सर्गः 43
अरण्यकाण्ड · अध्याय 43
संस्कृत
1सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्।।3.43.1।। प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम्।।3.43.2।।
2सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमान्यपचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्।।3.43.1।। प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम्।।3.43.2।।
3तयाऽऽहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तौ देशं तदा ददृशतुर्मृगम्।।3.43.3।।
4शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्।।3.43.4।।
5चरन्तोमृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राजन् राजानः कामरूपिणा।।3.43.5।।
6अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसन्निभम्।।3.43.6।।
7मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः।।3.43.7।।
8एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा हृतचेतना।।3.43.8।।
9आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति।।3.43.9।।
10इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमरास्सृमरास्तथा।।3.43.10।।
11ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विचरन्ति महाबाहो रुपश्रेष्ठा मनोहराः।।3.43.11।।
12न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथाऽयं मृगसत्तमः।।3.43.12।।
13नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः। द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसन्निभः।।3.43.13।।
14अहो रूपमहो लक्ष्मीस्स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे।।3.43.14।।
15यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति।।3.43.15।।
16समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति।।3.43.16।।
17भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति।।3.43.17।।
18जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति।।3.43.18।।
19निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्।।3.43.19।।
20कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्। वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम।।3.43.20।।
21तेन काञ्चनवर्णेन मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा।।3.43.21।। बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्।
22एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम्।।3.43.22।। लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।।3.43.23।।
23एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम्।।3.43.22।। लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।।3.43.23।।
24पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।।3.43.24।। न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः।।3.43.25।।
25पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।।3.43.24।। न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः।।3.43.25।।
26प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दवः।।3.43.26।।
27पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्। जिह्वां मुखान्निस्सरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्।।3.43.27।।
28मसारगल्लर्कमुखश्शङ्खमुक्तानिभोदरः। कस्य नामाभिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः।।3.43.28।।
29कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनद मयप्रभम्। नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्।।3.43.29।।
30मांसहेतोरपि मृगान्विनोदार्थं च धन्वनः। घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने।।3.43.30।।
31धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने। धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः।।3.43.31।।
32तत्सारमखिलं नृ़णां धनं निचयवर्धनम्। मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण।।3.43.32।।
33अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्। तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण।।3.43.33।।
34एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि। उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा।।3.43.34।।
35न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी। भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः।।3.43.35।।
36एष चैव मृगश्श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः। उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ।।3.43.36।।
37यदि वाऽयं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण। मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योस्य वधो मया।।3.43.37।।
38एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना। वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः।।3.43.38।।
39उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः। निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः।।3.43.39।।
40पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः। उदरस्थो द्विजान्हन्तिस्वगर्भोऽश्वतरीमिव।।3.43.40।।
41स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्। अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्षस्तस्य बभूव ह।।3.43.41।।
42समुत्थाने व तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्। उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत्।।3.43.42।।
43त्वयाऽविगण्य वातापे परिभूतास्स्वतेजसा। जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः।।3.43.43।।
44तदेवं न भवेद्रक्षोवातापिरिव लक्ष्मण। मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्।।3.43.44।। भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः।
45इह त्वं भव सन्नद्दो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्।।3.43.45।। अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन।
46अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम्।।3.43.46।। यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्।
47पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम्।।3.43.47।। त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।
48अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया।।3.43.48।। यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्। हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण।।3.43.49।।
49अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया।।3.43.48।। यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्। हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण।।3.43.49।।
50प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण। भवाप्रमत्तः परिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः।।3.43.50।।
अंग्रेज़ी
1Sita while plucking flowers Sita who had fine hips, flawless beautiful limbs and pure golden complexion felt delighted to see the deer with gold and silver colours on both sides of his body. She called out to Rama and Lakshmana who were equipped with arms.
2Sita while plucking flowers Sita who had fine hips, flawless beautiful limbs and pure golden complexion felt delighted to see the deer with gold and silver colours on both sides of his body. She called out to Rama and Lakshmana who were equipped with arms.
