अनुशासनिक पर्व — संकर वर्णों में उत्पन्न व्यक्तियों के धर्म
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 48
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच अर्थाल्लोभाद् वा कामाद् वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात्। अज्ञानाद् वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः॥
2तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे। को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह॥
3भीष्म उवाच चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वण्र्यं च केवलम्। असृजत् स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः॥
4भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते। आनुपूर्व्याद् द्वयो_नौ मातृजात्यौ प्रसूयतः॥
5परं शवाद् ब्राह्मणस्यैव पुत्रः शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः। शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्यात् स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात्॥
6सर्वानुपायानथ सम्प्रधार्य समुद्धरेत् स्वस्य कुलस्य तन्त्रम्। ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य शुश्रूषया दानपरायणः स्यात्॥
7तिस्रः क्षत्रियसम्बन्धाद् द्वयोरात्मास्य जायते। हीनवर्णास्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृतिः॥
8द्वो चापि भार्ये द्वयोरात्मास्य जायते। शूद्रा शूद्रस्य यचाप्येका शूद्रमेव प्रजायते॥
9अतोऽविशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः। बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्॥
10विप्रायां क्षत्रियो बाह्यं सूतं स्तोमक्रियापरम्। वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम्॥
11शूद्रश्चाण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम्। ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः। एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो॥
12बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः। शूद्रान्निषादो मत्स्यनः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात्॥
13शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्राभ्यधर्मिणः। ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स्वधनजीवनः॥
14एतेऽपि सदृशान् वर्णान् जनयन्ति स्वयोनिषु। मातृजात्याः प्रसूयन्ते ह्यवरा हीनयोनिषु॥
15यथा चतुर्पु वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते। आनन्तर्यात् प्रजायन्ते तथा बाह्यः प्रधानतः॥
16ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु। परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान्॥ तु
17यथा शूद्रोऽपि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते। एवं बाह्यतराद् बाह्यश्चातुर्वर्णात् प्रजायते॥
18प्रतिलोमं वर्धन्ते बाह्याद् बाह्यतरात् पुनः। हीनाद्धीनाः प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव तु॥
19अगम्यागमनाच्चैव जायते वर्णसंकरः। बाह्यानामनुजायन्ते सैरन्ध्रयां मागधेषु च। प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम्॥
20अतश्चायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम्। मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम्॥
21निषादो मद्गुरं सूते दासं नावोपजीविनम्। मृतपं चापि चाण्डालः श्वपाकमिति विश्रुतम्॥
22चतुरो मागधी सूते क्रूरान् मायोपजीविनः। मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम्॥
23वैदेहकाच्च पापिष्ठा क्रूरं मायोपजीविनम्। निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम्॥
24चाण्डालात् पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम्। मृतचैलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम्॥
25आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णास्तु ते त्रयः। क्षुद्रो वैदेहकाद-ध्रो बहिर्गामप्रतिश्रयः॥
26कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारः प्रसूयते। चाण्डालात् पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान्॥
27आहिण्डको निषादेन वैदेह्यां सम्प्रसूयते। चण्डालेन तु सौपाकश्चण्डालसमवृत्तिमान्॥
28निषादी चापि चाण्डालात् पुत्रमन्तेवसायिनम्। श्मशानगोचरं सूते बाबैरपि बहिष्कृतम्॥
29इत्येते संकरे जाताः पितृमातृव्यतिक्रमात्। प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः।२९।
30चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते। वर्णानां धर्महीनेषु संख्या नास्तीह कस्यचित्॥
31यदृच्छयोपसम्पन्नेर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः। बाह्या बाह्येश्च जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम्॥
32चतुष्पथश्मशानानि शैलाश्चान्यान् वनस्पतीन्। कार्णायसमलंकारं परिगृह्य च नित्यशः॥
33वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः। युञ्जन्तो वाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च॥
34गोब्राह्मणाय साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः। आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यं तथा क्षमा॥
35स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम्। भवन्ति मनुज्व्याघ्र तत्र मे नास्ति संशयः॥ यथोपदेशं परिकीर्तितासु नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्। निहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादयेत् तितीप्रमाणं हि यथोपलो जले॥
36अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः। नयन्ति ह्यपथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम्॥
37स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम्। अत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥
38युधिष्ठिर उवाच वर्णापेतमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम्। आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे वयम्॥
39भीष्म उवाच योनिसंकलुषे जातं नानाभावसमन्वितम्। कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेया योनिशुद्धता॥
40अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता। पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम्॥
41पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम्। न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति॥
42यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोहि जायते। व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनि पुरुषः स्वां नियच्छति॥
43कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्याद् योनिसंकरः। संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमथवा बहु॥
44आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि। सुवर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये॥
45नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च। जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते॥
46शरीरमिह सत्त्वेन न तस्य परिकृष्यते। ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते॥
47ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत्। अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तभिपूजयेत्॥
48आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः सुशीलचारित्रकुलैः शुभाशुभैः। प्रणष्टमप्याशु कुलं तथा नरः पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मतः॥
49योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च। यत्रात्मानं न जनयेद् बुधस्तां परिवर्जयेत्॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said The intermixture of castes is brought about through inducements offered by richies, or through mere lust, or through ignorance of the true order of birth.
