अनुशासनिक पर्व — सर्वश्रेष्ठ दान का वर्णन
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 62
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच इदं देयमिदं देयमितीयं श्रुतिरादरात्। बहुदेयाश्च राजानः किंस्विद् दानमनुत्तमम्॥
2भीष्म उवाच अतिदानानि सर्वाणि पृथिवीदानमुच्यते। अचला ह्यक्षया भूमिर्दोग्ध्री कामानिहोत्तमान्॥
3दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून् व्रीहियवांस्तथा। भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीरेधते समाः॥
4यावद् भूमेरायुरिह तावद् भूमिद एधते। न भूमिदानादस्तीह परं किंचिद् युधिष्ठिर॥
5अप्यल्पं प्रददुः सर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम्। भूमिमेव ददुःसर्वे भूमि ते भुञ्जते जनाः॥
6स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च। भूमिभूतिर्महादेवी दातारं कुरुते प्रियम्॥
7य एतां दक्षिणां दद्यादक्षयां राजसत्तम। पुनर्नरत्वं सम्प्राप्य भवेत् स पृथिवीपतिः॥
8यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः। संग्रामे वा तनुं जह्याद् दद्याच्च पृथिवीमिमाम्॥
9इत्येतत् क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परमां श्रियम्। पुनाति दत्ता पृथिवी दातारमिति शुश्रुम॥
10अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नमपि चानृतम्। सैव पापं प्लावयति सैव पापात् प्रमोचयेत्॥
11अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः। पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनं जननी यथा॥
12नामास्याः प्रियदत्तेति गृह्यं देव्याः सनातनम्। दानं वाप्यथवाऽऽदानं नामास्याः प्रथमं प्रियम्॥
13य एतां विदुषे दद्यात् पृथिवीं पृथिवीपतिः। पृथिव्यामेतदिष्टं स राजा राज्यमितो व्रजेत्॥
14पुनश्चासौ जनिं प्राप्य राजवत् स्यान्न संशयः। तस्मात् प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद् विप्राय पार्थिवः॥
15नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथंचन। न चापात्रेण वा ग्राह्या दत्तेदाने न चाचरेत्॥
16ये चान्ये भूमिमिच्छेयुः कुर्युरेवं न संशयः। यः साधोभूमिमादत्ते न भूमि विन्दते तु सः॥
17भूमिं दत्त्वा तु साधुभ्यो विन्दते भूमिमुत्तमाम्। प्रेत्य चेह च धर्मात्मा सम्प्राप्नोति महद् यशः॥
18यस्य विप्रास्तु शंसन्ति साधोभूमि सदैव हि। न तस्य शत्रवो राजन् प्रशंसन्ति वसुन्धराम्॥
19यत् किंचित् पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः। अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते॥
20येऽपि संकीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः। तेभ्यः पवित्रमाख्येयं भूमिदानमनुत्तमम्॥
21अल्पान्तरमिदं शश्वत् पुराणा मेनिरे जनाः। यो यजेताश्वमेधेन दद्याद् वा साधवे महीम्॥
22अपि चेत्सुकृतं कृत्वा शङ्करन्नपि पण्डिताः। अशक्यमेकमेवैतद् भूमिदानमनुत्तमम्॥
23सुवर्ण रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च। सर्वमेतन्महाप्राज्ञो ददाति वसुधां ददत्।॥
24तपो यज्ञः श्रुतं शीलमलोभः सत्यसंधता। गुरुदैवतपूजा च एता वर्तन्ति भूमिदम्॥
25भूर्तृनिःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः। ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम्॥
26यथा जनित्री स्वं पुत्रं क्षीरेण भरते सदा। अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर्मही॥
27मृत्युर्वैकिङ्करो दण्डस्तमो वह्निः सुदारुणः। घोराश्च दारुणा: पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्॥
28पितूंश्च पितृलोकस्थान् देवलोकाच्च देवताः। संतर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुन्धराम्॥
29कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिग्लानाय सीदते। भूमि वृत्तिकरी दत्त्वा सत्री भवति मानवः॥
30यथा धावति गौर्वत्सं सवन्ती वत्सला पयः। एवमेव महाभाग भूमिर्भवति भूमिदम्॥
31फालकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलामपि। उदीर्णं वापि शरणं यथा भवति कामदः॥
32ब्राह्मणं वृत्तिसम्पन्नमाहिताग्निं शुचिव्रतम्। नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति परमापदम्॥
33यथा चन्द्रमसो वृद्धिरहन्यहनि जायते। तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते॥
34अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। याः श्रुत्वा जामदग्त्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै॥
35मामेवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा मामवाप्स्यथ। अस्मिल्लोके परे चैव तद् दत्तं जायते पुनः॥
36य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो वेदसम्मिताम्। श्राद्धस्य क्रियमाणस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति॥
37कृत्यानामधिशस्तानामरिष्टशमनं महत्। प्रायश्चित्तं महीं दत्त्वा पुनात्युभयतो दश॥
38पुनाति य इदं वेद वेदवादं तथैव च। प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर्वैश्वानरी मता॥
39अभिषिच्यैव नृपति श्रावयेदिममागमम्। यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात् साधुतश्च ताम्॥
40सोऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थचाप्यसंशयः। राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम्॥
41अथ येषामधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः। न ते सुखं प्रबुध्यन्ति न सुखं प्रस्वपन्ति च॥
42सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर्नराः। योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्र नास्याविशन्ति तत्॥ अथ येषां पुन: प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः। सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च॥
43तस्य राज्ञः शुभै राज्यैः कर्मभिर्निर्वृता नराः। योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः॥
44स कुलीन: स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत्। स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुन्धराम्॥
45आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः। ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे॥
46यथा सस्यानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले। तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः॥
47आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः। शूलपाणिश्च भगवान् प्रतिनन्दन्ति भूमिदम्॥
48भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च। चतुर्विधो हि लोकोऽयं योऽयं भूमिगुणात्मकः॥
49एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीयते। नानया सदृशं भूतं किंचिदस्ति जनाधिप।॥
50अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर॥
51इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता। मघवा वाग्विदां श्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम्॥
52मघवा उवाच भगवन् केन दानेन स्वर्गत: सुखमेधते। यदक्षयं महाघु च तद् ब्रूहि वदतां वर॥
53भीष्म उवाच इत्युक्तः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुरोहितः। बृहस्पतिवृहत्तेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम्॥
54बृहस्पति उवाच सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन्। दददेतान् महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
55न भूमिदानाद् देवेन्द्र परं किंचिदिति प्रभो। विशिष्टमिति मन्यामि यथा प्राहुर्मनीषिणः॥
56ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता रणगृद्धिनः। सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम्॥
57भर्तुनिःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः। ब्रह्मलोकगता मुक्ता नातिक्रामन्ति भूमिदम्॥
58पञ्च पूर्वा हि पुरुषाः षडन्ये वसुधां गताः। एकादश ददद्भूमि परित्रातीह मानवः॥
59रत्नोपकीर्णा वसुधां यो ददाति पुरंदर। स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते॥
60महीं स्फीतां ददद् राजन् सर्वकामगुणान्विताम्। राजाधिराजो भवति तद्धि दानमनुत्तमम्॥
61सर्वकामसमायुक्तां काश्यपी यः प्रयच्छति। सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव॥
62सर्वकामदुधां धेनुं सर्वकामगुणान्विताम्। ददाति यः सहस्राक्ष स्वर्ग याति स मानवः॥
63मधुसर्पिःप्रवाहिण्यः पयोदधिवहास्तथा। सरितस्तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम्॥
64भूमिप्रदानान्नृपतिर्मुच्यते सर्वकिल्बिषात्। न हि भूमिप्रदानेन दानमत्यद् विशिष्यते॥
65ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम्। तं जनाः कथयन्तीह यावद् भवति गौरियम्॥
66पुण्यामृद्धिरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर। न तम्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणान्विताः॥
67सर्वदा पार्थिवेनेह सततं भूतिमिच्छता। भूर्देया विधिवच्छक पात्रे सुखमभीप्सुना॥
68अपि कृत्वा नरः पापं भूमि दत्त्वा द्विजातये। समुत्सृजति तत् पापं जीर्णो त्वचमिवोरगः॥
69सागरान् सरितः शैलान् काननानि च सर्वशः। सर्वमेतन्नरः शक्र वसुधां ददत्॥
70तडागान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च। स्नेहान् सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत्॥
71ओषधीयम्सम्पन्ना नगान् पुष्पफलान्वितान्। काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत्॥
72अग्निष्टोमप्रभृतिभिरिष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः। त तत्फलमवाप्नोति भूमिदानाद् यदश्नुते॥
73दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन्। पूर्वदत्तां हरन् भूमिं नरकायोपगच्छति॥
74न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वापि च हरेत् तु यः। स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युशासनात्॥
75आहिताग्निं सदायज्ञं कृशवृत्तिं प्रियातिथिम्। ये भजन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम्॥
76ब्राह्मणेष्वनृणीभूतः पार्थिवः स्यात् पुरंदर। इतरेषां तु वर्णानां तारयेत् कृशदुर्बलान्॥
77नाच्छिन्द्यात् स्पर्शितां भूमि परेण त्रिदशाधिप। ब्राह्मणस्य सुरश्रेष्ठ कृशवृत्तेः कदाचन॥
78यथाश्रु पतितं तेषां दीनानामथ सीदताम्। ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात् त्रिपुरुषं कुलम्॥
79भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद् यस्तु संस्थापयेन्नरः। तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते॥
80इक्षुभिः संततां भूमिं यवगोधूमशालिनीम्। गोऽश्ववाप्तनपूर्णां वा बाहुवीर्यादुपार्जिताम्॥ निधिगर्भो ददद् भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम्। अक्षयाँल्लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत्॥
81विधूय कलुषं सर्वं विरजाः सम्मतः सताम्। लोके महीयते सद्भिर्यां ददाति वसुन्धराम्॥
82यथाप्सु पतितः शक्र तैलविन्दुर्विसर्पति। तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते॥
83ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः। वध्यन्तेऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते॥
84नृत्यगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः। उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र तथा भूमिप्रदं दिवि॥
85मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः। यो ददाति महीं सम्यग् विधिनेह द्विजातये॥
86शतमप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः। उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र ब्रह्मलोके धराप्रदम्॥
87उपतिष्ठन्ति पुण्यानि सदा भूमिप्रदं नरम्। शङ्खभद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवाहनम्॥
88भूमिप्रदानात् पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा। आज्ञा सदाप्रतिहता जयशब्दा वसूनि च॥
89भूमिदानस्य पुण्यानि फलं स्वर्गः पुरंदर। हिरण्यपुष्पाश्चौषध्य: कुशकाञ्चनशाद्वलाः॥
90अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत्। नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः। नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः॥
91एतदाङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधामिमाम्। वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा॥
92य इदं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य सम्भवम्। न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत॥
93अक्षयं च भवेद् दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः। तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विद्वान् भुञ्जतः श्रावयेद् द्विजान्।।
94इत्येतत् सर्वदानानां श्रेष्ठमुक्तं तवानघ। मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said People accept with respect the sayings of the Shrutis which say-This is to be given. This other thing is to be given! As regards kings, again, they make gifts of various things to various men. What, however, O grandfather is the best or foremost of all gifts?