3When Sita called Rama and Lakshmana, the two tigers among men, they looked around and saw the deer.
4Seeing the deer, Lakshmana suspected him to be Maricha and said this to Rama.
5Many kings, while on hunting expedition in the forest, have been deceitfully killed by malicious Maricha, who could assume any form at his free will.
6O tiger among men, this deceitful demon (Maricha) has been transformed into the illusory form of a radiant deer which does not exist.
7O Rama, lord of the world nowhere on earth does exist this kind of wonderful deer sparkling with gems. That it is a mere trick, an illusion there is no doubt.
8Sita was too enchanted by the skin of the deer to retain her sense of discrimination. Intervening, she said to Rama joyfully with a pure smile on her face:
9O prince O longarmed one, this deer has captivated my mind. Fetch him for me.This will be our playmate.
10Here at the hermitage there are many lovely deer, yaks and antelopes wandering in herds.
11O longarmed one, most beautiful animals like bears, antelopes and groups of monkeys and kinneras are wandering here.
12O prince this kind of beautiful, tame and glittering deer I have never seen before.
13Its body glittering with different colours, speckled with gems of different kinds, is like the Moon shining and illuminating the forest.
14Oh what a beauty, Oh what rich call what delightful, wonderful, graceful limbs This deer captivates my heart.
15If this deer can be caught alive, it will be thrilling, it will work wonders.
16After the completion of exile in the forest, when we are back in the kingdom, this deer will add beauty to the harem.
17O king this deer will create amazement in Bharata, in mothersinlaw, in you and in me as well.
18O best among men, if this great deer cannot be captured alive, I will wear its beautiful skin.
19If this animal is killed and its golden skin is spread on a tender grass cushion, there will I like to sit.
20This kind of request arising out of a woman's desire may sound terrible, still then the beauty of this animal's skin has produced in me a wonder.
21By his golden colour resembling the rising Sun, by his horns with excellent gems shining like the milkyway, even Rama's mind was wonderstruck.
22On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:
23On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:
24O Lakshmana, see the eagerness of Sita. Such a deer of exceptional beauty will not be found in this forest. There is no equal to this animal even in the Nandan garden of Indra, or the Chaitraratha, the garden of Kubera. Where can such an animal be found on earth?
25O Lakshmana, see the eagerness of Sita. Such a deer of exceptional beauty will not be found in this forest. There is no equal to this animal even in the Nandan garden of Indra, or the Chaitraratha, the garden of Kubera. Where can such an animal be found on earth?
26The stretches of hair on the deer's body bent both in the natural order and in the opposite direction look beautiful. The spots of gold on the skin are wonderful.
27Look at his tongue stretched out of the mouth while yawning. It is glowing like flaming fire. It is like the lightning sparkling in the cloud.
28His face is a drinking pot of emerald, the belly is a conch or a pearl. Whose mind will not be attracted by this indescribable beauty ?
29Whose mind will not be filled with wonder on seeing this divine beauty glittering like lustrous gold and studded with a variety of gems ?
30O Lakshmana kings who wield bows in hunting expeditions kill deer in the forest for sport as well as for venison.
31From huge forests a variety of mineral wealth consisting of gems, stones and gold are collected with great effort.
32O Lakshmana the essence of forest wealth is mineral wealth, which helps the growth of the treasury. It is conceived mentally as in the case of Venus.
33A materialist moves about thoughtlessly for making money. Economists call it material wealth.
34The slender-waisted Vaidehi will sit with me upon the excellent golden hide of this gem of a deer.
35The skins of various types of deer like Priyaki, Kadali or goats or sheep cannot be compared in softness to the skin of this deer.
36This majestic deer and the deer flying in heaven (the deer's figure seen in the Moon called Mrgasira) both the deer of the star in the sky and the deer of the earth are divine.
37Lakshmana, as you say, if it is the illusion of a demon, even then it should be killed by me.
38The great sages were tortured and killed earlier by this cruel, evilminded Maricha while wandering in the forest.
