई।
15उनी कोमल हृदय भएका र दुःखीहरूप्रति करुणामय, शान्तचित्त र धर्मात्मा थिए। ब्राह्मणहरूका उपासक उनी सधैँ आत्मसंयमी र अन्तःकरणले पवित्र थिए।
16उनी आफ्नो (महान्) वंशअनुरूप विचार राख्थे र क्षत्रियको आचारसंहिताको सम्मान गर्थे। उनी मान्थे कि महान् कर्मबाटै स्वर्गलोक प्राप्त गर्न सकिन्छ।
17विद्वान् भएर पनि उनी त्यस्ता कार्यमा रुचि लिँदैनथे जसले कसैको कल्याणमा योगदान नगरोस्, न उनलाई अरूको निन्दा गर्नमा कुनै रुचि थियो। तर वादविवादमा उनको वाक्चातुर्य बृहस्पतिसमान थियो।
18उनी तरुण, वाक्पटु, स्वस्थ र रोगमुक्त थिए। उनी (आफ्ना कार्यका लागि उचित) देश र कालका ज्ञाता थिए। उनी मानिसहरूको सामर्थ्य परख्न समर्थ थिए। उनी यस संसारमा जन्मैदेखि ऋषितुल्य थिए।
19यस्ता उत्तम गुणले सम्पन्न ती राजकुमार (राम) प्रजाका प्रिय बने। उनी उनीहरूका लागि शरीरबाहिर विचरण गर्ने प्राणसमान थिए।
20परम्पराअनुसार विविध विद्याशाखासँग सम्बन्धित व्रतको समाप्तिमा विहित समावर्तन-स्नान गरेर भरतका ती ज्येष्ठ दाजुले वेद र वेदाङ्गमा प्रवीणता प्राप्त गरे। धनुर्विद्यामा उनले आफ्ना पितालाई पनि उछिने।
21उत्तम कुलमा जन्मेका उनी सन्ततुल्य थिए। उनमा कुनै क्षुद्रता थिएन। उनी सत्यवादी र सरल स्वभावका थिए। धर्म र अर्थका ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणहरूको अधीनमा प्राप्त शिक्षाले उनलाई सुसंस्कृत बनाएको थियो।
22उनी धर्म, अर्थ र कामको वास्तविक स्वरूप जान्दथे। तीक्ष्ण स्मरणशक्तिले युक्त उनी प्रतिभासम्पन्न थिए। लोकाचार र परम्परासँग सम्बन्धित कार्य सम्पन्न गर्नमा उनी परम निपुण थिए।
23उनी (राम) विनम्र थिए र आफ्ना अन्तर्भाव प्रकट गर्दैनथे। उनी गोप्य रूपमा मन्त्रणा गर्थे र उनका उत्तम मित्रहरू थिए। उनको क्रोध वा प्रसन्नता कहिल्यै व्यर्थ जाँदैनथ्यो। उनी जान्दथे कि कहिले त्याग गर्ने र कहिले संयम गर्ने।
24उनी आफ्नो निष्ठामा दृढ र बुद्धिमा स्थिर थिए। उनी कुनै नीच वस्तु स्वीकार गर्दैनथे न अपशब्द बोल्थे। उनी भावावेशमा बग्दैनथे न आलस्यतर्फ प्रवृत्त हुन्थे। उनी आफ्ना तथा अरूका दोष पनि जान्दथे।
25उनी शास्त्रका ज्ञाता थिए। उनी (आफ्नो हित गर्नेहरूप्रति) कृतज्ञ थिए र मानिसहरूका तुलनात्मक गुणको भेद गर्न निपुण थिए। न्यायपूर्ण दृष्टिले उनी (अपराधीलाई) दण्ड दिएर र (सज्जनमाथि) अनुग्रह गरेर विधिअनुसार न्याय गर्थे।
26उनी धर्मात्माहरूको स्वागत र प्रोत्साहन गर्न तथा (दुष्टहरूलाई) दण्डित गर्नमा निपुण थिए। उनी जान्दथे कि कसलाई दण्ड दिने। उनी राजस्व सङ्कलन गर्ने र विहित रीतिले धन खर्च गर्ने उचित उपाय जान्दथे।
27उनले शास्त्र तथा परस्पर सम्बद्ध (परस्पर विरोधी) विद्याशाखामा प्रवीणता प्राप्त गरेका थिए। अर्थ (राजनीति) र धर्मलाई राम्ररी बुझेपछि मात्र उनी कामको सेवन गर्थे। उनी कहिल्यै अल्छी भएनन्।
28मनोरञ्जनका लागि उपयोगी कला र शिल्पको उनलाई ज्ञान थियो। उनी धनको यथोचित वितरणका उपाय जान्दथे। हात्ती र घोडाको सवारी तथा तिनलाई वशमा पार्नमा उनी अनुभवी थिए।
29यस संसारमा धनुर्विद्यामा निपुणहरूमध्ये उनी श्रेष्ठ थिए। उनी महारथी र शत्रुहरूतर्फ बढेर तिनीहरूमाथि प्रहार गर्ने वीर मानिन्थे। सेनाको सञ्चालन गर्नमा उनी निपुण थिए।
30युद्धमा क्रुद्ध देवता वा राक्षसले पनि उनलाई दबाउन सक्दैनथे। उनी ईर्ष्यारहित थिए र उनले क्रोध तथा अभिमानलाई जितेका थिए। उनी कहिल्यै द्वेष गर्दैनथे, कुनै प्राणीको अपमान गर्दैनथे न कालको दबाबअगाडि झुक्थे।
