सर्गः 26
अरण्यकाण्ड · अध्याय 26
संस्कृत
1दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं निरीक्ष्य सः। सन्दिदेश महाबाहुर्भीमवेगान्दुरासदान्।।3.26.1।। राक्षसान्पञ्चसहस्रान्समरेष्वनिवर्तिनः।
2ते शूलैः पट्टिशैः खङ्गै शिलावर्षैर्द्रुमैरपि।।3.26.2।। शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः।
3स दृमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्।।3.26.3।। प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः।
4प्रतिगृह्य च तद्वर्षं निमीलित इवर्षभः।।3.26.4।। रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम्।
5ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा।।3.26.5।। शरैरवाकिरत्सैन्यं सर्वतस्सहदूषणम्।
6ततस्सेनापतिः क्रुद्धो दूषणश्शत्रुदूषणः।।3.26.6।। शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवाकिरत्।
7ततो रामस्सुसङ्कृद्धः क्षुरेणास्य महद्धनुः।।3.26.7।। चिच्छेद समरे वीरश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्।
8हत्वा चाश्वान्शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः।।3.26.8।। शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि।
9स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।।3.26.9।। जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्। वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्यप्रमर्दनम्।।3.26.10।। आयसैश्शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्। वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्।।3.26.11।।
10स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।।3.26.9।। जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्। वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्यप्रमर्दनम्।।3.26.10।। आयसैश्शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्। वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्।।3.26.11।।
11स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।।3.26.9।। जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्। वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्यप्रमर्दनम्।।3.26.10।। आयसैश्शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्। वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्।।3.26.11।।
12तं महोरगसङ्काशं प्रगृह्य परिघं रणे। दूषणोऽभ्यद्रवद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः।।3.26.12।।
13तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः। द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ।।3.26.13।।
14भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि। परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः।।3.26.14।।
15स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः। विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः।।3.26.15।।
16तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे। साधुसाध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन्।।3.26.16।।
17एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः। संहृत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः।।3.26.17।। महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः।
18महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः।।3.26.18।। स्थूलाक्षः पट्टिसं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम्।
19दृष्ट्वैवापततस्तूर्णं राघवस्सायकैश्शितैः।।3.26.19।। तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव।
20महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद परमेषुभिः।।3.26.20।। असङ्ख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्। स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः।।3.26.21।।
21महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद परमेषुभिः।।3.26.20।। असङ्ख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्। स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः।।3.26.21।।
22स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः। दूषणस्यानुगान्पञ्चसहस्रान्कुपितः क्षणात्।।3.26.22।। बाणौघैः पञ्चसाहस्रैरनयद्यमसादनम्।
23दूषणं निहतं दृष्ट्वा तस्य चैव पदानुगान्।।3.26.23।। व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान्महाबलान्।
24अयं विनिहतस्संख्ये दूषणस्सपदानुगः।।3.26.24।। महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्। शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः।।3.26.25।।
25अयं विनिहतस्संख्ये दूषणस्सपदानुगः।।3.26.24।। महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्। शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः।।3.26.25।।
26एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे। श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः।।3.26.26।। दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः। मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः।।3.26.27।। द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षास्ससैनिकाः। राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तश्शरोत्तमान्।।3.26.28।।
27एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे। श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः।।3.26.26।। दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः। मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः।।3.26.27।। द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षास्ससैनिकाः। राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तश्शरोत्तमान्।।3.26.28।।
28एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे। श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः।।3.26.26।। दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः। मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः।।3.26.27।। द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षास्ससैनिकाः। राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तश्शरोत्तमान्।।3.26.28।।
29ततः पावकसङ्काशैर्हेमवज्रविभूषितैः। जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः।।3.26.29।।
30ते रुक्मपुङ्खा विशिखास्सधूमा इव पावकाः। निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान्।।3.26.30।।
31रक्षसां तु शतं रामश्शतेनैकेन कर्णिना। सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि।।3.26.31।।
32तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः। निपेतुश्शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः।।3.26.32।।
33तैर्मुक्तकेशैस्समरे पतितैश्शोणितोक्षितैः। आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव।।3.26.33।।
34क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम्। बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम्।।3.26.34।।
35चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना।।3.26.35।।
36तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरश्शेषो महारथः। राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः।।3.26.36।।
37शेषा हता महासत्वा राक्षसा रणमूर्धनि। घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते।।3.26.37।।
38ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा। रथेन रामं महता खरस्तदा समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः।।3.26.38।।
अंग्रेज़ी
1Mightyarmed Dusana saw the army getting killed in war. He led the forces of five thousand demons, dreadfuly quick at fighting, dangeous to face and who will not beat a retreat.