2What, O grandfather, are the duties of persons who are born in the mixed classes and what are the acts laid down for them? Do you describe them to me.
3Bhishma said In the beginning, the Lord of all creatures created the four castes and laid down their respective duties, for the sake of sacrifice.
4The Brahmana may take four wives, one from each of the four castes. In two of them, he takes birth himself. Those sons, however, who are begotten by him on the two other inferior, (viz., Vaishya and Shudra), are inferior, their position being settled not by that of their father but by that of their mothers.
5The son begotten by a Brahmana upon a Shudra wife is called Parashva, meaning one bom of a dead body for the Shudra woman's body is as inauspicious as a dead body. He should serve the persons of his (father's) race. Indeed, it is not proper for him to renounce the duty of service that has been laid down for him.
6With all means in his power, he should maintain his family. Even if he happens to be elder in age, he should still dutifully serve the other children of his father, who in age may be younger to him, and give them whatever he may succeed in acquiring.
7A Kshatriya may take three wives. In two of them, he takes birth himself. His third wife being of the Shudra caste, is considered as very inferior. The son that he begets upon her is called an Ugra.
8The Vaishya may take two wives. In both of them, he takes birth himself. The Shudra can take only one wife, from his own caste. The son begotten by him upon her becomes a Shudra.
9A son who takes birth under circumstances other than those mentioned above, is considered as a very inferior one. If a person of a lower caste begets a son upon a woman of a superior caste, such son is regarded as outside the pale of the four pure castes. Indeed, such son becomes an object of derision with the four principal castes.
10If a Kshatriya begets a son upon Brahmani woman, such son, without being included in any of the four pure castes, comes to be considered as a Suta, The duties of a Suta consist in reciting eulogies and encomiums of kings and other great men. The son begotten by a Vaishya upon a woman of the Brahmana, order, is known as a Vaidehaka. Their duties consist in taking charge of bars and bolts for protecting the privacy of women of respectable families. Such sons have no purifying rites laid down for them.
11If a Shudra knows a woman belonging to the foremost of the four castes, the son that is begotten is called a Chandala. Endued with a dreadful disposition, he must live in the outskirts of cities and towns and his duty is that are a or। of the public executioner. Such sons are always considered as wretches of their race. These, O foremost of intelligent persons, the offspring of intermixed castes.
12The son begotten by a Vaishya upon a Kshatriya woman becomes Bandi Magadha. His duties are eloquent recitations of praise. The son begotten through transgression, by a Shudra upon a Kshatriya woman, becomes a Nishada and his duties consist in the catching of fish.
13If a Shudra happens to know a Vaishya woman, the son begotten upon her comes to be called Ayogava. The duties of such a person are those of a carpenter. The Brahmana should never accept gifts from such a person. They are not entitled to possess any kind of riches.
14Persons belonging to the mixed castes beget upon wives taken from their own castes children invested with their position. When they procreate children in women taken from other inferior castes, such children become inferior to their fathers, for they become invested with the position of their mothers.
15Thus as regards the four pure castes, persons beget children invested with their own position upon wives taken from their own castes as also upon them that are taken from the castes immediately below their own. When, however, offspring is begotten upon other wives, they are regarded as invested with a position that is, principally, outside the pale of the four pure castes.
16When such children beget sons in women, taken from their own classes, those sons take the position of their fathers. It is only when they take wives from castes other than their own, that the children they beget, become invested with inferior position.