2Bhishma said Of all kinds of gifts, the gift of earth is said to be the first. earth is immovable and indestructible. It is capable of giving to him who possesses it all the best things upon which he may like to have.
3It gives dresses and vestments, jewels and gems, animals, paddy, and barley. Amongst all creatures, the giver of earth grows rich for ever and ever.
4As long as the earth lasts, so long does the giver thereof grow rich. There is no gift that is higher, O Yudhishthira, than the gift of earth.
5we have heard that all men have given a little quantity of earth. All men have made gifts of earth, hence all men enjoy a little of earth.
6Whether in this or in the next world, all creatures live subject to their own deeds. Earth is Prosperity's self. She is a powerful goddess. She makes him her lord who makes gifts of her in this life to her people.
7That person, O best of kings, who gives away earth, which is indestructible, as gift, is born in next life as a man and becomes also a lord of Earth.
8The quantity of one's enjoyment in this life is equal to one's gifts in a pristine life. This is the conclusion pointed out by the scriptures. For a Kshatriya should either give away the Earth in gift or renounce his life in battle.
9This is the highest source of prosperity to Kshatriyas. We have heard that earth, when given away, cleanses and sanctifies the giver.
10The man who is of sinful conduct who is guilty of Brahmanicide and of falsehood, is purified by a gift of earth. Indeed, such a gift rescues even such a sinner from all his sins.
11The virtuous accept gifts of earth only and no other thing from sinful kings. Like one's mother, earth, when given away, purifies the giver and the taker.
12This is an eternal and secret name of earth. viz., Priyadatta. Given away or accepted in gift, the name that is dear to her is Priyadatta.
13The gift of earth is desirable. That king who makes a gift of earth to a learned Brahmana, gets from that gift a kingdom.
14Upon being born again in this world, such a man, forsooth, attains to a position equal to that of a king. Hence, a king, as soon as he gets carth, should make gifts of earth to the Brahmanas.
15None but a lord of Earth can make gifts of carth. Nor should one who is not a worthy person accept a gift of earth.
16They who desire carth should act thus. That person who takes away earth belonging to a pious person never gets any earth.
17By making gifts of earth to the righteous, one gets good carth. Of virtuous soul, such a giver acquires great fame both in this world and in the next.
18That pious king about whom the Brahmanas say——We live on earth given to us by him, is such that his very enemies cannot utter the least reproach about his kingdom.
19Whatever sins a man commits from want of the means of livelihood, are all washed off by gift of only so much earth as is covered by a cowhide.
20Those kings who are mean in their acts or are of fierce deeds, should be taught that gift of earth is highly purifying and is at the same time the highest gift.
21The ancients thought that there is always very little difference between the man who celebrates a Horse-Sacrifice and him who makes a gift of earth to one who is righteous.
22The learned doubt the acquision of merit which all other pious acts yield. The only act about which they are dead certain, is the of earth which, indeed, is the foremost of all gifts.
23The wise man who makes gifts of earth, gives away all these, viz, gold, silver cloth, gems and pearls and precious stones.
24Penances, sacrifice, Vedic learning, good conduct, absence of cupidity, firmness in truth, adoration of elders, preceptors, and the deities, all these live in him who makes a gift of earth.
25They who ascend to the region of Brahman by renouncing their lives in battle after having fought without any consideration for themselves for securing the behoof of their masters, even they are unable to go above the merit of those who make gifts of earth.
26As the mother always nourishes her own child with milk from her breast, so does earth please with all the tastes the person that makes a gift of earth.
27Mrityu, Vaikinkara, Danda, Tama, Fire, who is highly fierce, and all heinous and terrible sins are incapable of touching the person who makes a gift of earth.
28That man of tranquil soul who makes a gift of earth pleases (by that act) the Departed Manes living in their region and the deities also hailing from the region that is theirs.
29The man who makes a gift of earth to one who is weak and cheerless and destitute of the mcans of life and famishing with weakness, and who thereby supplies one with the means of sustenance, deserves the honour and merit of celebrating a sacrifice.
30As an affectionate cow runs towards her half, with full udders dropping milk, similarly the highly blessed Earth, runs towards the person who makes a gift of earth.
31That man who makes to a Brahmana a gift of earth which has been titled, or sown with seeds, or which contains standing crops, or a palace well furnished with every necessary article, succeeds in becoming the accomplisher of the wishes of everybody.
32The man who makes a Brahmana having the means of life, possessing a domestic fire and of pure vows and practices, accept a gift of earth, never falls into any danger or distress.
33As the moon increases day by day, so the merit of a gift of earth increases every time such earth produces crops.
34Those persons conversant with ancient history sing this verse regarding the gift of earth. Heaving that verse Jamadagni's son (Rama) gave away the whole Earth to Kashyapa.
35The verse to which I refer is this. Receive me in gift. Give me away. By giving me away, you (O giver) will obtain me again! That which is given away in this life is reacquired in the next.
36That Brahmana who recites this great saying of the Vedas at the time of a Shraddha get the highest reward.
37A gift of earth is a great expiation for the sin of those powerful men who perform Atharvan rites for injuring others. Indeed, by making a gift of earth one rescues ten generations of his paternal and maternal families.
38That person who knows this Vedic saying about the merits of a gift of earth, succeeds in rescuing ten generations of both his paternal and maternal families. Earth is the original source of all creatures. It has been said that the god of fire is the presiding genius of earth.
39After the coronation ceremony has been performed of a king, this Vedic saying should be recited to him, so that he may make gifts of earth and may never take away earth from a pious person.
40Forsooth, the entire wealth owned by the king belongs to the Brahmanas. A king knowing well the science of duty and morality the first requisite of the kingdom's prosperity.
41Those people whose king is unrighteous and atheistic in conduct and belief, can never be happy. Such people can never sleep or wake in peace.
42On account of his deeds of wickedness his subjects become always filled with anxiety. Protection of what the subjects already have and new acquisitions by fair means are events that are not seen in the kingdom of such a king. Those people, again, who have a wise and righteous king, sleep happily and wake up in happiness.
43By the blessed and righteous acts of such a king, his subjects, become shorn of anxiety. The subjects, restrained from wicked deeds, grow in prosperity through their own conduct. Capable of keeping what they have, they go on making new acquisitions.
44That king who makes gifts of earth, is considered as wellborn. He is considered as a man. He is a friend. He is righteous in his acts. le is a giver. He is considered as possessing prowess.
45Those men who make gifts of ample and fertile earth to Brahmanas knowing the Vedas, always shine in the world, on account of their energy, like so many suns.
46As seeds scattered on the soil grow, and yield a goodly crop, so all one's wishes become successful on account of his making gifts of earth.
47The Sun, Varuna, Vishnu, Brahmana, the Moon, the FireGod and the illustrious and tridentbearing Mahadeva, all praise the man who makes a gift of earth.
48Living creatures originate from Earth and it is to the Earth that they return when they disappear. Living creatures which are divided into four classes have Earth for their primordial essence.
49The Earth is both the mother and father of the universe of creatures, O king. There is no element, O king, that can compare with Earth.
50About it is cited the old discourse between the celestial preceptor Brihaspati and Indra the kung of Heaven, O Yudhishthira.
51Having worshipped Vishnu in a hundred sacrifices each of which was famous for plentiful gifts, Maghavat put this question to Brihaspati, that foremost of all orators.
52Maghavat said O illustrious one, by what gift does one succeed in coming to the celestial region and acquiring beatitude? O foremost of speakers, do you tell me of that gift which yields high and eternal merit.
53Bhishma said Thus addressed by the king of the celestials, the preceptor of the gods, viz., Brihaspati of great energy, said these words in reply to him of a hundred sacrifices.
54Brihaspati said Gift of gold, gift of kine, and gift of earth, by these, O destroyer of Vritra, one becomes cleansed, O you of great wisdom, of all sins.
55There is no gift, O king of the celestials, higher than the gift of earth, O powerful one. I consider this gift as the most superior, according to what has been declared by the wise.
56Those heroes who, fearless of battle, give their lives in battle with enemies, come to Heaven. How high sover their end, none of them can get over the giver of earth.
57Those men who, disregarding their bodies, give their lives in battle while working for the behoof of their masters, ascend to the region of Brahman himself. But even they are unable to get over the giver of earth.
58By making a gift of earth one rescues these eleven, viz., five generations of ancestors and six generations of descendants.
59That person, O Purandara, who makes a gift of earth rich with jewels and gems becomes purged off of all his sins and is highly respected in the celestial region.