2The demons continuously hurled at him (Rama) spears and swords and rained stones, trees and arrows from all sides
3Righteous Rama, retaliated with his sharp arrows such as the rain of trees and stones, the mighty destroyers of life.
4Rama retaliated in great anger to kill without caring for the shower of weapons like a bull with its eyes closed.
5Overpowered by anger, Rama, with a blazing glow, covered Dusana and his army with his arrows.
6Thereafter Dusana, chief of the army, angrily released at Rama equally powerful arrows comparable to thunderbolt.
7Heroic Rama, mighty angry, then, broke the big bow of Dusana, with his swordlike arrow. And with a series of four arrows cut his four horses to pieces.
8After killing the horses with sharp arrows Rama severed the charioteer's head with an arrow of the shape of the crescent moon and pierced Dusana's chest with a set of three arrows.
9With his bow and chariot broken, charioteer and horses killed, Dusana took up a spear in his hand that appeared like a huge mountain top. Bound by golden bands, covered the iron nails, wetted with the enemy's marrow it created a horripilation. It appeared as though it could crush the army of gods and render the enemy powerless. It carried the killing touch of the thunderbolt and could break open the enemy's fort.
10With his bow and chariot broken, charioteer and horses killed, Dusana took up a spear in his hand that appeared like a huge mountain top. Bound by golden bands, covered the iron nails, wetted with the enemy's marrow it created a horripilation. It appeared as though it could crush the army of gods and render the enemy powerless. It carried the killing touch of the thunderbolt and could break open the enemy's fort.
11With his bow and chariot broken, charioteer and horses killed, Dusana took up a spear in his hand that appeared like a huge mountain top. Bound by golden bands, covered the iron nails, wetted with the enemy's marrow it created a horripilation. It appeared as though it could crush the army of gods and render the enemy powerless. It carried the killing touch of the thunderbolt and could break open the enemy's fort.
12With the spear that looked like a mighty serpent, Dusana, the cruel demon, advanced towards Rama.
13Seeing Dusana going to pounce upon him, Rama cut off with two arrows both his arms adorned with armlets.
14With the hands amputated, his huge spear, like the banner of Indra, slipped off his hands and fell down on the ground on the battle front.
15Dusana fell down on the ground with broken hands like a proud elephant with both his tusks shattered.
16Seeing Dusaana collapse dead on the ground, all beings hailed Rama, saying, 'Well done, well done'.
17Meanwhile all the three army chiefs, Mahakapala, Sthulaksha, and the mighty Pramathi ran towards Rama in anger, bound (as though) by the noose of death.
18Mahakapala had a huge spear, Sthulaksha, a sharpedged spear and Pramathi, a battleaxe.
19On seeing them rushing to attack him with sharp weapons, Rama received them quickly with pointed arrows as though they were guests.
20Mahakapala's head was cut to pieces with sharp arrows and Pramathi was killed with a countless series of arrows. Pramathi's body, like a huge tree with many branches collapsed on the ground.
21Mahakapala's head was cut to pieces with sharp arrows and Pramathi was killed with a countless series of arrows. Pramathi's body, like a huge tree with many branches collapsed on the ground.
22Rama filled the eyes of Sthulaksha with sharp arrows, and in anger shot five thousand arrows at the five thousand followers of Dusana in a moment and sent them to the abode of Yama.
23Seeing Dusana and his followers killed, enraged Khara commanded his extremely strong army chiefs this way:
24Dusana and his followers are killed in the battle. You, all the demons, along with your great army and different kinds of weapons should kill that wicked human being, Rama.
25Dusana and his followers are killed in the battle. You, all the demons, along with your great army and different kinds of weapons should kill that wicked human being, Rama.
