सर्गः 14
अरण्यकाण्ड · अध्याय 14
संस्कृत
1अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः। आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम्।।3.14.1।।
2तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वटस्थं रामलक्ष्मणौ। मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति।।3.14.2।।
3स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव। उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः।।3.14.3।।
4स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः। स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च।।3.14.4।।
5रामस्य वचनं श्रुत्वा सर्वभूतसमुद्भवम्। आचचक्षे द्विजस्तस्मै कुलमात्मानमेव च।।3.14.5।।
6पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन्। तान्मे निगदतस्सर्वानादितश्शृणु राघव।।3.14.6।।
7कर्दमः प्रथमस्तेषां विक्रीतस्तदनन्तरः। शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्।।3.14.7।। स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः। पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पूलहस्तथा।।3.14.8।। दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव। काश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः।।3.14.9।।
8कर्दमः प्रथमस्तेषां विक्रीतस्तदनन्तरः। शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्।।3.14.7।। स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः। पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पूलहस्तथा।।3.14.8।। दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव। काश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः।।3.14.9।।
9कर्दमः प्रथमस्तेषां विक्रीतस्तदनन्तरः। शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्।।3.14.7।। स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः। पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पूलहस्तथा।।3.14.8।। दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव। काश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः।।3.14.9।।
10प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुतम्। षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः।।3.14.10।।
11काश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः। अदितिं च दितिं चैव दनुमप्यथ कालिकाम्।।3.14.11।। ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि।
12तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः काश्यपः पुनरब्रवीत्।।3.14.12।। पुत्रां स्स्रैलोक्यभर्तृ़न्वै जनयिष्यथ मत्समान्।
13अदितिस्तन्मना राम दितिश्च मनुजर्षभ।।3.14.13।। कालिका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन्।
14अदित्यां जज्ञिरे देवात्रयस्त्रिंशदरिंदम।।3.14.14।। आदित्या वसवो रुद्रा ह्यश्विनौ च परन्तप।
15दितिस्त्वजनयत्पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः।।3.14.15।। तेषामियं वसुमती पुराऽसीत्सवनार्णवा।
16दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिन्दम।।3.14.16।। नरकं कालकंचैव कालिकापि व्यजायत।
17क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम्।।3.14.17।। ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः।
18उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत।।3.14.18।। श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः। धृतराष्ट्रीतु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः।।3.14.19।।
19उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत।।3.14.18।। श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः। धृतराष्ट्रीतु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः।।3.14.19।।
20चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी। शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता।।3.14.20।।
21दश क्रोधवशा राम विजज्ञे ह्यात्मसम्भवाः। मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि।।3.14.21।। मातङ्गीमपि शार्दूलीं श्वेतां च सुरभिं तथा। सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि।।3.14.22।।
22दश क्रोधवशा राम विजज्ञे ह्यात्मसम्भवाः। मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि।।3.14.21।। मातङ्गीमपि शार्दूलीं श्वेतां च सुरभिं तथा। सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि।।3.14.22।।
23अपत्यं तु मृगास्सर्वे मृग्या नरवरोत्तम। ऋक्षाश्च मृगमन्दायास्सृमराश्चमरा स्तथा।।3.14.23।।
24हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्स्विनः। ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम्।।3.14.24।।
25तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः। मातङ्ग्या स्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ।।3.14.25।।
26गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान्। दिशागजांश्च काकुत्स्थ श्वेताप्यजनयत्सुतान्।।3.14.26।।
27ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वेव्यजायत। रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्स्विनीम्।।3.14.27।।
28रोहिण्यजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान्। सुरसाऽजनयन्नागान्राम कद्रूस्तु पन्नगान्।।3.14.28।।
29मनुर्मनुष्यान् जनयद्राम पुत्रान् यशस्विनः। ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ।।3.14.29।।
30सर्वान् पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत। विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा।।3.14.30।।
31कद्रूर्नागं सहस्रास्यं विजज्ञे धरणीधरम्। द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च।।3.14.31।।
32तस्माज्जातोऽहमरुणात्सम्पातिस्तु ममाग्रजः। जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिन्दम।।3.14.32।।
33सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि। इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षस सेवितम्।।3.14.33।। सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे।
34जटायुषं तं प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतोऽभवत्। पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवान् जटायुषा सङ्कथितं पुनः पुनः।।3.14.34।।
35स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा। जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्छलभानि वानलः।।3.14.35।।
अंग्रेज़ी
1On the way to Panchavati, Rama, the delight of the Raghu race, met a vulture with a huge body and fearful strength.