60If a person, O king, makes a gift of rich and fertile earth that is capable of granting every wish he succeeds in attaining to the position of a king of kings (in his next life). A gift of earth, therefore, is the foremost of all gifts.
61That person, O Vasava, who makes a gift of earth capable of satisfying every wish with fruition is considered as making a gift of every object in the world,
62That man who gives away a cow endued with every accomplishment and granting the fruition of every desire, succeeds O you of a thousand eyes, in attaining the celestial region.
63The giver of earth, O king of the celestials, is pleased when he comes to Heaven by hundreds of rivers which run honey an i ghee and milk and curds,
64A king, by making gifts of earth, is purged off of all his sins. There is no gift, therefore, which is superior to the gift of earth.
65That king who gives away the Earth bounded by the ocean, after having conquered it with the help of his weapons, is talked of by all men and his memory lasts as long as the mountains last on the surface of Earth.
66Gifted as he is with merits that belong to the gift of earth, the region of happiness reserved for the person who makes gift of such earth as is auspicious and rich with every taste, never become exhausted.
67That king, O Shakra, who wishes to have prosperity and who wishes to acquire happiness for himself, should always make gifts of earth, with due rites, to worthy persons.
68If after committing numerous sins a person makes gifts of carth to the twiceborn class, he leaves off all those sins like a snake casting off its slough.
69The person who makes a gift of earth is said to make gifts of everything, that is, of seas and rivers and mountains and forests.
70By making a gift of earth, the person is said to give away lakes and tanks and wells and rivers. On account of the moisture of earth, one is said to give away articles of various tastes by making a gift of earth.
71The man who makes a gift of earth is considered as giving away herbs and plants possessed of high and efficacious virtues, trees adorned with flowers and fruit, charming forests, and hillocks.
72The merit which a person acquires by making a gift of earth is incapable of being acquired by the performance of even such great sacrifices as the Agnishtoma and others with profuse gifts in the shape of Dakshina.
73The giver of earth, it has been already said, rescues ten generations of both his paternal and maternal families. Likewise, by taking away earth that was given away, one sinks himself into hell and casts ten generations of both one's paternal and maternal lines into the same place of misery.
74That man who having promised to make a gift of earth does not actually make it, or who having made a gift resumes it, has to pass a long time, in great misery on account of being tied with the noose of Varuna at the command of Death.
75Those men have never to go to Yama who honour and adore those foremost of Brahmanas who pour libations every day on their domestic fire, who are always always engaged in the performance of sacrifices, who have scanty means of livelihood, and who receive with hospitality every guest seeking shelter in their houses.
76The king, O Purandara, should free himself from the debt he owes to the Brahmanas and protect the helpless and the weak of the other castes.
77The king should never resume, O chief of gods, earth that has been given away by another to a Brahmana. O king, of the celestials, who is destitute of the means of life.
78The tears that would drop from the eyes of such cheerless and destitute Brahmaras on account of their lands being resumed, are capable of destroying the ancestors and descendants to the third generation of the resumer.
79That man who reinstates a king driven away from his kingdom, gets residence in Heaven and is much honoured by the denizens thereof.
80That king who succeeds in making gifts of earth with such crops standing thereon as sugarcane or barley or wheat, or with kine and horses and other draft cattle, earth that has been acquired with the might of the giver's arms, that has mineral in its bowels and that is covered with every kind of wealth on the surface, acquires unending regions of happiness in the next world, and such a king it is that is said to celebrate the earthsacrifice.
81That king who makes a gift of earth is purged off of every sin and, therefore, is pure and liked by the righteous. In this world he is highly honoured and praised by all righteous men.
82The merit of a gift of earth increases every time the earth given away bears crops for the benefit of the owner, as a drop of oil, falling upon water, is seen to extend on every side, and cover the watery surface.
83Those heroic kings and ornaments of assemblies who give their lives in battle with faces towards the foe, attain, O Shakra, to the region of Brahman.
84Beautiful ladies skilled in music and dancing and adorned with garlands of celestial flowers, approach, O king of the deities, the giver of earth as he comes to Heaven departing from the Earth.
85That king who makes gifts of Earth with due rites to persons of the twiceborn order, sports in bliss in the celestial regions, worshipped all the while by the celestials and Gandharvas.
86One hundred Apsaras, adorned with celestial garlands, approach, O king of the deities, the giver of earth as he ascends to the region of Brahman.
87Sweetscented flowers, an excellent conch and excellent seat, an umbrella and excellent horses with good vehicles, are always ready for the person who makes gifts of earth.
88By making gifts of earth a king can always command fragrant flowers and heaps of gold. Heaving all kinds of wealth, the commands of such a king can never be disobeyed anywhere and cries of victory welcome him wherever he may go.
89The rewards of the gifts of earth consist of residence in the celestial region, O Purandara, and gold, and flowers, and plants and herbs of medicinal virtue, and Kusha and mineral wealth and verdant grass.
90A person by making a gift of earth wins in his next lifenectargiving earth. There is no gift equal to a gift of earth. There is none worthy of greater respect than the mother. There is no duty higher than truth. There is no riches more valuable than that which is given away.
91Bhishma said Hearing these words from the son of Angiras, Vasava made a gift to him of the whole Earth with all her jewels and gems and all her riches.
92If these verses describing the merit of the gifts of earth be recited on the occasion of a Shraddha, neither Rakshasas nor Asuras can succeed in getting any share of the offering made in it.
93Forsooth, the offerings one makes to the departed manes at such a Shraddha become unending. Hence on occasions of Shraddhas, the learned man should recite these verses on the subject of the merits of the gifts of earth, in the presence and hearing of the invited Brahmanas when engaged in eating.
94I have thus, O chief of the Bharatas, described to you that gift which is the foremost of all gifts. What else do you wish to hear?
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — लोग श्रुतियों के उन वचनों को आदरपूर्वक स्वीकार करते हैं जो कहते हैं — "यह देना चाहिए, वह वस्तु देनी चाहिए!" और राजा तो नाना पुरुषों को नाना वस्तुओं का दान करते ही हैं। किन्तु हे पितामह, समस्त दानों में श्रेष्ठ अथवा अग्रगण्य कौन-सा है?
2भीष्म ने कहा — समस्त प्रकार के दानों में भूमि का दान प्रथम कहा गया है। भूमि अचल और अविनाशी है। जो उसे धारण करता है, उसे वह वे समस्त उत्तम वस्तुएँ देने में समर्थ है जिनकी वह कामना करे।