26Having spoken thus, angry Khara ran towards Rama. Syenagami, Pruthugriva, Yajnasatru, Vihanga, Durjaya, Karaveeraksha, Parusha, Kalakarmuka, Meghamali, Mahamali, Sarpasya, Rudhirasanaall these twelve valiant army chiefs along with their forces rushed towards Rama, releasing the sharpest arrows at him.
27Having spoken thus, angry Khara ran towards Rama. Syenagami, Pruthugriva, Yajnasatru, Vihanga, Durjaya, Karaveeraksha, Parusha, Kalakarmuka, Meghamali, Mahamali, Sarpasya, Rudhirasanaall these twelve valiant army chiefs along with their forces rushed towards Rama, releasing the sharpest arrows at him.
28Having spoken thus, angry Khara ran towards Rama. Syenagami, Pruthugriva, Yajnasatru, Vihanga, Durjaya, Karaveeraksha, Parusha, Kalakarmuka, Meghamali, Mahamali, Sarpasya, Rudhirasanaall these twelve valiant army chiefs along with their forces rushed towards Rama, releasing the sharpest arrows at him.
29Powerful Rama thereafter slayed the remaining army with his weapons studded with gold and diamonds and glowing like fire.
30The goldtipped arrows which resembled fire covered with smoke shattered the army of demons like huge trees knocked down by thunder.
31Rama killed a hundred demons with one hundred arrows by a single stroke. The same way he killed a thousand of them with a thousand arrows on the battle front.
32The demons fell down on the ground with their shields and ornaments broken, their bows stained with blood splintered.
33The entire ground was littered with bodies of demons fallen in the battle with loose hair and with drops of blood on them looking like a great sacrificial altar strewn all over with kusa grass.
34With the slaughtered bodies of demons lying on the ground, the forest in a moment looked very dreadful like hell with the mud of soil soaked with flesh and blood.
35Fourteen thousand formidable demons were killed by Rama, a pedestrian human, singlehanded.
36Of that entire army great warrior Khara,Trisira and Rama, destroyer of foes alone remained.
37The rest of the mighty, dreadful, intolerable demons were killed on the war front by Rama, elder brother to Lakshmana.
38Thereafter seeing the formidable army killed by mighty Rama, Khara lifted a thunderbolt like Indra, and advanced towards Rama in a great chariot. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वालमिकिय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षङ्विंशस्सर्गः।। Thus ends the twentysixth sarga in Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1महाबाहु दूषण ने युद्ध में सेना को मारे जाते देखा। उसने पाँच सहस्र राक्षसों की सेना का नेतृत्व किया, जो युद्ध में भयंकर रूप से फुर्तीले, सामना करने में घातक और पीछे न हटने वाले थे।
2वे राक्षस उन (राम) पर निरन्तर शूल और तलवारें फेंकते रहे तथा चारों ओर से शिलाओं, वृक्षों और बाणों की वर्षा करते रहे।
