सर्गः 75
अरण्यकाण्ड · अध्याय 75
संस्कृत
1दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन तेजसा। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः।।3.75.1।।
2स चिन्तयित्वा धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम्। हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत्।।3.75.2।।
3दृष्टोऽयमाश्रमस्सौम्य बह्वाश्चर्यो महात्मनाम्। विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः।।3.75.3।।
4सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण। उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः।।3.75.4।।
5प्रणष्टमशुभं तत्तत्कल्याणं समुपस्थितम्। तेन तत्त्वेन हृष्टं मे मनो लक्ष्मण सम्प्रति।।3.75.5।। हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति।
6तदागच्छ गमिष्यामि पम्पां तां प्रियदर्शनाम्।।3.75.6।। ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते। यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतस्सुतः।।3.75.7।। नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिस्सह वानरैः।
7तदागच्छ गमिष्यामि पम्पां तां प्रियदर्शनाम्।।3.75.6।। ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते। यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतस्सुतः।।3.75.7।। नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिस्सह वानरैः।
8अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम्।।3.75.8।। तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम्।
9एवं ब्रुवाणं तं धीरं रामं सौमित्रिरब्रवीत्।।3.75.9।। गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः।
10आश्रमात्तु तत स्तस्मान्निष्क्रम्य स विशाम्पतिः।।3.75.10।। आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सह प्रभुः।
11स ददर्श ततः पुण्यामुदारजनसेविताम्।।3.75.11।। नानाद्रुमलताकीर्णां पम्पां पानीयवाहिनीम्। पद्मैस्सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः।।3.75.12।। नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव।
12स ददर्श ततः पुण्यामुदारजनसेविताम्।।3.75.11।। नानाद्रुमलताकीर्णां पम्पां पानीयवाहिनीम्। पद्मैस्सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः।।3.75.12।। नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव।
13स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम्।।3.75.13।। मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत।
14अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
15अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
16अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
17अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
18अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
19अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।। पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्। तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।। पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः। मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।। अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः। अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।। समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्। कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।। एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्। ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।। तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
20स ददर्श ततः पम्पां शीतवारिनिधिं शुभाम्।।3.75.20।। तिलकाशोकपुन्नागवकुलोद्दालकाशिनीम्।
21स रामो विविधान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च।।3.75.21।। पश्यन्कामाभिसन्तप्तो जगाम परमं ह्रदम्।
22पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।। षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्। स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।। स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्। इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
23पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।। षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्। स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।। स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्। इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
24पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।। षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्। स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।। स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्। इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
25अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः। ऋष्यमूक इति ख्यातः पुण्यः पुष्पितपादपः।।3.75.25।।
26हरेः ऋक्षरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः। अध्यास्ते तं महावीर्यस्सुग्रीव इति विश्रुतः।।3.75.26।।
27सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ। इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम्।।3.75.27।।
28राज्यभ्रष्टेन दीनेन तस्यामासक्तचेतसा। कथं मया विना शक्यं सीतां लक्ष्मण जीवितुम्।।3.75.28।।
29इत्येवमुक्त्वा मदनाभिपीडितः स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतसम्। विवेश पम्पां नलिनीं मनोरमां रघूत्तमश्शोकविषादयन्त्रितः।।3.75.29।।
30ततो महद्वर्त्म सुदूरसङ्क्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम्। ददर्श पम्पां शुभदर्शकाननामनेकनानाविधपक्षिजालकाम्।।3.75.30।।
अंग्रेज़ी
1When Sabari departed for heaven with her brilliance, Rama contemplated (about the power of sages)with Lakshmana.
2Thinking about the power of the great sages, righteous Rama said to Lakshmana, his wellwisher with singleminded devotion:
3O handsome one, we have seen this highly wonderful hermitage, where deer and tigers dwell together with mutual confidence, where birds of all kinds inhabit.
4O Lakshmana, having bathed in the waters of the seven seas (by taking ritualistic bath in these waters) the manes are offered oblations in accordance with tradition.
5We have got rid of inauspicious time and good days have come. Therefore, I feel truly happy. Good fortune will appear (now), O Lakshmana, O tiger among men
6Come, let us go to Pampa, which is pleasing to look at. Sugriva, the rigteous self, the son of the Sun has been staying for fear of Vali at the shining Rishyamuka, not far from here.
7Come, let us go to Pampa, which is pleasing to look at. Sugriva, the rigteous self, the son of the Sun has been staying for fear of Vali at the shining Rishyamuka, not far from here.