3वह वस्त्र और परिधान, मणि और रत्न, पशु, धान और जौ देती है। समस्त प्राणियों में भूमि का दाता सदा-सदा के लिए समृद्ध होता जाता है।
4जब तक पृथ्वी रहती है, तब तक उसका दाता समृद्ध होता रहता है। हे युधिष्ठिर, भूमि के दान से बढ़कर कोई दान नहीं है।
5हमने सुना है कि सभी मनुष्यों ने थोड़ी-बहुत भूमि का दान किया है। सभी ने भूमि के दान किए हैं, इसीलिए सभी मनुष्य थोड़ी-बहुत भूमि का उपभोग करते हैं।
6इस लोक में हो अथवा परलोक में, समस्त प्राणी अपने ही कर्मों के अधीन जीते हैं। भूमि साक्षात् लक्ष्मी है। वह प्रतापी देवी है। जो इस जीवन में उसे उसके ही जनों को दान करता है, उसी को वह अपना स्वामी बना लेती है।
7हे राजाओं में श्रेष्ठ, जो पुरुष अविनाशी भूमि का दान करता है, वह अगले जन्म में मनुष्य होकर जन्म लेता है और पृथ्वी का स्वामी भी बनता है।
8इस जीवन में मनुष्य जितना भोग पाता है, वह पूर्वजन्म में किए गए उसके दानों के बराबर होता है। शास्त्रों का यही निष्कर्ष है। क्षत्रिय को या तो पृथ्वी का दान करना चाहिए, अथवा युद्ध में अपने प्राण त्यागने चाहिए।
9क्षत्रियों के लिए यही समृद्धि का सर्वोच्च स्रोत है। हमने सुना है कि भूमि, जब दान की जाती है, तब वह दाता को शुद्ध और पवित्र कर देती है।
10जो मनुष्य पापाचारी है, जो ब्रह्महत्या और असत्य का दोषी है, वह भी भूमि के दान से पवित्र हो जाता है। सचमुच, ऐसा दान वैसे पापी को भी उसके समस्त पापों से उबार लेता है।
11धर्मात्मा जन पापी राजाओं से केवल भूमि का ही दान स्वीकार करते हैं, और कुछ नहीं। माता की भाँति भूमि, जब दान की जाती है, तब दाता और ग्रहीता — दोनों को पवित्र करती है।
12भूमि का एक सनातन और गुप्त नाम है — प्रियदत्ता। दान की जाए अथवा दान में स्वीकार की जाए, उसे जो नाम प्रिय है वह प्रियदत्ता ही है।
13भूमि का दान वाञ्छनीय है। जो राजा विद्वान् ब्राह्मण को भूमि का दान करता है, वह उस दान से राज्य पाता है।
14इस संसार में पुनः जन्म लेने पर ऐसा मनुष्य निश्चय ही राजा के तुल्य पद पाता है। इसलिए राजा को जैसे ही भूमि प्राप्त हो, वैसे ही उसे ब्राह्मणों को भूमि का दान करना चाहिए।
15पृथ्वी के स्वामी के अतिरिक्त और कोई भूमि का दान नहीं कर सकता। न ही अपात्र पुरुष को भूमि का दान स्वीकार करना चाहिए।
16जो भूमि की कामना करते हैं, उन्हें ऐसा ही आचरण करना चाहिए। जो पुरुष किसी धर्मात्मा की भूमि छीन लेता है, उसे कभी कोई भूमि नहीं मिलती।
17धर्मात्मा जनों को भूमि का दान करने से मनुष्य उत्तम भूमि पाता है। ऐसा पवित्रात्मा दाता इस लोक और परलोक — दोनों में महान् यश पाता है।
18जिस धर्मात्मा राजा के विषय में ब्राह्मण कहते हैं — "हम इनकी दी हुई भूमि पर जीते हैं" — वह ऐसा होता है कि उसके शत्रु तक उसके राज्य के विषय में तनिक भी निन्दा नहीं कर सकते।
19जीविका के साधनों के अभाव में मनुष्य जो भी पाप करता है, वे सब गोचर्म के बराबर मात्र भूमि के दान से धुल जाते हैं।
20जो राजा अपने कर्मों में क्षुद्र हैं अथवा उग्र कर्म करने वाले हैं, उन्हें यह सिखाना चाहिए कि भूमि का दान अत्यन्त पवित्र करने वाला है और साथ ही सर्वोच्च दान भी है।
21प्राचीनों का मत था कि जो अश्वमेध यज्ञ करता है और जो धर्मात्मा पुरुष को भूमि का दान करता है — दोनों के बीच सदा बहुत थोड़ा अन्तर रहता है।
22अन्य समस्त पुण्यकर्मों से जो पुण्य मिलता है, उसके विषय में विद्वान् सन्देह करते हैं। केवल एक ही कर्म ऐसा है जिसके विषय में वे पूर्णतः निश्चित हैं — और वह है भूमि का दान, जो सचमुच समस्त दानों में अग्रगण्य है।
23जो बुद्धिमान् मनुष्य भूमि का दान करता है, वह ये सब दे देता है — अर्थात् स्वर्ण, चाँदी, वस्त्र, मणि, मोती और बहुमूल्य रत्न।
24तपस्या, यज्ञ, वेदविद्या, सदाचार, लोभहीनता, सत्य में दृढ़ता, तथा गुरुजनों, आचार्यों और देवताओं की पूजा — ये सब उसमें निवास करते हैं जो भूमि का दान करता है।
25जो अपने स्वामियों के हित के लिए अपनी तनिक भी चिन्ता किए बिना युद्ध करके अपने प्राण त्यागकर ब्रह्मलोक को जाते हैं — वे भी उन पुरुषों के पुण्य से ऊपर नहीं जा सकते जो भूमि का दान करते हैं।
26जैसे स्नेहमयी माता अपने बच्चे को सदा अपने स्तन के दूध से पोषित करती है, वैसे ही भूमि उस पुरुष को समस्त रसों से तृप्त करती है जो भूमि का दान करता है।
27मृत्यु, वैकिंकर, दण्ड, तम, अत्यन्त उग्र अग्नि, तथा समस्त घोर और भयंकर पाप — भूमि का दान करने वाले पुरुष को स्पर्श तक नहीं कर सकते।
28शान्तचित्त वह पुरुष जो भूमि का दान करता है, उस कर्म से अपने-अपने लोकों में निवास करने वाले पितरों को तथा अपने ही लोक से आए देवताओं को भी प्रसन्न कर देता है।
29जो मनुष्य किसी दुर्बल, उदास, जीविका के साधनों से रहित तथा दुर्बलता से भूख में तड़पते पुरुष को भूमि का दान करता है और इस प्रकार उसे निर्वाह का साधन देता है, वह यज्ञ करने का सम्मान और पुण्य पाने का अधिकारी है।
30जैसे स्नेहमयी गाय अपने बछड़े की ओर दूध चूते हुए भरे थनों के साथ दौड़ती है, वैसे ही परम सौभाग्यशालिनी पृथ्वी उस पुरुष की ओर दौड़ती है जो भूमि का दान करता है।
31जो मनुष्य ब्राह्मण को ऐसी भूमि दान करता है जो जोती जा चुकी हो, अथवा जिसमें बीज बोए जा चुके हों, अथवा जिस पर खड़ी फसल हो; अथवा प्रत्येक आवश्यक वस्तु से सुसज्जित भवन दान करता है — वह सबकी कामनाएँ पूर्ण करने वाला बन जाता है।
32जो मनुष्य ऐसे ब्राह्मण से भूमि का दान स्वीकार कराता है जिसके पास जीविका के साधन हों, जो गार्हपत्य अग्नि रखता हो, और जो शुद्ध व्रतों और आचरण वाला हो — वह कभी किसी संकट अथवा विपत्ति में नहीं पड़ता।
33जैसे चन्द्रमा दिन-प्रतिदिन बढ़ता है, वैसे ही भूमि के दान का पुण्य हर बार बढ़ता जाता है जब-जब वह भूमि फसल उपजाती है।
34प्राचीन इतिहास के ज्ञाता भूमि के दान के विषय में यह श्लोक गाते हैं। उसी श्लोक को सुनकर जमदग्नि के पुत्र (परशुराम) ने सारी पृथ्वी कश्यप को दान कर दी थी।
35जिस श्लोक की मैं चर्चा करता हूँ वह यह है — "मुझे दान में ग्रहण करो। मुझे दान में दे दो। हे दाता, मुझे दान करने से तुम मुझे पुनः प्राप्त करोगे!" जो इस जीवन में दान किया जाता है, वह अगले जन्म में पुनः प्राप्त होता है।
36जो ब्राह्मण श्राद्ध के समय वेदों का यह महान् वचन पढ़ता है, वह सर्वोच्च फल पाता है।
37जो प्रतापी पुरुष दूसरों को हानि पहुँचाने के लिए आथर्वण कर्म करते हैं, उनके पाप का महान् प्रायश्चित्त भूमि का दान है। सचमुच, भूमि का दान करके मनुष्य अपने पितृकुल और मातृकुल की दस-दस पीढ़ियों का उद्धार करता है।
38जो पुरुष भूमि के दान के पुण्य के विषय में यह वेदवचन जानता है, वह अपने पितृकुल और मातृकुल — दोनों की दस पीढ़ियों का उद्धार कर लेता है। पृथ्वी समस्त प्राणियों का मूल स्रोत है। कहा गया है कि अग्निदेव पृथ्वी के अधिष्ठाता देवता हैं।
39राजा का राज्याभिषेक सम्पन्न हो जाने के पश्चात् उसे यह वेदवचन सुनाना चाहिए, जिससे वह भूमि का दान करे और किसी धर्मात्मा पुरुष से भूमि कभी न छीने।
40निश्चय ही राजा का समस्त धन ब्राह्मणों का है। धर्म और नीति के शास्त्र का भली प्रकार ज्ञाता राजा ही राज्य की समृद्धि की पहली आवश्यकता है।
41जिन लोगों का राजा आचरण और श्रद्धा में अधर्मी और नास्तिक हो, वे कभी सुखी नहीं हो सकते। ऐसे लोग न शान्ति से सो सकते हैं, न शान्ति से जाग सकते हैं।
42उसके दुष्कर्मों के कारण उसकी प्रजा सदा चिन्ता से भरी रहती है। प्रजा के पास जो है उसकी रक्षा और उचित उपायों से नई प्राप्ति — ये घटनाएँ ऐसे राजा के राज्य में दिखाई नहीं देतीं। किन्तु जिन लोगों का राजा बुद्धिमान् और धर्मात्मा होता है, वे सुखपूर्वक सोते हैं और सुखपूर्वक जागते हैं।
43ऐसे राजा के मंगलमय और धर्मपूर्ण कर्मों से उसकी प्रजा चिन्ता से रहित हो जाती है। दुष्कर्मों से रोकी गई प्रजा अपने ही आचरण से समृद्धि में बढ़ती है। जो उनके पास है उसे रखने में समर्थ होकर वे नई-नई प्राप्तियाँ करते जाते हैं।
44जो राजा भूमि का दान करता है, वह कुलीन माना जाता है। वह मनुष्य कहलाने योग्य माना जाता है। वह मित्र है। वह अपने कर्मों में धर्मात्मा है। वह दाता है। वह पराक्रम से सम्पन्न माना जाता है।
45जो मनुष्य वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों को विस्तृत और उपजाऊ भूमि का दान करते हैं, वे अपने तेज के कारण संसार में अनेक सूर्यों की भाँति सदा देदीप्यमान रहते हैं।
46जैसे भूमि पर छिड़के गए बीज उगते हैं और उत्तम फसल देते हैं, वैसे ही भूमि का दान करने से मनुष्य की समस्त कामनाएँ सफल हो जाती हैं।
47सूर्य, वरुण, विष्णु, ब्रह्मा, चन्द्रमा, अग्निदेव तथा त्रिशूलधारी यशस्वी महादेव — सब उस मनुष्य की प्रशंसा करते हैं जो भूमि का दान करता है।
48प्राणी पृथ्वी से ही उत्पन्न होते हैं और लुप्त होने पर पृथ्वी में ही लौट जाते हैं। चार वर्गों में विभक्त समस्त प्राणियों का मूल तत्त्व पृथ्वी ही है।
49हे राजन्, पृथ्वी ही प्राणियों के इस जगत् की माता और पिता — दोनों है। हे राजन्, ऐसा कोई तत्त्व नहीं जिसकी तुलना पृथ्वी से की जा सके।