3धर्मात्मा राम ने अपने तीखे बाणों से वृक्षों और शिलाओं की उस वर्षा का, जो प्राण हरने वाली थी, प्रत्युत्तर दिया।
4राम ने महान् क्रोध में वध करने के लिए प्रत्युत्तर दिया, अस्त्रों की वर्षा की चिन्ता किए बिना, आँखें मूँदे वृषभ के समान।
5क्रोध से अभिभूत, प्रज्वलित तेज वाले राम ने दूषण और उसकी सेना को अपने बाणों से ढक दिया।
6तत्पश्चात् सेनापति दूषण ने क्रोध में राम पर वज्र के समान उतने ही शक्तिशाली बाण छोड़े।
7तब अत्यन्त क्रुद्ध वीर राम ने अपने खड्ग-समान बाण से दूषण का विशाल धनुष तोड़ डाला। और चार बाणों की एक श्रेणी से उसके चारों अश्वों के टुकड़े कर दिए।
8तीखे बाणों से अश्वों को मारकर राम ने अर्धचन्द्राकार बाण से सारथि का सिर काट डाला और तीन बाणों के समूह से दूषण की छाती बींध दी।
9धनुष और रथ टूट जाने, सारथि और अश्वों के मारे जाने पर दूषण ने हाथ में एक शूल उठाया जो विशाल पर्वतशिखर के समान प्रतीत होता था। स्वर्ण की पट्टियों से बँधा, लौहकीलों से ढका, शत्रु की मज्जा से भीगा वह रोमांच उत्पन्न करता था। ऐसा लगता था मानो वह देवताओं की सेना को कुचल सकता है और शत्रु को शक्तिहीन कर सकता है। उसमें वज्र का घातक स्पर्श था और वह शत्रु का दुर्ग तोड़ सकता था।
10धनुष और रथ टूट जाने, सारथि और अश्वों के मारे जाने पर दूषण ने हाथ में एक शूल उठाया जो विशाल पर्वतशिखर के समान प्रतीत होता था। स्वर्ण की पट्टियों से बँधा, लौहकीलों से ढका, शत्रु की मज्जा से भीगा वह रोमांच उत्पन्न करता था। ऐसा लगता था मानो वह देवताओं की सेना को कुचल सकता है और शत्रु को शक्तिहीन कर सकता है। उसमें वज्र का घातक स्पर्श था और वह शत्रु का दुर्ग तोड़ सकता था।
11धनुष और रथ टूट जाने, सारथि और अश्वों के मारे जाने पर दूषण ने हाथ में एक शूल उठाया जो विशाल पर्वतशिखर के समान प्रतीत होता था। स्वर्ण की पट्टियों से बँधा, लौहकीलों से ढका, शत्रु की मज्जा से भीगा वह रोमांच उत्पन्न करता था। ऐसा लगता था मानो वह देवताओं की सेना को कुचल सकता है और शत्रु को शक्तिहीन कर सकता है। उसमें वज्र का घातक स्पर्श था और वह शत्रु का दुर्ग तोड़ सकता था।
12बलशाली सर्प के समान दिखते उस शूल को लेकर क्रूर राक्षस दूषण राम की ओर बढ़ा।
13दूषण को अपने ऊपर झपटने को उद्यत देखकर राम ने दो बाणों से उसकी दोनों भुजाएँ काट डालीं जो बाजूबन्दों से अलंकृत थीं।
14हाथ कट जाने पर इन्द्र की ध्वजा के समान उसका विशाल शूल उसके हाथों से छूटकर युद्धभूमि में भूमि पर गिर पड़ा।
15कटे हाथों सहित दूषण भूमि पर उस मदमत्त हाथी के समान गिरा जिसके दोनों दाँत टूट गए हों।
16दूषण को भूमि पर मरा हुआ गिरा देखकर समस्त प्राणियों ने 'साधु, साधु' कहकर राम की जय-जयकार की।
17इसी बीच तीनों सेनापति—महाकपाल, स्थूलाक्ष और बलशाली प्रमाथी—क्रोध में राम की ओर दौड़े, मानो मृत्यु के पाश में बँधे हों।
18महाकपाल के पास एक विशाल शूल था, स्थूलाक्ष के पास तीखी धार वाला भाला और प्रमाथी के पास एक युद्धपरशु।
19उन्हें तीखे अस्त्रों सहित अपने ऊपर आक्रमण करने को दौड़ते देखकर राम ने शीघ्र ही उन्हें नुकीले बाणों से इस प्रकार स्वागत किया मानो वे अतिथि हों।
20महाकपाल का सिर तीखे बाणों से खण्ड-खण्ड कर दिया गया और प्रमाथी असंख्य बाणों की श्रेणी से मारा गया। प्रमाथी का शरीर अनेक शाखाओं वाले विशाल वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा।