39Many kings who were great archers who set out on hunting expedition were killed by him. Therefore, this animal deserves to be killed.
40Earlier in this forest, Vatapi used to humiliate the ascetic brahmins and to kill them by entering into their stomach like a womb killing the female mule.
41That Vatapi after a long time, once greedily entered into the stomach of the great lustrous sage Agastya and became his food.
42When the venerable sage Agastya got up (after eating), he observed Vatapi wishing to turn into his real form. So smiling at him, he said:
43'O Vatapi you killed the best of brahmins living in this world, disregarding them because of your power. Hence you were digested by me.'
44O Lakshmana just like Vatapi, this demon will not live. Whoever violates a person of my kind who is ever righteous and selfcontrolled will be killed
45O Lakshmana, delight of the Raghu dynasty, be very alert and restrained and protect Sita. Whatever duty we have to perform depends on her protection.
46O Lakshmana I will go quickly and either kill the deer or catch it. Now let me go.
47See, how Vaidehi ardently longs for the skin of this deer I will not let the animal live, O Lakshmana
48Keep vigil over Sita at the hermitage, O Lakshmana I will certainly kill the speckled antelope with a single arrow, get his skin and come back quickly.
49Keep vigil over Sita at the hermitage, O Lakshmana I will certainly kill the speckled antelope with a single arrow, get his skin and come back quickly.
50O Lakshmana, be vigilant in guarding Sita, suspecting danger every moment from all directions. Take the help of Jatayu, the mighty and wise bird who will be on his rounds. इत्याषे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortythird sarga in Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1पुष्प चुनती सुन्दर कटि वाली, निर्दोष सुन्दर अंगों वाली और शुद्ध स्वर्ण के वर्ण वाली सीता उस मृग को देखकर हर्षित हुईं जिसके शरीर के दोनों पार्श्वों पर स्वर्ण और रजत के वर्ण थे। उन्होंने अस्त्रों से सुसज्जित राम और लक्ष्मण को पुकारा।
2पुष्प चुनती सुन्दर कटि वाली, निर्दोष सुन्दर अंगों वाली और शुद्ध स्वर्ण के वर्ण वाली सीता उस मृग को देखकर हर्षित हुईं जिसके शरीर के दोनों पार्श्वों पर स्वर्ण और रजत के वर्ण थे। उन्होंने अस्त्रों से सुसज्जित राम और लक्ष्मण को पुकारा।
3जब सीता ने पुरुषों में व्याघ्र राम और लक्ष्मण को पुकारा, तब उन्होंने चारों ओर देखा और वह मृग देखा।
4मृग को देखकर लक्ष्मण को सन्देह हुआ कि वह मारीच है, और उन्होंने राम से यह कहा।
5वन में आखेट के लिए निकले अनेक राजा दुर्भावनापूर्ण मारीच द्वारा छलपूर्वक मारे जा चुके हैं, जो स्वेच्छा से कोई भी रूप धारण कर सकता है।
6हे पुरुषों में व्याघ्र! इस छली राक्षस (मारीच) ने एक देदीप्यमान मृग के मायावी रूप में स्वयं को बदल लिया है, जिसका अस्तित्व ही नहीं है।