50हे युधिष्ठिर, इस विषय में देवगुरु बृहस्पति और स्वर्ग के राजा इन्द्र के बीच हुआ प्राचीन संवाद कहा जाता है।
51सौ यज्ञों में — जिनमें से प्रत्येक प्रचुर दानों के लिए विख्यात था — विष्णु की पूजा कर चुकने के पश्चात् मघवान् ने समस्त वक्ताओं में अग्रगण्य बृहस्पति से यह प्रश्न किया।
52मघवान् ने कहा — हे यशस्वी, किस दान से मनुष्य देवलोक पाता है और परम कल्याण प्राप्त करता है? हे वक्ताश्रेष्ठ, आप मुझे वह दान बताइए जो उच्च और अक्षय पुण्य देता है।
53भीष्म ने कहा — देवराज के इस प्रकार पूछने पर महातेजस्वी देवगुरु बृहस्पति ने शतक्रतु से उत्तर में ये वचन कहे।
54बृहस्पति ने कहा — हे वृत्रनाशक, हे महाबुद्धिमान्, स्वर्ण का दान, गौओं का दान और भूमि का दान — इनसे मनुष्य समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
55हे देवराज, हे बलवान्, भूमि के दान से बढ़कर कोई दान नहीं है। बुद्धिमानों ने जो घोषित किया है, उसके अनुसार मैं इसी दान को सर्वश्रेष्ठ मानता हूँ।
56जो वीर युद्ध से निर्भय होकर शत्रुओं से युद्ध में अपने प्राण दे देते हैं, वे स्वर्ग जाते हैं। किन्तु उनकी गति कितनी ही ऊँची क्यों न हो, उनमें से कोई भी भूमि के दाता से आगे नहीं जा सकता।
57जो पुरुष अपने शरीर की चिन्ता छोड़कर अपने स्वामियों के हित के लिए काम करते हुए युद्ध में प्राण त्यागते हैं, वे स्वयं ब्रह्मा के लोक को जाते हैं। किन्तु वे भी भूमि के दाता से आगे नहीं जा सकते।
58भूमि का दान करके मनुष्य इन ग्यारह का उद्धार करता है — अर्थात् पूर्वजों की पाँच पीढ़ियों का और वंशजों की छह पीढ़ियों का।
59हे पुरन्दर, जो पुरुष मणि और रत्नों से समृद्ध भूमि का दान करता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है और देवलोक में अत्यन्त आदर पाता है।
60हे राजन्, यदि कोई पुरुष ऐसी समृद्ध और उपजाऊ भूमि का दान करता है जो प्रत्येक कामना पूर्ण करने में समर्थ हो, तो वह (अगले जन्म में) राजाधिराज का पद पाता है। इसलिए भूमि का दान समस्त दानों में अग्रगण्य है।
61हे वासव, जो पुरुष ऐसी भूमि का दान करता है जो प्रत्येक कामना को फल सहित तृप्त करने में समर्थ हो, वह संसार की प्रत्येक वस्तु का दान करने वाला माना जाता है।
62हे सहस्रनेत्र, जो मनुष्य समस्त गुणों से सम्पन्न और प्रत्येक कामना की पूर्ति देने वाली गौ का दान करता है, वह देवलोक प्राप्त करता है।
63हे देवराज, भूमि का दाता जब स्वर्ग आता है, तब मधु, घृत, दूध और दही बहाने वाली सैकड़ों नदियों से प्रसन्न होता है।
64भूमि का दान करने से राजा अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है। इसलिए ऐसा कोई दान नहीं जो भूमि के दान से श्रेष्ठ हो।
65जो राजा अपने अस्त्रों के बल से समुद्रपर्यन्त पृथ्वी को जीतकर उसे दान कर देता है, उसकी चर्चा समस्त मनुष्य करते हैं और उसकी स्मृति तब तक बनी रहती है जब तक पृथ्वी के पृष्ठ पर पर्वत बने रहते हैं।
66भूमि के दान से जुड़े पुण्यों से सम्पन्न होने के कारण, जो मंगलमय और समस्त रसों से समृद्ध भूमि का दान करता है, उसके लिए सुरक्षित सुख का लोक कभी क्षीण नहीं होता।
67हे शक्र, जो राजा समृद्धि चाहता है और अपने लिए सुख प्राप्त करना चाहता है, उसे सदा विधिपूर्वक योग्य पुरुषों को भूमि का दान करना चाहिए।
68यदि अनेक पाप कर चुकने के पश्चात् भी कोई पुरुष द्विज वर्ग को भूमि का दान करता है, तो वह उन समस्त पापों को उसी प्रकार त्याग देता है जैसे साँप अपनी केंचुली छोड़ देता है।
69जो पुरुष भूमि का दान करता है, उसके विषय में कहा जाता है कि वह सब कुछ दान कर देता है — अर्थात् समुद्र, नदियाँ, पर्वत और वन।
70भूमि का दान करने से कहा जाता है कि वह पुरुष सरोवर, तालाब, कुएँ और नदियाँ भी दान कर देता है। भूमि में जो रस है, उसके कारण भूमि का दान करने से वह नाना स्वादों की वस्तुएँ भी दान करता हुआ माना जाता है।
71जो मनुष्य भूमि का दान करता है, वह उच्च और प्रभावकारी गुणों वाली जड़ी-बूटियों और वनस्पतियों का, फूलों और फलों से सुशोभित वृक्षों का, मनोहर वनों का और पहाड़ियों का भी दाता माना जाता है।
72भूमि का दान करके मनुष्य जो पुण्य पाता है, वह प्रचुर दक्षिणा सहित अग्निष्टोम आदि महान् यज्ञों के अनुष्ठान से भी प्राप्त नहीं किया जा सकता।
73पहले ही कहा जा चुका है कि भूमि का दाता अपने पितृकुल और मातृकुल — दोनों की दस पीढ़ियों का उद्धार करता है। इसी प्रकार, दान की गई भूमि छीन लेने से मनुष्य स्वयं नरक में डूबता है और अपने पितृकुल तथा मातृकुल — दोनों की दस पीढ़ियों को भी उसी दुःख के स्थान में डाल देता है।
74जो मनुष्य भूमि दान करने का वचन देकर वास्तव में दान नहीं करता, अथवा जो दान करके उसे वापस ले लेता है, उसे मृत्यु की आज्ञा से वरुण के पाश में बँधकर दीर्घ काल तक महान् दुःख भोगना पड़ता है।
75जो पुरुष उन ब्राह्मणश्रेष्ठों का सम्मान और पूजन करते हैं — जो प्रतिदिन अपनी गार्हपत्य अग्नि में आहुति देते हैं, जो सदा यज्ञों के अनुष्ठान में लगे रहते हैं, जिनकी जीविका के साधन अल्प हैं, और जो अपने घर में शरण खोजने वाले प्रत्येक अतिथि का आतिथ्य करते हैं — उन्हें कभी यम के पास नहीं जाना पड़ता।
76हे पुरन्दर, राजा को ब्राह्मणों के प्रति अपना ऋण चुकाना चाहिए और अन्य वर्णों के असहाय तथा दुर्बल जनों की रक्षा करनी चाहिए।
77हे देवश्रेष्ठ, हे देवराज, जो भूमि किसी दूसरे ने ऐसे ब्राह्मण को दान की हो जो जीविका के साधनों से रहित है, उसे राजा कभी वापस न ले।
78अपनी भूमि छीन लिए जाने के कारण ऐसे उदास और निर्धन ब्राह्मणों की आँखों से जो आँसू गिरते हैं, वे छीनने वाले के पूर्वजों और वंशजों को तीसरी पीढ़ी तक नष्ट कर देने में समर्थ होते हैं।
79जो मनुष्य अपने राज्य से निकाले गए राजा को पुनः प्रतिष्ठित करता है, वह स्वर्ग में निवास पाता है और वहाँ के निवासियों द्वारा अत्यन्त सम्मानित होता है।
80जो राजा ऐसी भूमि का दान करता है जिस पर ईख, जौ अथवा गेहूँ की खड़ी फसल हो, अथवा जो गौओं, घोड़ों और अन्य जुते हुए पशुओं सहित हो — ऐसी भूमि जो दाता की भुजाओं के बल से जीती गई हो, जिसके गर्भ में खनिज हों और जिसका पृष्ठ हर प्रकार के धन से ढका हो — वह परलोक में अनन्त सुख के लोक पाता है, और ऐसे ही राजा के विषय में कहा जाता है कि उसने भूमि-यज्ञ किया।
81जो राजा भूमि का दान करता है, वह प्रत्येक पाप से शुद्ध हो जाता है और इसलिए पवित्र होता है तथा धर्मात्माओं को प्रिय होता है। इस लोक में समस्त धर्मात्मा जन उसका अत्यन्त सम्मान और प्रशंसा करते हैं।
82जैसे जल पर गिरी हुई तेल की एक बूँद चारों ओर फैलती और जल के पृष्ठ को ढक लेती दिखाई देती है, वैसे ही दान की गई भूमि जब-जब स्वामी के हित के लिए फसल देती है, तब-तब उस दान का पुण्य बढ़ता जाता है।
83हे शक्र, वे वीर राजा और सभाओं के अलंकार, जो शत्रु की ओर मुख किए युद्ध में अपने प्राण दे देते हैं, ब्रह्मलोक को प्राप्त करते हैं।
84हे देवराज, जब भूमि का दाता पृथ्वी से प्रस्थान करके स्वर्ग आता है, तब संगीत और नृत्य में निपुण तथा दिव्य पुष्पों की मालाओं से सजी सुन्दरी स्त्रियाँ उसके पास आती हैं।
85जो राजा विधिपूर्वक द्विज वर्ग के पुरुषों को भूमि का दान करता है, वह देवलोकों में आनन्द से विहार करता है, और सारे समय देवताओं तथा गन्धर्वों द्वारा पूजित होता है।
86हे देवराज, जब भूमि का दाता ब्रह्मलोक को चढ़ता है, तब दिव्य मालाओं से सजी सौ अप्सराएँ उसके पास आती हैं।
87सुगन्धित पुष्प, उत्तम शंख और उत्तम आसन, छत्र तथा उत्तम वाहनों सहित श्रेष्ठ अश्व — ये सब उस पुरुष के लिए सदा तैयार रहते हैं जो भूमि का दान करता है।
88भूमि का दान करके राजा सदा सुगन्धित फूलों और स्वर्ण के ढेरों का स्वामी बना रह सकता है। सब प्रकार का धन रखते हुए ऐसे राजा की आज्ञा कहीं भी टाली नहीं जा सकती, और वह जहाँ भी जाए, जयघोष उसका स्वागत करते हैं।
89हे पुरन्दर, भूमि के दान का फल है — देवलोक में निवास, स्वर्ण, पुष्प, औषधीय गुणों वाली वनस्पतियाँ और जड़ी-बूटियाँ, कुश, खनिज सम्पदा और हरी-भरी घास।
90भूमि का दान करके मनुष्य अगले जन्म में अमृत देने वाली भूमि पाता है। भूमि के दान के तुल्य कोई दान नहीं। माता से अधिक आदर के योग्य कोई नहीं। सत्य से उच्च कोई धर्म नहीं। और जो दान कर दिया गया, उससे मूल्यवान् कोई धन नहीं।
91भीष्म ने कहा — अंगिरा के पुत्र (बृहस्पति) से ये वचन सुनकर वासव ने उन्हें सारी पृथ्वी उसके समस्त मणि-रत्नों और समस्त सम्पदा सहित दान कर दी।
92यदि भूमि के दान के पुण्य का वर्णन करने वाले ये श्लोक श्राद्ध के अवसर पर पढ़े जाएँ, तो न राक्षस और न असुर उस श्राद्ध में दी गई आहुति का कोई भाग पा सकते हैं।
93निश्चय ही ऐसे श्राद्ध में पितरों को दी गई आहुतियाँ अक्षय हो जाती हैं। इसलिए श्राद्ध के अवसरों पर विद्वान् पुरुष को चाहिए कि निमन्त्रित ब्राह्मणों के भोजन करते समय उनके सम्मुख और उन्हें सुनाते हुए भूमि के दान के पुण्य विषयक ये श्लोक पढ़े।
94हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हें वह दान बताया जो समस्त दानों में अग्रगण्य है। अब और क्या सुनना चाहते हो?