2Seeing the bird on the banyan tree, venerable Rama and Lakshmana mistook him for a demon and enquired who he was.
3With a sweet, pleasing, and gentle voice he said to both of them, O dear know me to be a friend of your father.
4Rama knew he was a friend of his father. So he enquired in a cool, composed voice his name and his lineage.
5On hearing Rama's words, the bird started narrating the origin of all beings including his own family:
6O mightyarmed Rama hear from me while I am telling you about the lords of creation from the very beginning.
7O Rama among the lords of all beings the first was Kardama, the next was Vikritha, followed by Sesha, Samsrya Bahuputra, Sthanu, Mareechi, Atri and mighty Kratu, Pulastya, Angirasa, Pracheta, similarly Pulaha and Daksha.Following them were Vivasvan, Arishtanemi and the very glorious Kasyapa who was the last ruler.
8O Rama among the lords of all beings the first was Kardama, the next was Vikritha, followed by Sesha, Samsrya Bahuputra, Sthanu, Mareechi, Atri and mighty Kratu, Pulastya, Angirasa, Pracheta, similarly Pulaha and Daksha.Following them were Vivasvan, Arishtanemi and the very glorious Kasyapa who was the last ruler.
9O Rama among the lords of all beings the first was Kardama, the next was Vikritha, followed by Sesha, Samsrya Bahuputra, Sthanu, Mareechi, Atri and mighty Kratu, Pulastya, Angirasa, Pracheta, similarly Pulaha and Daksha.Following them were Vivasvan, Arishtanemi and the very glorious Kasyapa who was the last ruler.
10O glorious Rama it is wellknown that Daksha, the creator had sixty daughters of great fame.
11Out of them(daughters of Daksha) Kasyapa married eight women of beautiful waist called Aditi, Diti, Danu also Kalika,Tamra, Krodhavasa, Anala and Manu.
12Kasyapa, pleased with them said to his young wives, Beget sons of my stature who can rule over the three worlds.
13O best of men, O longarmed Rama while Aditi, Diti and Kalika seriously considered his advice, the rest of the wives did not.
14O Rama, subduer and scorcher of enemies to Aditi were born twelve Adityas, eight Vasus, eleven Rudras, and two Asvins, thirtythree deities in all.
15O dear Rama, Diti bore glorious sons called Daityas and this earth with all the forests and seas belonged to them.
16O subduer of enemies, to Danu was born Hayagriva and to Kalika, Naraka and Kalaka.
17To Tamra were born, Krounchi, Bhasi, Syeni, Dhrutharashtri and Suki. Altogether they were five beautiful young maids famous in the world.
18Krounchi gave birth to owls, Bhasi to Bhasa birds, Synei to bright hawks and vultures, Dhrutharashtri to swans and chakravakas with sweet notes.
19Krounchi gave birth to owls, Bhasi to Bhasa birds, Synei to bright hawks and vultures, Dhrutharashtri to swans and chakravakas with sweet notes.
20Dhrutharashtri, a female bird of great lustre gave birth to chakravakas too. Suki gave birth to Nata and from Nata, Vinata was born. Be blessed, O Rama
21O Ramato Krodhavasa were born Mrugi, Mrugamanda, Hari, Bhadramada, Mathangi, Sardooli, Sweta, Surabhi and Surasa, Kadruva and endowed with all virtues.
22O Ramato Krodhavasa were born Mrugi, Mrugamanda, Hari, Bhadramada, Mathangi, Sardooli, Sweta, Surabhi and Surasa, Kadruva and endowed with all virtues.
23O best of men, all kinds of animals were born of Mrugi.To Mrugamanda were born bears and chamara (a different kind of deer).
24To Hari were born lions, and swiftmoving monkeys and to Bhadramada, a daughter by name Iravati.
25O bull among men Matangi gave birth to elephants.The mighty elephant Airavata who became the lord of the world was born to Iravati.
26O Rama, Sarduli gave birth to tigers and playful, roundbodied monkeys called Golangula and Sweta delivered elephants as sons for guarding the eight quarters.