7हे जगत् के स्वामी राम! पृथ्वी पर कहीं भी रत्नों से चमकता ऐसा अद्भुत मृग नहीं होता। यह मात्र छल है, माया है—इसमें सन्देह नहीं।
8सीता उस मृग के चर्म से इतनी मोहित थीं कि उनका विवेक जाता रहा। बीच में ही बोलकर उन्होंने मुख पर निर्मल मुस्कान लिए हर्षपूर्वक राम से कहा:
9हे राजकुमार! हे महाबाहु! इस मृग ने मेरा मन मोह लिया है। इसे मेरे लिए ले आइए। यह हमारा क्रीड़ासाथी बनेगा।
10यहाँ आश्रम के पास अनेक मनोहर मृग, चमरी और कृष्णसार झुण्डों में विचरण करते हैं।
11हे महाबाहु! यहाँ भालू, कृष्णसार तथा वानरों और किन्नरों के दल जैसे परम सुन्दर प्राणी विचरण करते हैं।
12हे राजकुमार! ऐसा सुन्दर, सौम्य और चमकता मृग मैंने पहले कभी नहीं देखा।
13नाना वर्णों से चमकता, नाना प्रकार के रत्नों से चितकबरा उसका शरीर वन को प्रकाशित करते देदीप्यमान चन्द्रमा के समान है।
14ओह, कैसा सौन्दर्य! ओह, कैसी समृद्ध पुकार! कैसे मनोहर, अद्भुत, तेजस्वी अंग! इस मृग ने मेरा हृदय मोह लिया है।
15यदि यह मृग जीवित पकड़ा जा सके, तो यह रोमांचक होगा, यह आश्चर्य कर दिखाएगा।
16वनवास पूर्ण होने के पश्चात् जब हम राज्य लौटेंगे, तब यह मृग अन्तःपुर की शोभा बढ़ाएगा।
17हे राजन्! यह मृग भरत में, सासों में, आप में और मुझमें भी विस्मय उत्पन्न करेगा।
18हे पुरुषों में श्रेष्ठ! यदि यह महान् मृग जीवित न पकड़ा जा सके, तो मैं इसका सुन्दर चर्म धारण करूँगी।
19यदि यह पशु मारा जाए और उसका स्वर्णिम चर्म कोमल घास के आसन पर बिछा दिया जाए, तो मैं वहीं बैठना चाहूँगी।
20स्त्री की इच्छा से उत्पन्न इस प्रकार की माँग भयंकर लग सकती है, फिर भी इस पशु के चर्म के सौन्दर्य ने मुझमें विस्मय उत्पन्न कर दिया है।
21उदित होते सूर्य के समान अपने स्वर्ण वर्ण से और आकाशगंगा के समान चमकते उत्तम रत्नों वाले अपने सींगों से उसने राम का मन भी विस्मित कर दिया।
22सीता के वचन सुनकर और उस अद्भुत मृग को देखकर राम उसके रूप से ललचा गए। सीता से प्रेरित होकर उन्होंने हर्षपूर्वक लक्ष्मण से यह कहा:
23सीता के वचन सुनकर और उस अद्भुत मृग को देखकर राम उसके रूप से ललचा गए। सीता से प्रेरित होकर उन्होंने हर्षपूर्वक लक्ष्मण से यह कहा:
24हे लक्ष्मण! सीता की उत्सुकता देखो। इस वन में ऐसा असाधारण सौन्दर्य वाला मृग नहीं मिलेगा। इस पशु के समान इन्द्र के नन्दन उद्यान अथवा कुबेर के चैत्ररथ में भी कोई नहीं। फिर ऐसा प्राणी पृथ्वी पर कहाँ मिलेगा?
25हे लक्ष्मण! सीता की उत्सुकता देखो। इस वन में ऐसा असाधारण सौन्दर्य वाला मृग नहीं मिलेगा। इस पशु के समान इन्द्र के नन्दन उद्यान अथवा कुबेर के चैत्ररथ में भी कोई नहीं। फिर ऐसा प्राणी पृथ्वी पर कहाँ मिलेगा?
26इस मृग के शरीर पर स्वाभाविक क्रम में और विपरीत दिशा में झुके रोमों की पंक्तियाँ सुन्दर लगती हैं। चर्म पर स्वर्ण के बिन्दु अद्भुत हैं।
27जँभाई लेते समय मुख से बाहर निकली उसकी जिह्वा देखो। वह प्रज्वलित अग्नि के समान दमक रही है। वह मेघ में चमकती बिजली के समान है।
28उसका मुख मरकत का पात्र है, उदर शंख अथवा मोती। इस अवर्णनीय सौन्दर्य से किसका मन आकृष्ट न होगा?
29देदीप्यमान स्वर्ण के समान चमकते और नाना रत्नों से जड़े इस दिव्य सौन्दर्य को देखकर किसका मन विस्मय से न भर जाएगा?