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — मानिसहरूले श्रुतिका ती वचन आदरपूर्वक स्वीकार गर्दछन् जसले भन्दछन् — "यो दिनुपर्छ, त्यो वस्तु दिनुपर्छ!" अनि राजाहरूले त नाना पुरुषलाई नाना वस्तुको दान गर्दै आएका छन्। तर हे पितामह, सम्पूर्ण दानमा श्रेष्ठ अथवा अग्रगण्य कुन हो?
2भीष्मले भने — सम्पूर्ण प्रकारका दानमा भूमिको दान प्रथम भनिएको छ। भूमि अचल र अविनाशी छ। जसले त्यसलाई धारण गर्दछ, उसलाई त्यसले ती सम्पूर्ण उत्तम वस्तु दिन समर्थ छ जसको ऊ कामना गरोस्।
3त्यसले वस्त्र र परिधान, मणि र रत्न, पशु, धान र जौ दिन्छ। सम्पूर्ण प्राणीमा भूमिको दाता सधैँभरि समृद्ध हुँदै जान्छ।
4जबसम्म पृथ्वी रहन्छ, तबसम्म त्यसको दाता समृद्ध हुँदै रहन्छ। हे युधिष्ठिर, भूमिको दानभन्दा ठूलो कुनै दान छैन।
5हामीले सुनेका छौँ कि सबै मानिसले थोरैबहुत भूमिको दान गरेका छन्। सबैले भूमिका दान गरेका छन्, त्यसैले सबै मानिसले थोरैबहुत भूमिको उपभोग गर्दछन्।
6यस लोकमा होस् अथवा परलोकमा, सम्पूर्ण प्राणी आफ्नै कर्मको अधीनमा बाँच्दछन्। भूमि साक्षात् लक्ष्मी हुन्। उनी प्रतापी देवी हुन्। जसले यस जीवनमा उनलाई उनकै जनहरूलाई दान गर्दछ, उसैलाई उनी आफ्नो स्वामी बनाइदिन्छिन्।
7हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, जुन पुरुषले अविनाशी भूमिको दान गर्दछ, ऊ अर्को जन्ममा मानिस भएर जन्मन्छ र पृथ्वीको स्वामी पनि बन्दछ।
8यस जीवनमा मानिसले जति भोग पाउँछ, त्यो पूर्वजन्ममा गरिएका उसका दानको बराबर हुन्छ। शास्त्रहरूको यही निष्कर्ष हो। क्षत्रियले या त पृथ्वीको दान गर्नुपर्छ, अथवा युद्धमा आफ्नो प्राण त्याग्नुपर्छ।
9क्षत्रियहरूका लागि यही समृद्धिको सर्वोच्च स्रोत हो। हामीले सुनेका छौँ कि भूमि, जब दान गरिन्छ, तब त्यसले दातालाई शुद्ध र पवित्र पारिदिन्छ।
10जुन मानिस पापाचारी छ, जो ब्रह्महत्या र असत्यको दोषी छ, ऊ पनि भूमिको दानले पवित्र हुन्छ। साँच्चै, यस्तो दानले त्यस्तो पापीलाई पनि उसका सम्पूर्ण पापबाट उबारिदिन्छ।
11धर्मात्मा जनहरूले पापी राजाहरूबाट केवल भूमिको मात्र दान स्वीकार गर्दछन्, अरू केही होइन। आमाझैँ भूमिले, जब दान गरिन्छ, तब दाता र ग्रहणकर्ता — दुवैलाई पवित्र पार्दछे।
12भूमिको एउटा सनातन र गुप्त नाम छ — प्रियदत्ता। दान गरियोस् अथवा दानमा स्वीकार गरियोस्, उनलाई जुन नाम प्रिय छ त्यो प्रियदत्ता नै हो।
13भूमिको दान वाञ्छनीय छ। जुन राजाले विद्वान् ब्राह्मणलाई भूमिको दान गर्दछ, उसले त्यस दानबाट राज्य पाउँछ।
14यस संसारमा पुनः जन्म लिँदा त्यस्तो मानिसले निश्चय नै राजाको तुल्य पद पाउँछ। त्यसैले राजालाई जब भूमि प्राप्त हुन्छ, तब नै उसले ब्राह्मणहरूलाई भूमिको दान गर्नुपर्छ।
15पृथ्वीका स्वामीबाहेक अरू कसैले भूमिको दान गर्न सक्दैन। न त अपात्र पुरुषले भूमिको दान स्वीकार गर्नुपर्छ।
16जसले भूमिको कामना गर्दछन्, तिनले यस्तै आचरण गर्नुपर्छ। जुन पुरुषले कुनै धर्मात्माको भूमि खोसिलिन्छ, उसले कहिल्यै कुनै भूमि पाउँदैन।
17धर्मात्मा जनहरूलाई भूमिको दान गरेर मानिसले उत्तम भूमि पाउँछ। यस्तो पवित्रात्मा दाताले यस लोक र परलोक — दुवैमा महान् यश पाउँछ।
18जुन धर्मात्मा राजाका विषयमा ब्राह्मणहरूले भन्दछन् — "हामी यिनले दिएको भूमिमा बाँच्दछौँ" — ऊ यस्तो हुन्छ कि उसका शत्रुहरूले पनि उसको राज्यका विषयमा अलिकति पनि निन्दा गर्न सक्दैनन्।
19जीविकाका साधनको अभावमा मानिसले जे-जति पाप गर्दछ, ती सबै गोचर्म बराबरको भूमिको दानले पखालिन्छन्।
20जुन राजाहरू आफ्ना कर्ममा क्षुद्र छन् अथवा उग्र कर्म गर्ने छन्, तिनलाई यो सिकाउनुपर्छ कि भूमिको दान अत्यन्त पवित्र पार्ने छ र सँगै सर्वोच्च दान पनि हो।
21प्राचीनहरूको मत थियो कि जसले अश्वमेध यज्ञ गर्दछ र जसले धर्मात्मा पुरुषलाई भूमिको दान गर्दछ — दुवैको बीचमा सधैँ धेरै थोरै अन्तर रहन्छ।
22अन्य सम्पूर्ण पुण्यकर्मबाट जुन पुण्य मिल्छ, त्यसका विषयमा विद्वान्हरू सन्देह गर्दछन्। केवल एउटै कर्म यस्तो छ जसका विषयमा तिनी पूर्णतः निश्चित छन् — र त्यो हो भूमिको दान, जो साँच्चै सम्पूर्ण दानमा अग्रगण्य छ।
23जुन बुद्धिमान् मानिसले भूमिको दान गर्दछ, उसले यी सबै दिइदिन्छ — अर्थात् सुन, चाँदी, वस्त्र, मणि, मोती र बहुमूल्य रत्न।
24तपस्या, यज्ञ, वेदविद्या, सदाचार, लोभहीनता, सत्यमा दृढता, तथा गुरुजन, आचार्य र देवताहरूको पूजा — यी सबै उसैमा निवास गर्दछन् जसले भूमिको दान गर्दछ।
25जसले आफ्ना स्वामीको हितका लागि आफ्नो अलिकति पनि चिन्ता नगरी युद्ध गरेर आफ्नो प्राण त्यागी ब्रह्मलोक जान्छन् — तिनी पनि ती पुरुषको पुण्यभन्दा माथि जान सक्दैनन् जसले भूमिको दान गर्दछन्।
26जसरी स्नेहमयी आमाले आफ्नो बच्चालाई सधैँ आफ्नो स्तनको दूधले पोषण गर्दछिन्, त्यसै गरी भूमिले त्यस पुरुषलाई सम्पूर्ण रसले तृप्त पार्दछे जसले भूमिको दान गर्दछ।
27मृत्यु, वैकिङ्कर, दण्ड, तम, अत्यन्त उग्र अग्नि, तथा सम्पूर्ण घोर र भयङ्कर पाप — भूमिको दान गर्ने पुरुषलाई स्पर्शसम्म गर्न सक्दैनन्।
28शान्तचित्त त्यो पुरुष जसले भूमिको दान गर्दछ, त्यस कर्मले आआफ्ना लोकमा निवास गर्ने पितृहरूलाई तथा आफ्नै लोकबाट आएका देवताहरूलाई पनि प्रसन्न पारिदिन्छ।
29जुन मानिसले कुनै दुर्बल, उदास, जीविकाका साधनविहीन तथा दुर्बलताले भोकमा छटपटाइरहेको पुरुषलाई भूमिको दान गर्दछ र यसरी उसलाई निर्वाहको साधन दिन्छ, ऊ यज्ञ गर्ने सम्मान र पुण्य पाउने अधिकारी हुन्छ।
30जसरी स्नेहमयी गाई आफ्नो बाच्छातिर दूध चुहिरहेका भरिएका थुनसहित दौडिन्छे, त्यसै गरी परम सौभाग्यशालिनी पृथ्वी त्यस पुरुषतिर दौडिन्छे जसले भूमिको दान गर्दछ।
31जुन मानिसले ब्राह्मणलाई यस्तो भूमि दान गर्दछ जो जोतिसकिएको होस्, अथवा जसमा बीउ छरिसकिएको होस्, अथवा जसमा उभिएको बाली होस्; अथवा प्रत्येक आवश्यक वस्तुले सुसज्जित भवन दान गर्दछ — ऊ सबैका कामना पूरा गर्ने बन्दछ।
32जुन मानिसले यस्ता ब्राह्मणसँग भूमिको दान स्वीकार गराउँछ जोसँग जीविकाका साधन होऊन्, जसले गार्हपत्य अग्नि राख्दछ, र जो शुद्ध व्रत र आचरण भएको होस् — ऊ कहिल्यै कुनै सङ्कट अथवा विपत्तिमा पर्दैन।