17As an example of this it may be said that a Shudra begets upon a woman belonging to the inost superior cast a son that is outside the pale of the four castes, by uniting with women belonging to the four principal castes, begets offspring that is further degraded in point of position.
18From those outside the pale of the four castes and those again that are further outside that limit, children multiply on account of the union of persons with women of classes superior to their own. Thus, from persons of inferior position classes spring up, altogether fifteen in number, that are equally low or still lower in dignity.
19It is only from sexual union with women of persons who should not have such union with them that mixed castes originate. Among the classes that are thus outside the limit of the four principal or pure castes, children are begotten upon woman belonging to the class called Sairindhri by men of the class called Magadha.
20The occupation of such children is the adorement of the bodies of kings and others. They are well acquainted with the preparation of unguents, the making of garlands, and the manufacture of articles used for the decoration of the body. Though free by the position that belongs to them by birth, they should live like servants. From the union of Magadhas of a certain class with women of the caste called Sairindhri, another caste originates, called Ayogava. Their business consists in the making of nets. Vaidehas, by knowing Sairindhri women, beget children called Maireyakas whose business is the manufacture of wines and spirits.
21From the Nishadas originate a caste called Madgura and another known by the name of Dasas whose business is plying boats. From the Chandalas originates a race called Shvapaka whose business lies in keeping guard over the dead.
22The women of the Magadhi caste, by union with these four castes of wicked nature, produce four others who live by deceitful means. These are Mangsa, Svadukara, Kshaudra, and Saugandha.
23From the Vaideha originates cruel and sinful caste that lives by practising deception. From the Nishadas again originates the Madranabha caste whose members are seen to ride on cars drawn by asses.
24From the Chandalas originates the caste called Pukkasa whose members are seen to eat the flesh of asses, horses and elephants. These are clad in clothes, procured by stripping human corpses. They are again seen to eat off broken earthenware.
25These three castes of very low origin, are born of women of the Ayogava caste (by fathers taken from different castes). The caste called Kshudra originates from the Vaidehaka. The caste called Andhra which lives in the outskirts of towns and cities, also originates (from the Vaidehakas).
26Then, again, the Charmakara, knowing woman of the Nishada caste, begets the class called Karavara. From the Chandala, again, originates the caste known by the name of Pandusaupaka whose business is to make baskets and other things with cleft bamboos.
27From the union of the Nishada with a woman of the Vaidehi caste, originates one who is called by the name of Ahindaka. The Chandala begets upon a Saupaka women a son who does not differ from the Chandala in position or occupation.
28A Nishadi woman, by union with a Chandala, produces a son who lives in the outskirts of villages and towns. Indeed, the members of such a caste live in crematoria and are considered by the very lowest orders as incapable of being classed among them.
29Thus do these mixed castes originate from improper and sinful union of fathers and mothers belonging to different castes. Whether they live hidden or openly, they should be known by their occupations.
30The duties have been laid down in the scriptures of only the four principal castes. About others, the scriptures are entirely silent. Among all the castes, the members of those castes that have no duties assigned to them by the scriptures, need entertain no fears as to what they do.
31Persons unaccustomed to the performance of sacrifices or for whom sacrifices have not been laid down, and who are deprived of the company and the instructions of the pious, whether classed among the four principal castes or out of their limit, by uniting themselves with women of other castes, led not by considerations of virtue but by uncontrolled lust, cause numerous mixed castes to originate whose occupations and houses depend on the circumstances connected with the irregular unions from which they spring.
32Having recourse to such places where four roads meet, or crematoria, or hills and mountains, or forests and trees, they build their houses. The ornaments they wear are made of iron.
33Living in such places, openly, following their own occupations for acquiring livelihood. They may be seen to live thus, adorning their persons with ornaments and engaged in the work of manufacturing various domestic and other utensils.
34Forsooth, by assisting kine and Brahmanas, and practising the virtues of abstention from cruelty, compassion, truthfulness of speech, and forgiveness, and, if it is necessary, protecting others by sacrificing their own lives, persons of the mixed castes, may acquire success. I have no doubt, o king that these virtucs become the causes of their success.
35He who is gifted with intelligence, should, taking everything into consideration, beget children according to the scriptural injunctions, upon women that have been declared as proper or fit for him. A son begotten upon a woman belonging to a degraded caste, instead of rescuing the father, brings him to grief even as a heavy burden brings to grief a swimmer desirous of crossing a pool of water.