30हे लक्ष्मण! आखेट पर निकले जो राजा धनुष धारण करते हैं, वे वन में क्रीड़ा के लिए तथा मृगमाँस के लिए मृगों का वध करते हैं।
31विशाल वनों से रत्नों, पाषाणों और स्वर्ण से युक्त नाना प्रकार की खनिजसम्पदा महान् प्रयत्न से एकत्र की जाती है।
32हे लक्ष्मण! वनसम्पदा का सार खनिजसम्पदा है, जो कोष की वृद्धि में सहायक होती है। शुक्राचार्य के मत के अनुसार इसकी कल्पना मन से की जाती है।
33भौतिकवादी धन कमाने के लिए बिना विचार किए घूमता रहता है। अर्थशास्त्री उसे भौतिक सम्पदा कहते हैं।
34पतली कटि वाली वैदेही इस रत्नस्वरूप मृग के उत्तम स्वर्णिम चर्म पर मेरे साथ बैठेंगी।
35प्रियकी, कदली अथवा बकरी या भेड़ जैसे नाना प्रकार के मृगों के चर्म कोमलता में इस मृग के चर्म की समानता नहीं कर सकते।
36यह भव्य मृग और आकाश में उड़ता मृग (चन्द्रमा में दिखने वाली मृगशिरा नामक मृगाकृति)—आकाश के नक्षत्र का मृग और पृथ्वी का यह मृग—दोनों ही दिव्य हैं।
37लक्ष्मण! जैसा तुम कहते हो, यदि यह किसी राक्षस की माया है, तो भी मुझे इसका वध करना चाहिए।
38वन में विचरण करते समय इस क्रूर, दुर्बुद्धि मारीच ने पहले महर्षियों को सताया और मारा है।
39आखेट पर निकले अनेक महान् धनुर्धर राजा इसके द्वारा मारे गए हैं। अतः यह पशु वध के योग्य है।
40इसी वन में पहले वातापि तपस्वी ब्राह्मणों का अपमान करता था और उनके उदर में प्रवेश कर उन्हें उसी प्रकार मार डालता था जैसे गर्भ खच्चरी को मार डालता है।
41वही वातापि दीर्घ काल के पश्चात् एक बार लोभवश महातेजस्वी मुनि अगस्त्य के उदर में घुसा और उनका आहार बन गया।
42जब पूज्य मुनि अगस्त्य (भोजन के पश्चात्) उठे, तब उन्होंने वातापि को अपने वास्तविक रूप में आने की इच्छा करते देखा। अतः उसे देखकर मुस्कराते हुए उन्होंने कहा:
43'हे वातापि! तूने अपने बल के अभिमान में इस संसार में निवास करने वाले श्रेष्ठ ब्राह्मणों की अवहेलना कर उनका वध किया। इसीलिए तू मेरे द्वारा पचा लिया गया।'
44हे लक्ष्मण! वातापि के समान यह राक्षस भी जीवित नहीं रहेगा। जो मेरे जैसे सदा धर्मात्मा और आत्मसंयमी पुरुष का उल्लंघन करता है, वह मारा जाएगा।
45हे रघुवंश के आनन्ददायक लक्ष्मण! अत्यन्त सतर्क और संयमित रहकर सीता की रक्षा करो। हमें जो भी कर्तव्य निभाना है, वह उनकी रक्षा पर निर्भर है।
46हे लक्ष्मण! मैं शीघ्र जाऊँगा और या तो उस मृग का वध करूँगा या उसे पकड़ लूँगा। अब मुझे जाने दो।