21महाकपाल का सिर तीखे बाणों से खण्ड-खण्ड कर दिया गया और प्रमाथी असंख्य बाणों की श्रेणी से मारा गया। प्रमाथी का शरीर अनेक शाखाओं वाले विशाल वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़ा।
22राम ने स्थूलाक्ष के नेत्र तीखे बाणों से भर दिए, और क्रोध में दूषण के पाँच सहस्र अनुचरों पर क्षण भर में पाँच सहस्र बाण छोड़कर उन्हें यमराज के धाम भेज दिया।
23दूषण और उसके अनुचरों को मारा गया देखकर क्रुद्ध खर ने अपने अत्यन्त बलशाली सेनापतियों को इस प्रकार आज्ञा दी:
24दूषण और उसके अनुचर युद्ध में मारे गए। तुम सब राक्षस अपनी विशाल सेना और नाना प्रकार के अस्त्रों सहित उस दुष्ट मनुष्य राम का वध करो।
25दूषण और उसके अनुचर युद्ध में मारे गए। तुम सब राक्षस अपनी विशाल सेना और नाना प्रकार के अस्त्रों सहित उस दुष्ट मनुष्य राम का वध करो।
26ऐसा कहकर क्रुद्ध खर राम की ओर दौड़ा। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहंग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—ये बारहों पराक्रमी सेनापति अपनी सेनाओं सहित राम की ओर झपटे और उन पर तीखे से तीखे बाण छोड़ने लगे।
27ऐसा कहकर क्रुद्ध खर राम की ओर दौड़ा। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहंग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—ये बारहों पराक्रमी सेनापति अपनी सेनाओं सहित राम की ओर झपटे और उन पर तीखे से तीखे बाण छोड़ने लगे।
28ऐसा कहकर क्रुद्ध खर राम की ओर दौड़ा। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहंग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—ये बारहों पराक्रमी सेनापति अपनी सेनाओं सहित राम की ओर झपटे और उन पर तीखे से तीखे बाण छोड़ने लगे।
29तत्पश्चात् बलशाली राम ने स्वर्ण और हीरों से जड़े तथा अग्नि के समान देदीप्यमान अपने अस्त्रों से शेष सेना का संहार किया।
30धूम से आवृत अग्नि के समान दिखते उन स्वर्णफलक बाणों ने राक्षसों की सेना को वज्र से गिराए गए विशाल वृक्षों के समान चूर-चूर कर दिया।
31राम ने एक ही प्रहार में सौ बाणों से सौ राक्षसों का वध किया। उसी प्रकार युद्धभूमि में सहस्र बाणों से सहस्र राक्षसों का वध किया।
32राक्षस भूमि पर गिर पड़े—उनके कवच और आभूषण टूटे हुए, उनके रक्तरंजित धनुष खण्ड-खण्ड हुए।
33समस्त भूमि युद्ध में गिरे राक्षसों के शरीरों से पट गई, जिनके केश बिखरे थे और जिन पर रक्त की बूँदें थीं; वह सर्वत्र कुश बिछी एक विशाल यज्ञवेदी के समान दिखती थी।
34भूमि पर पड़े राक्षसों के मारे गए शरीरों से वह वन क्षण भर में अत्यन्त भयावह लगने लगा, माँस और रक्त से भीगी मिट्टी के कीचड़ सहित नरक के समान।
35चौदह सहस्र प्रबल राक्षस पैदल चलने वाले एक मनुष्य राम द्वारा अकेले ही मार डाले गए।
36उस समस्त सेना में से केवल महायोद्धा खर, त्रिशिरा और शत्रुनाशक राम ही शेष रहे।
37शेष सब बलशाली, भयंकर, दुःसह राक्षस लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता राम द्वारा युद्धभूमि में मार डाले गए।
38तत्पश्चात् बलशाली राम द्वारा उस प्रबल सेना को मारा गया देखकर खर ने इन्द्र के समान वज्र उठाया और एक विशाल रथ पर राम की ओर बढ़ा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का षड्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1महाबाहु दूषणले युद्धमा सेना मारिँदै गरेको देख्यो। उसले पाँच हजार राक्षसको सेनाको नेतृत्व गर्यो, जो युद्धमा भयंकर रूपमा फुर्तिला, सामना गर्न घातक र पछि नहट्ने थिए।