27Surabhi gave birth to Rohini and Gandharvi,the two famous daughters. May you be happy, Rama
28O Rama Rohini procreated cows, and Gandharvi, horses as offsprings. Surasa delivered cobras and Kadru, ordinary serpents.
29O Rama, bull among men Manu procreated brahmins, kshatriyas, vaisyas and sudras all famed human beings.
30Anala (wife of Kasyapa) procreated trees with sacred fruits. Vinata was the granddaughter of Suki, and Kahdruva and Surasa were her sisters.
31Kadhru produced a thousandhooded serpent(Adisesha) who held the whole earth on his head and Vinata, two sons, Garuda and Aruna.
32I am born to Aruna and my elder brother is Sampati. O subduer of enemies, know me as Jatayu, son of Syeni.
33If you so desire I will be helpful to you in guarding your hut. O dear, it is a difficult forest full of wild animals and demons. When you and Lakshmana are away I will protect Sita.
34Rama worshipped Jatayu and bending down, embraced him. He heard from him again and again several events relating to Jatayu's friendship with his father.
35Entresting the protection of Sita, the princess of Mithila, to that strong vulture, Jatayu, and accompanied by Lakshmana Rama went to Panchavati wishing to destroy the enemies like fire burning the moths. इत्यार्षे श्रीमद्रामयणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्दशस्सर्गः।। Thus ends the fourteenth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1पञ्चवटी के मार्ग में रघुकुल के आनन्ददायक राम की भेंट विशाल शरीर और भयंकर बल वाले एक गृध्र से हुई।
2उस वटवृक्ष पर उस पक्षी को देखकर पूज्य राम और लक्ष्मण ने उसे राक्षस समझा और पूछा कि वह कौन है।
3मधुर, प्रिय और कोमल वाणी में उसने दोनों से कहा—हे प्रिय! मुझे अपने पिता का मित्र जानो।
4राम ने जान लिया कि वह उनके पिता का मित्र है। अतः उन्होंने शान्त, संयत स्वर में उसका नाम और वंश पूछा।
5राम के वचन सुनकर उस पक्षी ने अपने कुल सहित समस्त प्राणियों की उत्पत्ति की कथा सुनानी आरम्भ की:
6हे महाबाहु राम! जब मैं आपको आरम्भ से ही प्रजापतियों के विषय में बता रहा हूँ, तब मुझसे सुनिए।
7हे राम! समस्त प्राणियों के स्वामियों में प्रथम कर्दम थे, तत्पश्चात् विकृत, फिर शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि और बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता, इसी प्रकार पुलह और दक्ष। इनके पश्चात् विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप हुए जो अन्तिम शासक थे।
8हे राम! समस्त प्राणियों के स्वामियों में प्रथम कर्दम थे, तत्पश्चात् विकृत, फिर शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि और बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता, इसी प्रकार पुलह और दक्ष। इनके पश्चात् विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप हुए जो अन्तिम शासक थे।
9हे राम! समस्त प्राणियों के स्वामियों में प्रथम कर्दम थे, तत्पश्चात् विकृत, फिर शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि और बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता, इसी प्रकार पुलह और दक्ष। इनके पश्चात् विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप हुए जो अन्तिम शासक थे।