47देखो, वैदेही इस मृग के चर्म के लिए कितनी उत्कट अभिलाषा रखती हैं! हे लक्ष्मण! मैं इस पशु को जीवित नहीं छोड़ूँगा।
48हे लक्ष्मण! आश्रम में सीता पर दृष्टि रखो। मैं एक ही बाण से उस चितकबरे कृष्णसार का अवश्य वध करूँगा, उसका चर्म लूँगा और शीघ्र लौट आऊँगा।
49हे लक्ष्मण! आश्रम में सीता पर दृष्टि रखो। मैं एक ही बाण से उस चितकबरे कृष्णसार का अवश्य वध करूँगा, उसका चर्म लूँगा और शीघ्र लौट आऊँगा।
50हे लक्ष्मण! प्रत्येक क्षण चारों दिशाओं से संकट की आशंका करते हुए सीता की रक्षा में सतर्क रहो। जटायु की सहायता लो, जो बलशाली और बुद्धिमान् पक्षी अपनी परिक्रमा पर रहेंगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का त्रिचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1फूल टिप्दै गरेकी सुन्दर कम्मर भएकी, निर्दोष सुन्दर अङ्ग भएकी र शुद्ध सुनको वर्ण भएकी सीता त्यस मृगलाई देखेर हर्षित भइन् जसको शरीरका दुवै पाटामा सुन र चाँदीका वर्ण थिए। उनले अस्त्रले सुसज्जित राम र लक्ष्मणलाई बोलाइन्।
2फूल टिप्दै गरेकी सुन्दर कम्मर भएकी, निर्दोष सुन्दर अङ्ग भएकी र शुद्ध सुनको वर्ण भएकी सीता त्यस मृगलाई देखेर हर्षित भइन् जसको शरीरका दुवै पाटामा सुन र चाँदीका वर्ण थिए। उनले अस्त्रले सुसज्जित राम र लक्ष्मणलाई बोलाइन्।
3जब सीताले मानिसहरूमा बाघ राम र लक्ष्मणलाई बोलाइन्, तब उनीहरूले चारैतिर हेरे र त्यो मृग देखे।
4मृग देखेर लक्ष्मणलाई शङ्का लाग्यो कि त्यो मारीच हो, र उनले रामलाई यो भने।
5वनमा आखेटका लागि निस्केका अनेक राजा दुर्भावनापूर्ण मारीचद्वारा छलपूर्वक मारिइसकेका छन्, जसले स्वेच्छाले जुनसुकै रूप धारण गर्न सक्छ।
6हे मानिसहरूमा बाघ! यस छली राक्षस (मारीच) ले एउटा देदीप्यमान मृगको मायावी रूपमा आफूलाई बदलेको छ, जसको अस्तित्व नै छैन।
7हे जगत्का स्वामी राम! पृथ्वीमा कहीँ पनि रत्नले चम्कने यस्तो अद्भुत मृग हुँदैन। यो मात्र छल हो, माया हो—यसमा सन्देह छैन।
8सीता त्यस मृगको छालाले यति मोहित थिइन् कि उनको विवेक गयो। बीचमै बोलेर उनले मुखमा निर्मल मुस्कान लिएर हर्षपूर्वक रामलाई भनिन्:
9हे राजकुमार! हे महाबाहु! यस मृगले मेरो मन मोहेको छ। यसलाई मेरा लागि ल्याइदिनुहोस्। यो हाम्रो क्रीडासाथी बन्नेछ।
10यहाँ आश्रमको छेउमा अनेक मनोहर मृग, चौँरी र कृष्णसार बथानमा विचरण गर्छन्।
11हे महाबाहु! यहाँ भालु, कृष्णसार तथा वाँदर र किन्नरका हुलजस्ता परम सुन्दर प्राणी विचरण गर्छन्।