31यसरी यस्ता उत्तम गुणले सम्पन्न भएकाले तीनै लोकका प्रजाले उनलाई उच्च सम्मान दिन्थे। क्षमामा उनी पृथ्वीसमान, बुद्धिमा बृहस्पतिसमान र पराक्रममा शचीपति (इन्द्र) समान थिए।
32सम्पूर्ण प्रजाले जसका गुणलाई प्रिय मान्थे, ती राम आफ्ना पिताका लागि आनन्दका स्रोत थिए र देदीप्यमान सूर्यका किरणसमान शोभा पाउँथे।
33पृथ्वीले उनलाई आफ्नो स्वामी बनाउन चाहन्थी, किनकि उनी यस्ता प्रसिद्ध गुणले युक्त थिए र सम्पूर्ण लोकपालसमान अदम्य पराक्रमले सम्पन्न थिए।
34आफ्ना पुत्रलाई यस्ता अगणित र अनुपम गुणले सम्पन्न देखेर शत्रुदमन राजा दशरथ विचार गर्न थाले।
35त्यसपछि दीर्घकाल बाँचिसकेका ती वृद्ध राजाको मनमा यो प्रिय विचार कौँधियो कि आफ्नै जीवनकालमा राम कसरी राजा बनून्।
36आफ्ना प्रिय पुत्रलाई अभिषिक्त देख्ने विचार उनको मनमा बारम्बार उठिरह्यो — यति गहिरो थियो (रामप्रति) उनको स्नेह।
37(उनले मनमनै भने) 'यिनको (रामको) एकमात्र कामना यस संसारको समृद्धि बढाउनु हो। यिनी सम्पूर्ण प्राणीप्रति करुणा गर्छन् र वर्षाका देवतासमान संसारका मानिसलाई मभन्दा पनि प्रिय छन्।'
38'पराक्रममा यिनी यम र इन्द्रसमान छन्, बुद्धिमा बृहस्पतिसमान, दृढतामा पर्वतसमान र गुणमा मभन्दा पनि बढी।'
39'आफ्ना पुत्रलाई पृथ्वीको यस सम्पूर्ण राज्यमा शासन गरिरहेको देखेर म यस उमेरमा स्वर्गप्राप्तिको आनन्द अनुभव गर्नेछु।'
40राजा दशरथले आफ्ना मन्त्रीहरूसँग परामर्श गरेर देखे कि राम यस्ता विविध गुणले सम्पन्न छन् जो अन्य राजाहरूमा भेटिँदैनन् — यस्ता अपरिमित गुण जो प्रशंसनीय र अनुकरणीय छन्। उनी यस संसारमा विशिष्ट छन् किनकि सबै गुण उनैमा समाहित देखिन्छन्। तब राजाले उनलाई युवराज बनाउने निश्चय गरे।
41राजा दशरथले आफ्ना मन्त्रीहरूसँग परामर्श गरेर देखे कि राम यस्ता विविध गुणले सम्पन्न छन् जो अन्य राजाहरूमा भेटिँदैनन् — यस्ता अपरिमित गुण जो प्रशंसनीय र अनुकरणीय छन्। उनी यस संसारमा विशिष्ट छन् किनकि सबै गुण उनैमा समाहित देखिन्छन्। तब राजाले उनलाई युवराज बनाउने निश्चय गरे।
42बुद्धिमान राजाले यो पनि अनुभव गरे कि उनको शरीर वृद्ध हुँदै छ र स्वर्गमा, आकाशमा तथा पृथ्वीमा भयङ्कर चिन्ता उत्पन्न गर्ने अपशकुन देखिँदै छन्।
43त्यसपछि राजाले बुझे कि यदि पूर्ण चन्द्रमासमान मुख भएका र प्रजाका प्रिय महात्मा रामको अभिषेक भयो भने उनको शोक हट्नेछ।
44यसको अभिलाषा गर्दै ती महात्मा राजाले बुझे कि आफ्नो तथा आफ्नो प्रजाको कल्याणको रक्षाको प्रक्रिया छिटो गर्ने समय आइसकेको छ।
45उनले यस पृथ्वीका विविध नगर र गाउँमा बस्ने राजाहरू तथा सबै प्रमुख नागरिकलाई व्यक्तिगत रूपमा निमन्त्रणा गरे।
46राजाले केकयराज र जनक — दुवैलाई हतारमा निमन्त्रणा गरेनन्, यस अभिप्रायले कि उनीहरूले यो मङ्गल समाचार पछि सुन्नेछन्।
47ती सबैको यथोचित स्वागत गरेर र उनीहरूलाई निवास तथा आभूषण प्रदान गर्ने राजा मानिसहरूले अलङ्कृत भगवान ब्रह्मासमान देखिए।
48शत्रुसेनालाई सन्तप्त पार्ने राजा (दशरथ) आसीन भएपछि आफ्नो प्रजाका प्रिय बाँकी राजाहरूले (सभाभवनमा) प्रवेश गरे।
49तब (सभामा प्रविष्ट भएका) राजाहरूले राजपरम्पराको पालन गर्दै राजा (दशरथ) तर्फ मुख फर्काएर आ-आफ्ना नियत आसन ग्रहण गरे।
50विनम्रताले सम्पन्न ती सामन्त राजाहरूले घेरिएका, यथोचित सम्मान पाएका तथा आदरपूर्ण नगर र गाउँवासीहरूले घेरिएका ती राजा (दशरथ) देवताहरूले घेरिएका सहस्राक्ष इन्द्रसमान देखिए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको पहिलो सर्ग समाप्त भयो।