2ती राक्षसहरूले उनी (राम) माथि निरन्तर भाला र तरबार फ्याँकिरहे तथा चारैतिरबाट ढुङ्गा, रूख र बाणको वर्षा गरिरहे।
3धर्मात्मा रामले आफ्ना तीखा बाणले रूख र ढुङ्गाको त्यस वर्षाको, जो प्राण हर्ने थियो, प्रत्युत्तर दिए।
4रामले महान् क्रोधमा वध गर्नका लागि प्रत्युत्तर दिए, अस्त्रको वर्षाको चिन्ता नगरी, आँखा चिम्लेको साँढेसमान।
5क्रोधले अभिभूत, प्रज्वलित तेज भएका रामले दूषण र उसको सेनालाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए।
6त्यसपछि सेनापति दूषणले क्रोधमा राममाथि वज्रसमान उति नै शक्तिशाली बाण छोड्यो।
7तब अत्यन्तै क्रुद्ध वीर रामले आफ्नो खड्गसमान बाणले दूषणको विशाल धनुष भाँचिदिए। र चार बाणको एउटा शृङ्खलाले उसका चारै घोडाका टुक्रा पारिदिए।
8तीखा बाणले घोडाहरू मारेपछि रामले अर्धचन्द्राकार बाणले सारथिको शिर काटिदिए र तीन बाणको समूहले दूषणको छाती छेडिदिए।
9धनुष र रथ भाँचिएपछि, सारथि र घोडाहरू मारिएपछि दूषणले हातमा एउटा भाला उठायो जो विशाल पर्वतशिखरसमान प्रतीत हुन्थ्यो। सुनका पट्टीले बाँधिएको, फलामे किलाले ढाकिएको, शत्रुको मज्जाले भिजेको त्यसले रोमाञ्च उत्पन्न गर्थ्यो। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसले देवताहरूको सेना कुल्चन सक्छ र शत्रुलाई शक्तिविहीन पार्न सक्छ। त्यसमा वज्रको घातक स्पर्श थियो र त्यसले शत्रुको दुर्ग फोड्न सक्थ्यो।
10धनुष र रथ भाँचिएपछि, सारथि र घोडाहरू मारिएपछि दूषणले हातमा एउटा भाला उठायो जो विशाल पर्वतशिखरसमान प्रतीत हुन्थ्यो। सुनका पट्टीले बाँधिएको, फलामे किलाले ढाकिएको, शत्रुको मज्जाले भिजेको त्यसले रोमाञ्च उत्पन्न गर्थ्यो। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसले देवताहरूको सेना कुल्चन सक्छ र शत्रुलाई शक्तिविहीन पार्न सक्छ। त्यसमा वज्रको घातक स्पर्श थियो र त्यसले शत्रुको दुर्ग फोड्न सक्थ्यो।
11धनुष र रथ भाँचिएपछि, सारथि र घोडाहरू मारिएपछि दूषणले हातमा एउटा भाला उठायो जो विशाल पर्वतशिखरसमान प्रतीत हुन्थ्यो। सुनका पट्टीले बाँधिएको, फलामे किलाले ढाकिएको, शत्रुको मज्जाले भिजेको त्यसले रोमाञ्च उत्पन्न गर्थ्यो। यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यसले देवताहरूको सेना कुल्चन सक्छ र शत्रुलाई शक्तिविहीन पार्न सक्छ। त्यसमा वज्रको घातक स्पर्श थियो र त्यसले शत्रुको दुर्ग फोड्न सक्थ्यो।
12बलशाली सर्पसमान देखिने त्यस भालासहित क्रूर राक्षस दूषण रामतर्फ बढ्यो।
13दूषणलाई आफूमाथि झम्टिन उद्यत देखेर रामले दुई बाणले उसका दुवै पाखुरा काटिदिए जो बाजुबन्दले अलङ्कृत थिए।
14हात काटिएपछि इन्द्रको ध्वजासमान उसको विशाल भाला उसका हातबाट फुत्किएर युद्धभूमिमा भुइँमा खस्यो।
15काटिएका हातसहित दूषण भुइँमा त्यस मदमत्त हात्तीसमान खस्यो जसका दुवै दाह्रा भाँचिएका हुन्।
16दूषणलाई भुइँमा मरेर खसेको देखेर समस्त प्राणीले 'साधु, साधु' भन्दै रामको जयजयकार गरे।
17यसैबीच तीनै सेनापति—महाकपाल, स्थूलाक्ष र बलशाली प्रमाथी—क्रोधमा रामतर्फ दौडे, मानौँ मृत्युको पासोमा बाँधिएका हुन्।
18महाकपालसँग एउटा विशाल भाला थियो, स्थूलाक्षसँग तीखो धार भएको बर्छा र प्रमाथीसँग एउटा युद्धबञ्चरो।