12हे राजकुमार! यस्तो सुन्दर, सौम्य र चम्कने मृग मैले पहिले कहिल्यै देखेकी छैनँ।
13नाना वर्णले चम्कने, नाना प्रकारका रत्नले टाटेपाटे त्यसको शरीर वनलाई प्रकाशित पार्ने देदीप्यमान चन्द्रमासमान छ।
14ओहो, कस्तो सौन्दर्य! ओहो, कस्तो समृद्ध बोलावट! कस्ता मनोहर, अद्भुत, तेजस्वी अङ्ग! यस मृगले मेरो हृदय मोहेको छ।
15यदि यो मृग जीवित समात्न सकियो भने यो रोमाञ्चक हुनेछ, यसले आश्चर्य गरिदिनेछ।
16वनवास पूरा भएपछि जब हामी राज्य फर्कनेछौँ, तब यो मृगले अन्तःपुरको शोभा बढाउनेछ।
17हे राजन्! यो मृगले भरतमा, सासूहरूमा, तपाईंमा र ममा पनि विस्मय उत्पन्न गर्नेछ।
18हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ! यदि यो महान् मृग जीवित समात्न सकिँदैन भने म यसको सुन्दर छाला धारण गर्नेछु।
19यदि यो पशु मारियो र यसको सुनौलो छाला कलिलो घाँसको आसनमा ओछ्याइयो भने म त्यहीँ बस्न चाहन्छु।
20स्त्रीको इच्छाबाट उत्पन्न यस प्रकारको माग भयंकर लाग्न सक्छ, तापनि यस पशुको छालाको सौन्दर्यले ममा विस्मय उत्पन्न गरेको छ।
21उदाउँदो सूर्यसमान आफ्नो सुनको वर्णले र आकाशगङ्गासमान चम्कने उत्तम रत्न भएका आफ्ना सिङले त्यसले रामको मन पनि विस्मित पारिदियो।
22सीताका वचन सुनेर र त्यस अद्भुत मृगलाई देखेर राम त्यसको रूपले ललचाए। सीताले प्रेरित गरेपछि उनले हर्षपूर्वक लक्ष्मणलाई यो भने:
23सीताका वचन सुनेर र त्यस अद्भुत मृगलाई देखेर राम त्यसको रूपले ललचाए। सीताले प्रेरित गरेपछि उनले हर्षपूर्वक लक्ष्मणलाई यो भने:
24हे लक्ष्मण! सीताको उत्सुकता हेर। यस वनमा यस्तो असाधारण सौन्दर्य भएको मृग भेटिनेछैन। यस पशुसमान इन्द्रको नन्दन उद्यान वा कुबेरको चैत्ररथमा पनि कोही छैन। फेरि यस्तो प्राणी पृथ्वीमा कहाँ भेटिएला?
25हे लक्ष्मण! सीताको उत्सुकता हेर। यस वनमा यस्तो असाधारण सौन्दर्य भएको मृग भेटिनेछैन। यस पशुसमान इन्द्रको नन्दन उद्यान वा कुबेरको चैत्ररथमा पनि कोही छैन। फेरि यस्तो प्राणी पृथ्वीमा कहाँ भेटिएला?
26यस मृगको शरीरमा स्वाभाविक क्रममा र विपरीत दिशामा निहुरिएका रौँका पङ्क्ति सुन्दर लाग्छन्। छालामा सुनका थोप्ला अद्भुत छन्।
27हाइ काढ्दा मुखबाट बाहिर निस्केको त्यसको जिब्रो हेर। त्यो प्रज्वलित अग्निसमान दन्किरहेको छ। त्यो बादलमा चम्कने बिजुलीसमान छ।
28त्यसको मुख मरकतको भाँडो हो, पेट शङ्ख वा मोती। यस अवर्णनीय सौन्दर्यले कसको मन आकर्षित नहोला?
29देदीप्यमान सुनसमान चम्कने र नाना रत्नले जडिएको यस दिव्य सौन्दर्य देखेर कसको मन विस्मयले नभरिएला?