10हे यशस्वी राम! यह विख्यात है कि सृष्टिकर्ता दक्ष की साठ महायशस्विनी पुत्रियाँ थीं।
11उनमें से (दक्ष की पुत्रियों में से) कश्यप ने सुन्दर कटि वाली आठ स्त्रियों से विवाह किया, जिनके नाम अदिति, दिति, दनु तथा कालिका, ताम्रा, क्रोधवशा, अनला और मनु थे।
12उनसे प्रसन्न होकर कश्यप ने अपनी युवा पत्नियों से कहा—मेरे समान पुत्र उत्पन्न करो जो तीनों लोकों का शासन कर सकें।
13हे पुरुषश्रेष्ठ! हे महाबाहु राम! अदिति, दिति और कालिका ने उनके उपदेश पर गम्भीरता से विचार किया, किन्तु शेष पत्नियों ने नहीं।
14हे शत्रुदमन और शत्रुतापन राम! अदिति से बारह आदित्य, आठ वसु, ग्यारह रुद्र और दो अश्विनीकुमार—कुल तैंतीस देवता उत्पन्न हुए।
15हे प्रिय राम! दिति ने दैत्य नामक यशस्वी पुत्रों को जन्म दिया और समस्त वनों तथा समुद्रों सहित यह पृथ्वी उनकी थी।
16हे शत्रुदमन! दनु से हयग्रीव और कालिका से नरक तथा कालक उत्पन्न हुए।
17ताम्रा से क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री और शुकी उत्पन्न हुईं। कुल मिलाकर वे पाँच सुन्दर युवतियाँ थीं जो संसार में विख्यात हुईं।
18क्रौञ्ची ने उल्लुओं को जन्म दिया, भासी ने भास पक्षियों को, श्येनी ने तेजस्वी बाजों और गृध्रों को, धृतराष्ट्री ने मधुर स्वर वाले हंसों और चक्रवाकों को।
19क्रौञ्ची ने उल्लुओं को जन्म दिया, भासी ने भास पक्षियों को, श्येनी ने तेजस्वी बाजों और गृध्रों को, धृतराष्ट्री ने मधुर स्वर वाले हंसों और चक्रवाकों को।
20परम तेजस्विनी पक्षिणी धृतराष्ट्री ने चक्रवाकों को भी जन्म दिया। शुकी ने नता को जन्म दिया और नता से विनता उत्पन्न हुईं। हे राम! आपका कल्याण हो।
21हे राम! क्रोधवशा से मृगी, मृगमन्दा, हरि, भद्रमदा, मातंगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि और सुरसा तथा कद्रू उत्पन्न हुईं, जो समस्त गुणों से सम्पन्न थीं।
22हे राम! क्रोधवशा से मृगी, मृगमन्दा, हरि, भद्रमदा, मातंगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि और सुरसा तथा कद्रू उत्पन्न हुईं, जो समस्त गुणों से सम्पन्न थीं।
23हे पुरुषश्रेष्ठ! मृगी से सब प्रकार के मृग उत्पन्न हुए। मृगमन्दा से भालू और चमर (एक भिन्न प्रकार का मृग) उत्पन्न हुए।
24हरि से सिंह और वेगवान् वानर उत्पन्न हुए तथा भद्रमदा से इरावती नामक एक पुत्री हुई।
25हे पुरुषों में वृषभ! मातंगी ने हाथियों को जन्म दिया। इरावती से बलशाली गज ऐरावत उत्पन्न हुआ जो जगत् का स्वामी बना।
26हे राम! शार्दूली ने व्याघ्रों को तथा गोलांगूल नामक क्रीड़ाप्रिय, गोल शरीर वाले वानरों को जन्म दिया और श्वेता ने आठों दिशाओं की रक्षा के लिए दिग्गजों को पुत्र रूप में जन्म दिया।
27सुरभि ने रोहिणी और गान्धर्वी—इन दो विख्यात पुत्रियों को जन्म दिया। हे राम! आप सुखी हों।
28हे राम! रोहिणी ने गौओं को और गान्धर्वी ने अश्वों को सन्तान रूप में उत्पन्न किया। सुरसा ने नागों को और कद्रू ने साधारण सर्पों को जन्म दिया।
29हे पुरुषों में वृषभ राम! मनु ने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र—इन समस्त विख्यात मनुष्यों को उत्पन्न किया।
30अनला (कश्यप की पत्नी) ने पवित्र फलों वाले वृक्षों को उत्पन्न किया। विनता शुकी की पौत्री थीं, और कद्रू तथा सुरसा उनकी बहनें थीं।
31कद्रू ने सहस्र फणों वाले सर्प (आदिशेष) को जन्म दिया जिसने सम्पूर्ण पृथ्वी को अपने सिर पर धारण किया, और विनता ने दो पुत्र—गरुड़ और अरुण—को जन्म दिया।