8I am hastening to see that noble Sugriva the mighty monkey, as the search for Sita depends on him, O handsome one
9To the words of Rama who was of stable mind, Lakshmana replied : My mind too is hastening me. Let us get there quickly.
10Then Rama the lord of men along with Lakshmana departed from the hermitage and went to Pampa.
11He saw the sacred lake Pampa whose sweet flow of water was used by great seers. It abounded in trees and creepers. Its surface was red with lotuses at one place, white with clusters of lilies at another and with blue lotuses at other places. As such, it looked like a carpet with variegated colours.
12He saw the sacred lake Pampa whose sweet flow of water was used by great seers. It abounded in trees and creepers. Its surface was red with lotuses at one place, white with clusters of lilies at another and with blue lotuses at other places. As such, it looked like a carpet with variegated colours.
13Rama reached the Matanga lake which he could see from a distance and bathed in it.
14Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
15Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
16Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
17Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
18Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
19Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.
20Rama saw lake Pampa with cool waters and the groves on the bank filled with tilaka, ashoka, punnaga, bakula and uddala trees.
21On seeing different kinds of trees and tanks, the lovestriken Rama visited that great lake.
22There were lovely pleasuregardens in full bloom filled with sal and champk trees. Honeybees on flowers looked lovely and bright. The waters were crystalclear and fragrant with lotuses.The soft sands on the banks of Pampa gleamed. Rama saw them again and again and described them to Lakshmana.
23There were lovely pleasuregardens in full bloom filled with sal and champk trees. Honeybees on flowers looked lovely and bright. The waters were crystalclear and fragrant with lotuses.The soft sands on the banks of Pampa gleamed. Rama saw them again and again and described them to Lakshmana.
24There were lovely pleasuregardens in full bloom filled with sal and champk trees. Honeybees on flowers looked lovely and bright. The waters were crystalclear and fragrant with lotuses.The soft sands on the banks of Pampa gleamed. Rama saw them again and again and described them to Lakshmana.
25The famous mount, sacred Rishyamuka is situated on the bank of Pampa full of blossoming trees.
26The mighty son of Riksharaja, the great soul, the Sun whose son was the wellknown Sugriva, resides on this mountain.
27Rama said to Lakshmana, the best of men, who had truth as his strength, Go to Sugriva, lord of the monkeys.
28O Lakshmana, deprived of the kingdom I have become a destitute. With my heart attached to Sita how can I live without her ?
29Having said these words to Lakshmana who was listening to him with undivided attention, Rama, the best of the Raghus, oppressed by love and afflicted by tears of grief entered Pampa, the delightful lotuslake.
30Thereafter, going slowly to a distance, Rama and Lakshmana saw Pampa surrounded by beautiful forests full of many varieties of birds. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततिमस्सर्गः।। Thus ends the seventyfifth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1जब शबरी अपने तेज सहित स्वर्ग को प्रस्थान कर गईं, तब राम ने लक्ष्मण सहित (मुनियों की शक्ति पर) चिन्तन किया।
2महर्षियों की शक्ति के विषय में विचार करते हुए धर्मात्मा राम ने एकाग्र भक्ति वाले अपने हितैषी लक्ष्मण से कहा:
3हे सुन्दर! हमने यह अत्यन्त अद्भुत आश्रम देखा है, जहाँ मृग और व्याघ्र परस्पर विश्वास से एक साथ रहते हैं, जहाँ सब प्रकार के पक्षी निवास करते हैं।