30हे लक्ष्मण! आखेटमा निस्केका जुन राजाहरूले धनुष धारण गर्छन्, तिनले वनमा क्रीडाका लागि तथा मृगमासुका लागि मृगको वध गर्छन्।
31विशाल वनबाट रत्न, ढुङ्गा र सुनले युक्त नाना प्रकारका खनिजसम्पदा महान् प्रयत्नले सङ्कलन गरिन्छन्।
32हे लक्ष्मण! वनसम्पदाको सार खनिजसम्पदा हो, जसले कोषको वृद्धिमा सहायता गर्छ। शुक्राचार्यको मतअनुसार यसको कल्पना मनले गरिन्छ।
33भौतिकवादीले धन कमाउन नसोचीकनै घुमिरहन्छ। अर्थशास्त्रीहरूले त्यसलाई भौतिक सम्पदा भन्छन्।
34पातलो कम्मर भएकी वैदेही यस रत्नस्वरूप मृगको उत्तम सुनौलो छालामा मसँग बस्नेछिन्।
35प्रियकी, कदली वा बाख्रा वा भेडाजस्ता नाना प्रकारका मृगका छालाले कोमलतामा यस मृगको छालाको समानता गर्न सक्दैनन्।
36यो भव्य मृग र आकाशमा उड्ने मृग (चन्द्रमामा देखिने मृगशिरा नामको मृगाकृति)—आकाशको नक्षत्रको मृग र पृथ्वीको यो मृग—दुवै दिव्य हुन्।
37लक्ष्मण! तिमीले भनेजस्तै, यदि यो कुनै राक्षसको माया हो भने पनि मैले यसको वध गर्नुपर्छ।
38वनमा विचरण गर्दा यस क्रूर, दुर्बुद्धि मारीचले पहिले महर्षिहरूलाई सताएको र मारेको छ।
39आखेटमा निस्केका अनेक महान् धनुर्धर राजा यसद्वारा मारिएका छन्। त्यसैले यो पशु वधयोग्य छ।
40यसै वनमा पहिले वातापिले तपस्वी ब्राह्मणहरूको अपमान गर्थ्यो र तिनका पेटमा प्रवेश गरी तिनलाई त्यसै गरी मारिदिन्थ्यो जसरी गर्भले खच्चडलाई मारिदिन्छ।
41त्यही वातापि दीर्घ कालपछि एक पटक लोभवश महातेजस्वी मुनि अगस्त्यको पेटमा पस्यो र उनको आहार बन्यो।
42जब पूज्य मुनि अगस्त्य (भोजनपछि) उठे, तब उनले वातापिलाई आफ्नो वास्तविक रूपमा आउन चाहेको देखे। त्यसैले उसलाई हेरेर मुस्कुराउँदै उनले भने:
43'हे वातापि! तैँले आफ्नो बलको अभिमानमा यस संसारमा बस्ने श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको अवहेलना गरी तिनको वध गरिस्। त्यसैले तँ मबाट पचाइइस्।'
44हे लक्ष्मण! वातापिसमान यो राक्षस पनि जीवित रहनेछैन। जसले मजस्तो सदा धर्मात्मा र आत्मसंयमी पुरुषको उल्लङ्घन गर्छ, ऊ मारिनेछ।
45हे रघुवंशका आनन्ददायक लक्ष्मण! अत्यन्तै सतर्क र संयमित भई सीताको रक्षा गर। हामीले जुनसुकै कर्तव्य निभाउनुपर्ने भए पनि, त्यो उनको रक्षामा निर्भर छ।
46हे लक्ष्मण! म छिट्टै जानेछु र या त त्यस मृगको वध गर्नेछु या त्यसलाई समात्नेछु। अब मलाई जान देऊ।
47हेर, वैदेही यस मृगको छालाका लागि कति उत्कट अभिलाषा राख्छिन्! हे लक्ष्मण! म यस पशुलाई जीवित छोड्नेछैनँ।
48हे लक्ष्मण! आश्रममा सीतामाथि दृष्टि राख। म एउटै बाणले त्यस टाटेपाटे कृष्णसारको अवश्य वध गर्नेछु, त्यसको छाला लिनेछु र छिट्टै फर्कनेछु।
49हे लक्ष्मण! आश्रममा सीतामाथि दृष्टि राख। म एउटै बाणले त्यस टाटेपाटे कृष्णसारको अवश्य वध गर्नेछु, त्यसको छाला लिनेछु र छिट्टै फर्कनेछु।
50हे लक्ष्मण! प्रत्येक क्षण चारै दिशाबाट सङ्कटको आशङ्का गर्दै सीताको रक्षामा सतर्क रहनू। जटायुको सहायता लिनू, जो बलशाली र बुद्धिमान् पक्षी आफ्नो परिक्रमामा हुनेछन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको त्रिचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।