32मैं अरुण का पुत्र हूँ और मेरे ज्येष्ठ भ्राता सम्पाति हैं। हे शत्रुदमन! मुझे श्येनी का पुत्र जटायु जानिए।
33यदि आप चाहें तो मैं आपकी कुटी की रक्षा में सहायक बनूँगा। हे प्रिय! यह वन्य पशुओं और राक्षसों से भरा दुर्गम वन है। जब आप और लक्ष्मण दूर होंगे, तब मैं सीता की रक्षा करूँगा।
34राम ने जटायु का सम्मान किया और झुककर उन्हें आलिंगन किया। उन्होंने उनसे बार-बार अपने पिता के साथ जटायु की मित्रता से सम्बन्धित अनेक घटनाएँ सुनीं।
35मिथिला की राजकुमारी सीता की रक्षा उस बलशाली गृध्र जटायु को सौंपकर राम लक्ष्मण सहित पञ्चवटी गए, शत्रुओं का उसी प्रकार विनाश करने की इच्छा से जैसे अग्नि पतंगों को जला देती है। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का चतुर्दश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1पञ्चवटीको बाटोमा रघुकुलका आनन्ददायक रामको भेट विशाल शरीर र भयंकर बल भएको एउटा गिद्धसँग भयो।
2त्यस वरको रूखमा त्यो पक्षी देखेर पूज्य राम र लक्ष्मणले उसलाई राक्षस ठाने र सोधे कि ऊ को हो।
3मीठो, प्रिय र कोमल वाणीमा उसले दुवैलाई भन्यो—हे प्रिय! मलाई आफ्ना पिताको मित्र जान।
4रामले थाहा पाए कि ऊ उनका पिताको मित्र हो। त्यसैले उनले शान्त, संयत स्वरमा उसको नाम र वंश सोधे।
5रामका वचन सुनेर त्यस पक्षीले आफ्नो कुलसहित समस्त प्राणीको उत्पत्तिको कथा सुनाउन थाल्यो:
6हे महाबाहु राम! जब म तपाईंलाई आरम्भदेखि नै प्रजापतिहरूको विषयमा बताउँदै छु, तब मबाट सुन्नुहोस्।
7हे राम! समस्त प्राणीका स्वामीहरूमा प्रथम कर्दम थिए, त्यसपछि विकृत, अनि शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि र बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अङ्गिरा, प्रचेता, त्यसै गरी पुलह र दक्ष। तिनीहरूपछि विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप भए जो अन्तिम शासक थिए।
8हे राम! समस्त प्राणीका स्वामीहरूमा प्रथम कर्दम थिए, त्यसपछि विकृत, अनि शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि र बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अङ्गिरा, प्रचेता, त्यसै गरी पुलह र दक्ष। तिनीहरूपछि विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप भए जो अन्तिम शासक थिए।
9हे राम! समस्त प्राणीका स्वामीहरूमा प्रथम कर्दम थिए, त्यसपछि विकृत, अनि शेष, संश्रय, बहुपुत्र, स्थाणु, मरीचि, अत्रि र बलशाली क्रतु, पुलस्त्य, अङ्गिरा, प्रचेता, त्यसै गरी पुलह र दक्ष। तिनीहरूपछि विवस्वान्, अरिष्टनेमि तथा परम यशस्वी कश्यप भए जो अन्तिम शासक थिए।
10हे यशस्वी राम! यो विख्यात छ कि सृष्टिकर्ता दक्षका साठी महायशस्विनी पुत्री थिए।
11तीमध्ये (दक्षका पुत्रीमध्ये) कश्यपले सुन्दर कम्मर भएका आठ स्त्रीसँग विवाह गरे, जसका नाम अदिति, दिति, दनु तथा कालिका, ताम्रा, क्रोधवशा, अनला र मनु थिए।
12तिनीहरूबाट प्रसन्न भई कश्यपले आफ्ना युवा पत्नीहरूलाई भने—मसमान पुत्र उत्पन्न गर जसले तीनै लोकको शासन गर्न सकून्।
13हे पुरुषश्रेष्ठ! हे महाबाहु राम! अदिति, दिति र कालिकाले उनको उपदेशमा गम्भीरतापूर्वक विचार गरे, तर बाँकी पत्नीहरूले गरेनन्।
14हे शत्रुदमन र शत्रुतापन राम! अदितिबाट बाह्र आदित्य, आठ वसु, एघार रुद्र र दुई अश्विनीकुमार—जम्मा तेत्तीस देवता उत्पन्न भए।