33जसरी चन्द्रमा दिनप्रतिदिन बढ्दछ, त्यसै गरी भूमिको दानको पुण्य हरेक पटक बढ्दै जान्छ जब-जब त्यो भूमिले बाली उब्जाउँछे।
34प्राचीन इतिहासका ज्ञाताहरूले भूमिको दानका विषयमा यो श्लोक गाउँछन्। त्यही श्लोक सुनेर जमदग्निका पुत्र (परशुराम)ले सारा पृथ्वी कश्यपलाई दान गरिदिएका थिए।
35जुन श्लोकको म चर्चा गर्दछु त्यो यही हो — "मलाई दानमा ग्रहण गर। मलाई दानमा दिइदेऊ। हे दाता, मलाई दान गरेर तिमीले मलाई पुनः प्राप्त गर्नेछौ!" जो यस जीवनमा दान गरिन्छ, त्यो अर्को जन्ममा पुनः प्राप्त हुन्छ।
36जुन ब्राह्मणले श्राद्धको समयमा वेदको यो महान् वचन पढ्दछ, उसले सर्वोच्च फल पाउँछ।
37जुन प्रतापी पुरुषहरूले अरूलाई हानि पुर्याउनका लागि आथर्वण कर्म गर्दछन्, तिनको पापको महान् प्रायश्चित्त भूमिको दान हो। साँच्चै, भूमिको दान गरेर मानिसले आफ्नो पितृकुल र मातृकुलका दस-दस पुस्ताको उद्धार गर्दछ।
38जुन पुरुषले भूमिको दानको पुण्यका विषयमा यो वेदवचन जान्दछ, उसले आफ्नो पितृकुल र मातृकुल — दुवैका दस पुस्ताको उद्धार गर्दछ। पृथ्वी सम्पूर्ण प्राणीको मूल स्रोत हो। भनिएको छ कि अग्निदेव पृथ्वीका अधिष्ठाता देवता हुन्।
39राजाको राज्याभिषेक सम्पन्न भइसकेपछि उसलाई यो वेदवचन सुनाउनुपर्छ, जसले गर्दा उसले भूमिको दान गरोस् र कुनै धर्मात्मा पुरुषबाट भूमि कहिल्यै नखोसोस्।
40निश्चय नै राजाको सम्पूर्ण धन ब्राह्मणहरूको हो। धर्म र नीतिको शास्त्रको राम्ररी ज्ञाता राजा नै राज्यको समृद्धिको पहिलो आवश्यकता हो।
41जुन मानिसहरूको राजा आचरण र श्रद्धामा अधर्मी र नास्तिक होस्, तिनी कहिल्यै सुखी हुन सक्दैनन्। त्यस्ता मानिस न शान्तिले सुत्न सक्छन्, न शान्तिले ब्युँझन सक्छन्।
42उसका दुष्कर्मका कारण उसको प्रजा सधैँ चिन्ताले भरिरहन्छ। प्रजासँग जे छ त्यसको रक्षा र उचित उपायले नयाँ प्राप्ति — यी घटना यस्तो राजाको राज्यमा देखिँदैनन्। तर जुन मानिसहरूको राजा बुद्धिमान् र धर्मात्मा हुन्छ, तिनी सुखपूर्वक सुत्छन् र सुखपूर्वक ब्युँझन्छन्।
43त्यस्तो राजाका मङ्गलमय र धर्मपूर्ण कर्मले उसको प्रजा चिन्ताविहीन हुन्छ। दुष्कर्मबाट रोकिएको प्रजा आफ्नै आचरणले समृद्धिमा बढ्दछ। तिनीसँग जे छ त्यो राख्न समर्थ भई तिनी नयाँनयाँ प्राप्ति गर्दै जान्छन्।
44जुन राजाले भूमिको दान गर्दछ, ऊ कुलीन मानिन्छ। ऊ मानिस कहलाउन योग्य मानिन्छ। ऊ मित्र हो। ऊ आफ्ना कर्ममा धर्मात्मा हो। ऊ दाता हो। ऊ पराक्रमले सम्पन्न मानिन्छ।
45जुन मानिसहरूले वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूलाई विस्तृत र उर्वर भूमिको दान गर्दछन्, तिनी आफ्नो तेजका कारण संसारमा अनेक सूर्यझैँ सधैँ देदीप्यमान रहन्छन्।
46जसरी भूमिमा छरिएका बीउ उम्रन्छन् र उत्तम बाली दिन्छन्, त्यसै गरी भूमिको दान गरेर मानिसका सम्पूर्ण कामना सफल हुन्छन्।
47सूर्य, वरुण, विष्णु, ब्रह्मा, चन्द्रमा, अग्निदेव तथा त्रिशूलधारी यशस्वी महादेव — सबैले त्यस मानिसको प्रशंसा गर्दछन् जसले भूमिको दान गर्दछ।
48प्राणीहरू पृथ्वीबाटै उत्पन्न हुन्छन् र लोप हुँदा पृथ्वीमै फर्कन्छन्। चार वर्गमा विभक्त सम्पूर्ण प्राणीको मूल तत्त्व पृथ्वी नै हो।
49हे राजन्, पृथ्वी नै प्राणीहरूको यस जगत्की माता र पिता — दुवै हो। हे राजन्, यस्तो कुनै तत्त्व छैन जसको तुलना पृथ्वीसँग गर्न सकियोस्।
50हे युधिष्ठिर, यस विषयमा देवगुरु बृहस्पति र स्वर्गका राजा इन्द्रबीच भएको प्राचीन संवाद भनिन्छ।
51सय यज्ञमा — जसमध्ये प्रत्येक प्रचुर दानका लागि विख्यात थियो — विष्णुको पूजा गरिसकेपछि मघवान्ले सम्पूर्ण वक्तामा अग्रगण्य बृहस्पतिलाई यो प्रश्न सोधे।
52मघवान्ले भने — हे यशस्वी, कुन दानले मानिसले देवलोक पाउँछ र परम कल्याण प्राप्त गर्दछ? हे वक्ताश्रेष्ठ, तपाईंले मलाई त्यो दान बताउनुहोस् जसले उच्च र अक्षय पुण्य दिन्छ।
53भीष्मले भने — देवराजले यसरी सोधेपछि महातेजस्वी देवगुरु बृहस्पतिले शतक्रतुलाई उत्तरमा यी वचन भने।
54बृहस्पतिले भने — हे वृत्रनाशक, हे महाबुद्धिमान्, सुनको दान, गाईहरूको दान र भूमिको दान — यिनबाट मानिस सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
55हे देवराज, हे बलवान्, भूमिको दानभन्दा ठूलो कुनै दान छैन। बुद्धिमान्हरूले जे घोषणा गरेका छन्, त्यसैअनुसार म यही दानलाई सर्वश्रेष्ठ मान्दछु।
56जो वीरहरू युद्धदेखि निर्भय भई शत्रुहरूसँगको युद्धमा आफ्नो प्राण दिन्छन्, तिनी स्वर्ग जान्छन्। तर तिनको गति जतिसुकै उच्च होस्, तिनीहरूमध्ये कोही पनि भूमिको दाताभन्दा अगाडि जान सक्दैन।
57जुन पुरुषहरूले आफ्नो शरीरको चिन्ता छोडेर आफ्ना स्वामीको हितका लागि काम गर्दै युद्धमा प्राण त्याग्दछन्, तिनी स्वयं ब्रह्माको लोक जान्छन्। तर तिनी पनि भूमिको दाताभन्दा अगाडि जान सक्दैनन्।
58भूमिको दान गरेर मानिसले यी एघारको उद्धार गर्दछ — अर्थात् पुर्खाका पाँच पुस्ता र वंशजका छ पुस्ताको।
59हे पुरन्दर, जुन पुरुषले मणि र रत्नले समृद्ध भूमिको दान गर्दछ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ र देवलोकमा अत्यन्त आदर पाउँछ।
60हे राजन्, यदि कुनै पुरुषले यस्तो समृद्ध र उर्वर भूमिको दान गर्दछ जो प्रत्येक कामना पूरा गर्न समर्थ होस्, भने ऊ (अर्को जन्ममा) राजाधिराजको पद पाउँछ। त्यसैले भूमिको दान सम्पूर्ण दानमा अग्रगण्य छ।
61हे वासव, जुन पुरुषले यस्तो भूमिको दान गर्दछ जो प्रत्येक कामनालाई फलसहित तृप्त पार्न समर्थ होस्, ऊ संसारको प्रत्येक वस्तुको दान गर्ने मानिन्छ।
62हे सहस्रनेत्र, जुन मानिसले सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न र प्रत्येक कामनाको पूर्ति दिने गाईको दान गर्दछ, उसले देवलोक प्राप्त गर्दछ।
63हे देवराज, भूमिको दाता जब स्वर्ग आउँछ, तब मह, घिउ, दूध र दही बगाउने सयौँ नदीले प्रसन्न हुन्छ।
64भूमिको दान गरेर राजा आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ। त्यसैले यस्तो कुनै दान छैन जो भूमिको दानभन्दा श्रेष्ठ होस्।