4हे लक्ष्मण! सात समुद्रों के जल में स्नान करके (इन जलों में विधिवत् स्नान करके) परम्परा के अनुसार पितरों को तर्पण अर्पित किया गया है।
5हम अशुभ काल से मुक्त हुए और शुभ दिन आ गए। इसलिए मैं वास्तव में प्रसन्न अनुभव करता हूँ। हे लक्ष्मण! हे पुरुषों में व्याघ्र! (अब) सौभाग्य प्रकट होगा।
6आओ, हम पम्पा चलें, जो देखने में मनोहर है। धर्मात्मा सूर्यपुत्र सुग्रीव वालि के भय से यहाँ से अधिक दूर नहीं, देदीप्यमान ऋष्यमूक पर रह रहे हैं।
7आओ, हम पम्पा चलें, जो देखने में मनोहर है। धर्मात्मा सूर्यपुत्र सुग्रीव वालि के भय से यहाँ से अधिक दूर नहीं, देदीप्यमान ऋष्यमूक पर रह रहे हैं।
8हे सुन्दर! मैं उन आर्य सुग्रीव, उस बलशाली वानर से मिलने की शीघ्रता में हूँ, क्योंकि सीता की खोज उन्हीं पर निर्भर है।
9स्थिर मन वाले राम के वचनों पर लक्ष्मण ने उत्तर दिया—मेरा मन भी मुझे शीघ्रता करा रहा है। हम शीघ्र वहाँ पहुँचें।
10तब नरेश राम ने लक्ष्मण सहित उस आश्रम से प्रस्थान किया और पम्पा गए।
11उन्होंने पवित्र पम्पा सरोवर देखा जिसके जल की मधुर धारा का उपयोग महर्षि करते थे। वह वृक्षों और लताओं से भरा था। उसका पृष्ठ कहीं कमलों से लाल, कहीं कुमुदों के गुच्छों से श्वेत और कहीं नीलकमलों से नीला था। इस प्रकार वह रंग-बिरंगी चादर के समान लगता था।
12उन्होंने पवित्र पम्पा सरोवर देखा जिसके जल की मधुर धारा का उपयोग महर्षि करते थे। वह वृक्षों और लताओं से भरा था। उसका पृष्ठ कहीं कमलों से लाल, कहीं कुमुदों के गुच्छों से श्वेत और कहीं नीलकमलों से नीला था। इस प्रकार वह रंग-बिरंगी चादर के समान लगता था।
13राम मतंग सरोवर तक पहुँचे जिसे वे दूर से देख सकते थे, और उसमें स्नान किया।
14पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
15पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
16पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
17पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
18पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
19पम्पा सरोवर लाल कमलों और उनकी सुगन्ध से भरा था। उसका तट खिले आम्र वृक्षों तथा नाना प्रकार के वृक्षों से घिरा था—जैसे बिजौरे के समान बीजों से भरे फलों वाले तिलक वृक्ष, धव वृक्ष, खिले हुए श्वेत वृक्ष, पुष्पों से लदे करवीर वृक्ष, पुन्नाग वृक्ष, चमेली और कुन्द की झाड़ियों के गुच्छे, गूलर के वृक्ष, वैसे ही सरकण्डे, अशोक वृक्ष, अतिमुक्तक लताएँ और अन्य अनेक वृक्ष, जो सर्वांग अलंकृत स्त्रियों के समान दिखते थे। राम और लक्ष्मण उन्हें निहारते हुए आगे बढ़े। वहाँ पुष्पों से भरे अन्य वृक्ष, विशाल वृक्ष और सरकण्डों वाले कोयष्टिक वृक्ष थे। वन में निवास करने वाले मयूर, शुक जैसे नाना पक्षी जोर से कलरव कर रहे थे। उस वन में यह सब देखते हुए राम और लक्ष्मण शान्त मन से अविचलित आगे बढ़े।
20राम ने शीतल जल वाला पम्पा सरोवर और तट पर तिलक, अशोक, पुन्नाग, बकुल तथा उद्दाल वृक्षों से भरे उपवन देखे।
21नाना प्रकार के वृक्ष और सरोवर देखकर प्रेमपीड़ित राम ने उस महान् सरोवर का दर्शन किया।
22वहाँ साल और चम्पक वृक्षों से भरे पूर्ण खिले मनोहर क्रीड़ोद्यान थे। पुष्पों पर मधुमक्खियाँ मनोहर और उज्ज्वल दिखती थीं। जल स्फटिक के समान निर्मल और कमलों से सुगन्धित था। पम्पा के तटों की कोमल बालू दमक रही थी। राम ने उन्हें बार-बार देखा और लक्ष्मण को उनका वर्णन किया।
23वहाँ साल और चम्पक वृक्षों से भरे पूर्ण खिले मनोहर क्रीड़ोद्यान थे। पुष्पों पर मधुमक्खियाँ मनोहर और उज्ज्वल दिखती थीं। जल स्फटिक के समान निर्मल और कमलों से सुगन्धित था। पम्पा के तटों की कोमल बालू दमक रही थी। राम ने उन्हें बार-बार देखा और लक्ष्मण को उनका वर्णन किया।
24वहाँ साल और चम्पक वृक्षों से भरे पूर्ण खिले मनोहर क्रीड़ोद्यान थे। पुष्पों पर मधुमक्खियाँ मनोहर और उज्ज्वल दिखती थीं। जल स्फटिक के समान निर्मल और कमलों से सुगन्धित था। पम्पा के तटों की कोमल बालू दमक रही थी। राम ने उन्हें बार-बार देखा और लक्ष्मण को उनका वर्णन किया।
25विख्यात, पवित्र ऋष्यमूक पर्वत खिले हुए वृक्षों से भरे पम्पा के तट पर स्थित है।
26महात्मा ऋक्षराज के बलशाली पुत्र, सूर्य—जिनके पुत्र विख्यात सुग्रीव हैं—के वंशज इस पर्वत पर निवास करते हैं।
27राम ने सत्य ही जिनका बल था, उन पुरुषों में श्रेष्ठ लक्ष्मण से कहा—वानरों के स्वामी सुग्रीव के पास जाओ।
28हे लक्ष्मण! राज्य से वंचित होकर मैं निराश्रित हो गया हूँ। सीता में आसक्त हृदय लिए मैं उनके बिना कैसे जी सकता हूँ?