15हे प्रिय राम! दितिले दैत्य नाम गरेका यशस्वी पुत्रलाई जन्म दिइन् र समस्त वन तथा समुद्रसहित यो पृथ्वी तिनकै थियो।
16हे शत्रुदमन! दनुबाट हयग्रीव र कालिकाबाट नरक तथा कालक उत्पन्न भए।
17ताम्राबाट क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री र शुकी उत्पन्न भए। जम्मा तिनी पाँच सुन्दर युवती थिए जो संसारमा विख्यात भए।
18क्रौञ्चीले लाटोकोसेरोलाई जन्म दिइन्, भासीले भास पक्षीलाई, श्येनीले तेजस्वी बाज र गिद्धलाई, धृतराष्ट्रीले मीठो स्वर भएका हाँस र चक्रवाकलाई।
19क्रौञ्चीले लाटोकोसेरोलाई जन्म दिइन्, भासीले भास पक्षीलाई, श्येनीले तेजस्वी बाज र गिद्धलाई, धृतराष्ट्रीले मीठो स्वर भएका हाँस र चक्रवाकलाई।
20परम तेजस्विनी पक्षिणी धृतराष्ट्रीले चक्रवाकलाई पनि जन्म दिइन्। शुकीले नतालाई जन्म दिइन् र नताबाट विनता उत्पन्न भइन्। हे राम! तपाईंको कल्याण होस्।
21हे राम! क्रोधवशाबाट मृगी, मृगमन्दा, हरि, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि र सुरसा तथा कद्रू उत्पन्न भए, जो समस्त गुणले सम्पन्न थिए।
22हे राम! क्रोधवशाबाट मृगी, मृगमन्दा, हरि, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि र सुरसा तथा कद्रू उत्पन्न भए, जो समस्त गुणले सम्पन्न थिए।
23हे पुरुषश्रेष्ठ! मृगीबाट सबै प्रकारका मृग उत्पन्न भए। मृगमन्दाबाट भालु र चमर (एक भिन्न प्रकारको मृग) उत्पन्न भए।
24हरिबाट सिंह र वेगवान् वाँदर उत्पन्न भए तथा भद्रमदाबाट इरावती नाम गरेकी एक पुत्री भइन्।
25हे मानिसहरूमा साँढे! मातङ्गीले हात्तीलाई जन्म दिइन्। इरावतीबाट बलशाली गज ऐरावत उत्पन्न भयो जो जगत्को स्वामी बन्यो।
26हे राम! शार्दूलीले बाघलाई तथा गोलाङ्गूल नाम गरेका क्रीडाप्रिय, गोलो शरीर भएका वाँदरलाई जन्म दिइन् र श्वेताले आठै दिशाको रक्षाका लागि दिग्गजलाई पुत्रका रूपमा जन्म दिइन्।
27सुरभिले रोहिणी र गान्धर्वी—यी दुई विख्यात पुत्रीलाई जन्म दिइन्। हे राम! तपाईं सुखी हुनुहोस्।
28हे राम! रोहिणीले गाईलाई र गान्धर्वीले घोडालाई सन्तानका रूपमा उत्पन्न गरिन्। सुरसाले नागलाई र कद्रूले साधारण सर्पलाई जन्म दिइन्।
29हे मानिसहरूमा साँढे राम! मनुले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र—यी समस्त विख्यात मानिसलाई उत्पन्न गरिन्।
30अनला (कश्यपकी पत्नी) ले पवित्र फल भएका रूखलाई उत्पन्न गरिन्। विनता शुकीकी नातिनी थिइन्, र कद्रू तथा सुरसा उनका बहिनी थिए।
31कद्रूले हजार फणा भएको सर्प (आदिशेष) लाई जन्म दिइन् जसले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई आफ्नो शिरमा धारण गर्यो, र विनताले दुई पुत्र—गरुड र अरुण—लाई जन्म दिइन्।
32म अरुणको पुत्र हुँ र मेरा जेठा दाजु सम्पाति हुन्। हे शत्रुदमन! मलाई श्येनीको पुत्र जटायु जान्नुहोस्।
33यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने म तपाईंको कुटीको रक्षामा सहायक बन्नेछु। हे प्रिय! यो वन्य पशु र राक्षसहरूले भरिएको दुर्गम वन हो। जब तपाईं र लक्ष्मण टाढा हुनुहुनेछ, तब म सीताको रक्षा गर्नेछु।
34रामले जटायुको सम्मान गरे र निहुरेर उनलाई अङ्गालो हाले। उनले उनीबाट पटक-पटक आफ्ना पितासँग जटायुको मित्रतासँग सम्बन्धित अनेक घटना सुने।
35मिथिलाकी राजकुमारी सीताको रक्षा त्यस बलशाली गिद्ध जटायुलाई सुम्पेर राम लक्ष्मणसहित पञ्चवटी गए, शत्रुहरूको त्यसै गरी विनाश गर्ने इच्छाले जसरी अग्निले पुतलीहरूलाई जलाइदिन्छ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको चौधौँ सर्ग समाप्त भयो।