65जुन राजाले आफ्ना अस्त्रको बलले समुद्रपर्यन्त पृथ्वी जितेर त्यसलाई दान गरिदिन्छ, उसको चर्चा सम्पूर्ण मानिसले गर्दछन् र उसको स्मृति तबसम्म रहन्छ जबसम्म पृथ्वीको सतहमा पर्वतहरू रहन्छन्।
66भूमिको दानसँग जोडिएका पुण्यले सम्पन्न भएका कारण, जसले मङ्गलमय र सम्पूर्ण रसले समृद्ध भूमिको दान गर्दछ, उसका लागि सुरक्षित सुखको लोक कहिल्यै क्षीण हुँदैन।
67हे शक्र, जुन राजाले समृद्धि चाहन्छ र आफ्ना लागि सुख प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले सधैँ विधिपूर्वक योग्य पुरुषहरूलाई भूमिको दान गर्नुपर्छ।
68यदि अनेक पाप गरिसकेपछि पनि कुनै पुरुषले द्विज वर्गलाई भूमिको दान गर्दछ भने, उसले ती सम्पूर्ण पाप त्यसै गरी त्याग्दछ जसरी सर्पले आफ्नो काँचुली फुकाल्दछ।
69जुन पुरुषले भूमिको दान गर्दछ, उसका विषयमा भनिन्छ कि उसले सबै कुरा दान गरिदिन्छ — अर्थात् समुद्र, नदी, पर्वत र वन।
70भूमिको दान गर्नाले भनिन्छ कि त्यो पुरुषले सरोवर, पोखरी, इनार र नदी पनि दान गरिदिन्छ। भूमिमा जुन रस छ, त्यसका कारण भूमिको दान गर्दा उसले नाना स्वादका वस्तु पनि दान गरेको मानिन्छ।
71जुन मानिसले भूमिको दान गर्दछ, ऊ उच्च र प्रभावकारी गुण भएका जडीबुटी र वनस्पतिको, फूल र फलले सुशोभित रूखहरूको, मनोहर वनहरूको र पहाडहरूको पनि दाता मानिन्छ।
72भूमिको दान गरेर मानिसले जुन पुण्य पाउँछ, त्यो प्रचुर दक्षिणासहित अग्निष्टोम आदि महान् यज्ञका अनुष्ठानबाट पनि प्राप्त गर्न सकिँदैन।
73पहिले नै भनिसकिएको छ कि भूमिको दाताले आफ्नो पितृकुल र मातृकुल — दुवैका दस पुस्ताको उद्धार गर्दछ। त्यसै गरी, दान गरिएको भूमि खोसिलिँदा मानिस आफैँ नर्कमा डुब्दछ र आफ्नो पितृकुल तथा मातृकुल — दुवैका दस पुस्तालाई पनि त्यही दुःखको ठाउँमा हालिदिन्छ।
74जुन मानिसले भूमि दान गर्ने वचन दिएर वास्तवमा दान गर्दैन, अथवा जसले दान गरेर त्यो फिर्ता लिन्छ, उसले मृत्युको आज्ञाले वरुणको पासोमा बाँधिएर दीर्घ कालसम्म महान् दुःख भोग्नुपर्छ।
75जुन पुरुषहरूले ती ब्राह्मणश्रेष्ठको सम्मान र पूजन गर्दछन् — जसले प्रतिदिन आफ्नो गार्हपत्य अग्निमा आहुति दिन्छन्, जो सधैँ यज्ञका अनुष्ठानमा लागिरहन्छन्, जसका जीविकाका साधन अल्प छन्, र जसले आफ्नो घरमा शरण खोज्ने प्रत्येक अतिथिको आतिथ्य गर्दछन् — तिनले कहिल्यै यमकहाँ जानुपर्दैन।
76हे पुरन्दर, राजाले ब्राह्मणहरूप्रति आफ्नो ऋण तिर्नुपर्छ र अन्य वर्णका असहाय तथा दुर्बल जनहरूको रक्षा गर्नुपर्छ।
77हे देवश्रेष्ठ, हे देवराज, जुन भूमि कुनै अर्कोले यस्तो ब्राह्मणलाई दान गरेको होस् जो जीविकाका साधनविहीन छ, त्यो राजाले कहिल्यै फिर्ता नलिओस्।
78आफ्नो भूमि खोसिएका कारण यस्ता उदास र निर्धन ब्राह्मणहरूका आँखाबाट जुन आँसु झर्दछन्, ती खोस्नेका पुर्खा र वंशजलाई तेस्रो पुस्तासम्म नष्ट पार्न समर्थ हुन्छन्।
79जुन मानिसले आफ्नो राज्यबाट निकालिएको राजालाई पुनः प्रतिष्ठित गर्दछ, उसले स्वर्गमा निवास पाउँछ र त्यहाँका निवासीहरूबाट अत्यन्त सम्मानित हुन्छ।
80जुन राजाले यस्तो भूमिको दान गर्दछ जसमा उखु, जौ अथवा गहुँको उभिएको बाली होस्, अथवा जो गाई, घोडा र अन्य जोतिने पशुसहित होस् — यस्तो भूमि जो दाताका पाखुराको बलले जितिएको होस्, जसको गर्भमा खनिज होऊन् र जसको सतह हरेक प्रकारको धनले छोपिएको होस् — उसले परलोकमा अनन्त सुखका लोक पाउँछ, र यस्तै राजाका विषयमा भनिन्छ कि उसले भूमि-यज्ञ गर्यो।
81जुन राजाले भूमिको दान गर्दछ, ऊ प्रत्येक पापबाट शुद्ध हुन्छ र त्यसैले पवित्र हुन्छ तथा धर्मात्माहरूलाई प्रिय हुन्छ। यस लोकमा सम्पूर्ण धर्मात्मा जनहरूले उसको अत्यन्त सम्मान र प्रशंसा गर्दछन्।
82जसरी जलमा खसेको तेलको एक थोपा चारैतिर फैलिन्छ र जलको सतह छोपेको देखिन्छ, त्यसै गरी दान गरिएको भूमिले जब-जब स्वामीको हितका लागि बाली दिन्छे, तब-तब त्यस दानको पुण्य बढ्दै जान्छ।
83हे शक्र, ती वीर राजा र सभाहरूका अलङ्कार, जो शत्रुतिर मुख फर्काएर युद्धमा आफ्नो प्राण दिन्छन्, ब्रह्मलोक प्राप्त गर्दछन्।
84हे देवराज, जब भूमिको दाता पृथ्वीबाट प्रस्थान गरेर स्वर्ग आउँछ, तब सङ्गीत र नृत्यमा निपुण तथा दिव्य फूलका मालाले सजिएका सुन्दरी स्त्रीहरू उसकहाँ आउँछन्।
85जुन राजाले विधिपूर्वक द्विज वर्गका पुरुषहरूलाई भूमिको दान गर्दछ, ऊ देवलोकहरूमा आनन्दले विहार गर्दछ, र सारा समय देवता तथा गन्धर्वहरूबाट पूजित हुन्छ।
86हे देवराज, जब भूमिको दाता ब्रह्मलोकमा उक्लन्छ, तब दिव्य मालाले सजिएका सय अप्सरा उसकहाँ आउँछन्।
87सुगन्धित फूल, उत्तम शङ्ख र उत्तम आसन, छाता तथा उत्तम वाहनसहित श्रेष्ठ अश्व — यी सबै त्यस पुरुषका लागि सधैँ तयार रहन्छन् जसले भूमिको दान गर्दछ।
88भूमिको दान गरेर राजा सधैँ सुगन्धित फूल र सुनका थुप्राको स्वामी भइरहन सक्दछ। सबै प्रकारको धन राख्दै त्यस्तो राजाको आज्ञा कतै पनि टार्न सकिँदैन, र ऊ जहाँ गए पनि जयघोषले उसको स्वागत गर्दछ।
89हे पुरन्दर, भूमिको दानको फल हो — देवलोकमा निवास, सुन, फूल, औषधीय गुण भएका वनस्पति र जडीबुटी, कुश, खनिज सम्पदा र हरियो घाँस।
90भूमिको दान गरेर मानिसले अर्को जन्ममा अमृत दिने भूमि पाउँछ। भूमिको दानको बराबर कुनै दान छैन। आमाभन्दा बढी आदरयोग्य कोही छैन। सत्यभन्दा उच्च कुनै धर्म छैन। अनि जो दान गरिसकियो, त्योभन्दा मूल्यवान् कुनै धन छैन।
91भीष्मले भने — अङ्गिराका पुत्र (बृहस्पति)बाट यी वचन सुनेर वासवले उनलाई सारा पृथ्वी त्यसका सम्पूर्ण मणिरत्न र सम्पूर्ण सम्पदासहित दान गरिदिए।
92यदि भूमिको दानको पुण्यको वर्णन गर्ने यी श्लोक श्राद्धको अवसरमा पढिऊन् भने, न राक्षसले न असुरले त्यस श्राद्धमा दिइएको आहुतिको कुनै भाग पाउन सक्छन्।
93निश्चय नै यस्तो श्राद्धमा पितृहरूलाई दिइएका आहुति अक्षय हुन्छन्। त्यसैले श्राद्धका अवसरमा विद्वान् पुरुषले निम्त्याइएका ब्राह्मणहरूले भोजन गर्दा तिनको सामु र तिनलाई सुनाउँदै भूमिको दानको पुण्यसम्बन्धी यी श्लोक पढ्नुपर्छ।
94हे भरतश्रेष्ठ, यसरी मैले तिमीलाई त्यो दान बताएँ जो सम्पूर्ण दानमा अग्रगण्य छ। अब अरू के सुन्न चाहन्छौ?