19तिनलाई तीखा अस्त्रसहित आफूमाथि आक्रमण गर्न दौडेको देखेर रामले छिट्टै तिनलाई चुच्चा बाणले यसरी स्वागत गरे मानौँ तिनी अतिथि हुन्।
20महाकपालको शिर तीखा बाणले टुक्रा-टुक्रा पारियो र प्रमाथी असङ्ख्य बाणको शृङ्खलाले मारियो। प्रमाथीको शरीर अनेक हाँगा भएको विशाल रूखसमान भुइँमा खस्यो।
21महाकपालको शिर तीखा बाणले टुक्रा-टुक्रा पारियो र प्रमाथी असङ्ख्य बाणको शृङ्खलाले मारियो। प्रमाथीको शरीर अनेक हाँगा भएको विशाल रूखसमान भुइँमा खस्यो।
22रामले स्थूलाक्षका आँखा तीखा बाणले भरिदिए, र क्रोधमा दूषणका पाँच हजार अनुचरमाथि क्षणभरमै पाँच हजार बाण छोडेर तिनलाई यमराजको धाम पठाइदिए।
23दूषण र उसका अनुचर मारिएको देखेर क्रुद्ध खरले आफ्ना अत्यन्तै बलशाली सेनापतिहरूलाई यसरी आज्ञा दियो:
24दूषण र उसका अनुचर युद्धमा मारिए। तिमी सबै राक्षसले आफ्नो विशाल सेना र नाना प्रकारका अस्त्रसहित त्यस दुष्ट मानिस रामको वध गर।
25दूषण र उसका अनुचर युद्धमा मारिए। तिमी सबै राक्षसले आफ्नो विशाल सेना र नाना प्रकारका अस्त्रसहित त्यस दुष्ट मानिस रामको वध गर।
26यसो भनेर क्रुद्ध खर रामतर्फ दौड्यो। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहङ्ग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—यी बाह्रै पराक्रमी सेनापति आफ्ना सेनासहित रामतर्फ झम्टिए र उनीमाथि तीखाभन्दा तीखा बाण छोड्न थाले।
27यसो भनेर क्रुद्ध खर रामतर्फ दौड्यो। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहङ्ग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—यी बाह्रै पराक्रमी सेनापति आफ्ना सेनासहित रामतर्फ झम्टिए र उनीमाथि तीखाभन्दा तीखा बाण छोड्न थाले।
28यसो भनेर क्रुद्ध खर रामतर्फ दौड्यो। श्येनगामी, पृथुग्रीव, यज्ञशत्रु, विहङ्ग, दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, मेघमाली, महामाली, सर्पास्य, रुधिराशन—यी बाह्रै पराक्रमी सेनापति आफ्ना सेनासहित रामतर्फ झम्टिए र उनीमाथि तीखाभन्दा तीखा बाण छोड्न थाले।
29त्यसपछि बलशाली रामले सुन र हीराले जडिएका तथा अग्निसमान देदीप्यमान आफ्ना अस्त्रले बाँकी सेनाको संहार गरे।
30धुवाँले आवृत अग्निसमान देखिने ती सुनका टुप्पा भएका बाणले राक्षसहरूको सेनालाई वज्रले ढालिएका विशाल रूखसमान चूरचूर पारिदिए।
31रामले एउटै प्रहारमा सय बाणले सय राक्षसको वध गरे। त्यसै गरी युद्धभूमिमा हजार बाणले हजार राक्षसको वध गरे।
32राक्षसहरू भुइँमा खसे—तिनका कवच र गहना भाँचिएका, तिनका रगतले सनिएका धनुष टुक्रा-टुक्रा भएका।
33समस्त भुइँ युद्धमा खसेका राक्षसहरूका शरीरले भरियो, जसका कपाल छरिएका थिए र जसमाथि रगतका थोपा थिए; त्यो सर्वत्र कुश ओछ्याइएको एउटा विशाल यज्ञवेदीसमान देखिन्थ्यो।
34भुइँमा पल्टिएका राक्षसहरूका मारिएका शरीरले त्यो वन क्षणभरमै अत्यन्तै भयावह लाग्न थाल्यो, मासु र रगतले भिजेको माटोको हिलोसहित नरकसमान।
35चौध हजार प्रबल राक्षस पैदल हिँड्ने एक मानिस रामद्वारा एक्लै मारिए।
36त्यस समस्त सेनामध्ये केवल महायोद्धा खर, त्रिशिरा र शत्रुनाशक राम मात्र बाँकी रहे।
37बाँकी सबै बलशाली, भयंकर, दुःसह राक्षस लक्ष्मणका जेठा दाजु रामद्वारा युद्धभूमिमा मारिए।
38त्यसपछि बलशाली रामद्वारा त्यस प्रबल सेना मारिएको देखेर खरले इन्द्रसमान वज्र उठायो र एउटा विशाल रथमा रामतर्फ बढ्यो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको छब्बीसौँ सर्ग समाप्त भयो।