29अविभक्त ध्यान से सुनते लक्ष्मण से ये वचन कहकर रघुवंशियों में श्रेष्ठ राम प्रेम से पीड़ित और शोक के आँसुओं से आहत होकर मनोहर कमलसरोवर पम्पा में प्रविष्ट हुए।
30तत्पश्चात् धीरे-धीरे कुछ दूर जाकर राम और लक्ष्मण ने पम्पा को अनेक प्रकार के पक्षियों से भरे सुन्दर वनों से घिरा देखा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का पञ्चसप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1जब शबरी आफ्नो तेजसहित स्वर्गतर्फ प्रस्थान गरिन्, तब रामले लक्ष्मणसहित (मुनिहरूको शक्तिमाथि) चिन्तन गरे।
2महर्षिहरूको शक्तिको विषयमा विचार गर्दै धर्मात्मा रामले एकाग्र भक्ति भएका आफ्ना हितैषी लक्ष्मणलाई भने:
3हे सुन्दर! हामीले यो अत्यन्तै अद्भुत आश्रम देखेका छौँ, जहाँ मृग र बाघ परस्पर विश्वासले सँगै बस्छन्, जहाँ सबै प्रकारका पक्षी बस्छन्।
4हे लक्ष्मण! सात समुद्रको पानीमा स्नान गरेर (यी पानीमा विधिवत् स्नान गरेर) परम्पराअनुसार पितृहरूलाई तर्पण अर्पण गरिएको छ।
5हामी अशुभ कालबाट मुक्त भयौँ र शुभ दिन आए। त्यसैले म वास्तवमै प्रसन्न अनुभव गर्छु। हे लक्ष्मण! हे मानिसहरूमा बाघ! (अब) सौभाग्य प्रकट हुनेछ।
6आऊ, हामी पम्पा जाऔँ, जो हेर्दा मनोहर छ। धर्मात्मा सूर्यपुत्र सुग्रीव वालिको भयले यहाँबाट धेरै टाढा नभई, देदीप्यमान ऋष्यमूकमा बसिरहेका छन्।
7आऊ, हामी पम्पा जाऔँ, जो हेर्दा मनोहर छ। धर्मात्मा सूर्यपुत्र सुग्रीव वालिको भयले यहाँबाट धेरै टाढा नभई, देदीप्यमान ऋष्यमूकमा बसिरहेका छन्।
8हे सुन्दर! म ती आर्य सुग्रीव, त्यस बलशाली वानरलाई भेट्ने हतारमा छु, किनभने सीताको खोज उनैमा निर्भर छ।
9स्थिर मन भएका रामका वचनमा लक्ष्मणले उत्तर दिए—मेरो मनले पनि मलाई हतार गराइरहेको छ। हामी छिट्टै त्यहाँ पुगौँ।
10तब नरेश रामले लक्ष्मणसहित त्यस आश्रमबाट प्रस्थान गरे र पम्पा गए।
11उनले पवित्र पम्पा सरोवर देखे जसको पानीको मीठो धाराको उपयोग महर्षिहरूले गर्थे। त्यो रूख र लहराले भरिएको थियो। त्यसको सतह कतै कमलले रातो, कतै कुमुदका गुच्छाले सेतो र कतै नीलकमलले नीलो थियो। यसरी त्यो रङ्गीचङ्गी गलैँचासमान लाग्थ्यो।
12उनले पवित्र पम्पा सरोवर देखे जसको पानीको मीठो धाराको उपयोग महर्षिहरूले गर्थे। त्यो रूख र लहराले भरिएको थियो। त्यसको सतह कतै कमलले रातो, कतै कुमुदका गुच्छाले सेतो र कतै नीलकमलले नीलो थियो। यसरी त्यो रङ्गीचङ्गी गलैँचासमान लाग्थ्यो।
13राम मतङ्ग सरोवरसम्म पुगे जसलाई उनी टाढाबाट देख्न सक्थे, र त्यसमा स्नान गरे।
14पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
15पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
16पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
17पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
18पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
19पम्पा सरोवर राता कमल र तिनको सुगन्धले भरिएको थियो। त्यसको किनार फुलेका आँपका रूख तथा नाना प्रकारका रूखले घेरिएको थियो—जस्तै बिमिरोसमान बीउले भरिएका फल भएका तिलक रूख, धव रूख, फुलेका सेता रूख, फूलले लटरम्म करवीर रूख, पुन्नाग रूख, चमेली र कुन्दका झाडीका गुच्छा, डुम्रीका रूख, त्यसै गरी निगालो, अशोक रूख, अतिमुक्तक लहरा र अन्य अनेक रूख, जो सर्वाङ्ग अलङ्कृत स्त्रीसमान देखिन्थे। राम र लक्ष्मण तिनलाई हेर्दै अगाडि बढे। त्यहाँ फूलले भरिएका अन्य रूख, विशाल रूख र निगालो भएका कोयष्टिक रूख थिए। वनमा बस्ने मयूर, सुगाजस्ता नाना पक्षी चर्को स्वरले कराइरहेका थिए। त्यस वनमा यी सबै हेर्दै राम र लक्ष्मण शान्त मनले अविचलित अगाडि बढे।
20रामले चिसो पानी भएको पम्पा सरोवर र किनारमा तिलक, अशोक, पुन्नाग, बकुल तथा उद्दाल रूखले भरिएका उपवन देखे।
21नाना प्रकारका रूख र सरोवर देखेर प्रेमपीडित रामले त्यस महान् सरोवरको दर्शन गरे।
22त्यहाँ साल र चम्पक रूखले भरिएका पूरै फुलेका मनोहर क्रीडोद्यान थिए। फूलमा मौरीहरू मनोहर र उज्ज्वल देखिन्थे। पानी स्फटिकसमान निर्मल र कमलले सुगन्धित थियो। पम्पाका किनारका कोमल बालुवा दन्किरहेका थिए। रामले तिनलाई बारम्बार हेरे र लक्ष्मणलाई तिनको वर्णन गरे।
23त्यहाँ साल र चम्पक रूखले भरिएका पूरै फुलेका मनोहर क्रीडोद्यान थिए। फूलमा मौरीहरू मनोहर र उज्ज्वल देखिन्थे। पानी स्फटिकसमान निर्मल र कमलले सुगन्धित थियो। पम्पाका किनारका कोमल बालुवा दन्किरहेका थिए। रामले तिनलाई बारम्बार हेरे र लक्ष्मणलाई तिनको वर्णन गरे।
24त्यहाँ साल र चम्पक रूखले भरिएका पूरै फुलेका मनोहर क्रीडोद्यान थिए। फूलमा मौरीहरू मनोहर र उज्ज्वल देखिन्थे। पानी स्फटिकसमान निर्मल र कमलले सुगन्धित थियो। पम्पाका किनारका कोमल बालुवा दन्किरहेका थिए। रामले तिनलाई बारम्बार हेरे र लक्ष्मणलाई तिनको वर्णन गरे।
25विख्यात, पवित्र ऋष्यमूक पर्वत फुलेका रूखले भरिएको पम्पाको किनारमा अवस्थित छ।
26महात्मा ऋक्षराजका बलशाली पुत्र, सूर्य—जसका पुत्र विख्यात सुग्रीव हुन्—का वंशज यस पर्वतमा बस्छन्।
27रामले सत्य नै जसको बल थियो, ती मानिसहरूमा श्रेष्ठ लक्ष्मणलाई भने—वानरहरूका स्वामी सुग्रीवकहाँ जाऊ।
28हे लक्ष्मण! राज्यबाट वञ्चित भई म निराश्रित भएको छु। सीतामा आसक्त हृदय लिएर म उनीविना कसरी बाँच्न सक्छु?
29अविभक्त ध्यानले सुनिरहेका लक्ष्मणलाई यी वचन भनेर रघुवंशीहरूमा श्रेष्ठ राम प्रेमले पीडित र शोकका आँसुले आहत भई मनोहर कमलसरोवर पम्पामा प्रविष्ट भए।
30त्यसपछि बिस्तारै केही टाढा गएर राम र लक्ष्मणले पम्पालाई अनेक प्रकारका पक्षीले भरिएका सुन्दर वनले घेरिएको देखे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको पचहत्तरौँ सर्ग समाप्त भयो।