36Whether a man is learned or otherwise, lust and anger are natural tendencies of humanity in this world. Women, therefore, may always be seen to drag men into the wrong path.
37The disposition of women is such that man's contact with her produces misery. Hence, wise men do not allow themselves to be excessively attached to women.
38Yudhishthira said There are men who belong to the mixed castes, and who are of very impure birth. Putting respectable appearance, they are, in sooth, disrespectable. On account of those external signs we may not be able to know the truth about their birth. Are there any signs, O grandfather, by which the truth may be known about the origin of such men?
39Bhishma said A person who is born of an irregular union shows various features of disposition. One's purity of birth, again, is to be determined from one's acts which must resemble the acts of those who are admittedly good and pious.
40A disrespectable conduct, acts opposed to those laid down in the scriptures, crookedness and cruelty, and abstention from sacrifices and other scriptural acts that lead to merit, show one's impurity of birth.
41A son inherits the disposition of either the father or the mother. Sometimes he inherits the dispositions of both. A person of impure birth can never succeed in concealing his true nature.
42As the cub of a tiger resembles its father and dam in form and in stripes or spots, so a person cannot but show the circumstance of his origin.
43However secret may one's birth be, if that birth happens to be impure, its character or nature is sure to show itself slightly or largely.
44A person may for purposes of his own, choose to follow an insincere path, practising such conduct as seems to be pious. His own nature, however, in the matter of those acts that he does, always announces whether he belongs to a good caste or to a different one.
45Creatures in the world are gifted with various kinds of disposition. They are, again, seen to be employed in various kinds of acts. Amongst creatures thus engaged, there is nothing that is so good or valuable as pure birth and righteous conduct.
46If a person be born in a low caste, good understanding originating from a study of the scriptures fails to rescue his body from low acts. Absolute goodness of understanding is of different degrees. It may be high, middling, and low. Even if it appears in a person of low birth, it disappears like autumnal clouds without producing any result. On the other hand, goodness of understanding which, according to its measure, has ordained the position in which the person is born, shows itself in his deeds.
47If a person happens to belong to a superior caste but still if he happens to be divested of good conduct, he should receive no respect or worship. One may adore even a Shudra if he knows his duties and is of good conduct.
48A person proclaims himself by his own good and bad deeds and by his good or bad nature and race of birth. If ones' race of birth happens to be degraded for any reason, one soon raises it and makes it resplendent and famous by his deeds.
49For these reasons the wise should avoid those women among these various castes mixed, upon whom they should not beget children.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — वर्णों का सांकर्य धन के प्रलोभन से, अथवा केवल काम से, अथवा जन्म के यथार्थ क्रम के अज्ञान से उत्पन्न होता है।
2हे पितामह, जो मिश्रित वर्गों में उत्पन्न होते हैं उनके कर्तव्य क्या हैं और उनके लिए कौन-से कर्म विहित हैं? मुझे उनका वर्णन कीजिए।
3भीष्म ने कहा — आदि में प्रजापति ने यज्ञ के निमित्त चार वर्णों की सृष्टि की और उनके अपने-अपने कर्तव्य निर्धारित किए।
4ब्राह्मण चार पत्नियाँ ले सकता है — चारों वर्णों में से एक-एक। उनमें से दो में वह स्वयं ही जन्म लेता है। किन्तु अन्य दो हीन वर्णों की (अर्थात् वैश्य तथा शूद्र) पत्नियों से उसके द्वारा उत्पन्न पुत्र हीन होते हैं, क्योंकि उनकी स्थिति उनके पिता से नहीं बल्कि उनकी माताओं से निश्चित होती है।
5ब्राह्मण द्वारा शूद्र पत्नी से उत्पन्न पुत्र पारशव कहलाता है, जिसका अर्थ है मृत शरीर से उत्पन्न, क्योंकि शूद्र स्त्री का शरीर मृत शरीर के समान अशुभ माना गया है। उसे अपने (पिता के) वंश के लोगों की सेवा करनी चाहिए। सचमुच, उसके लिए यह उचित नहीं कि वह अपने लिए विहित सेवा के कर्तव्य का परित्याग करे।
6अपनी समस्त सामर्थ्य से उसे अपने कुल का भरण-पोषण करना चाहिए। यदि वह आयु में बड़ा भी हो, तब भी उसे अपने पिता की अन्य सन्तानों की, जो आयु में उससे छोटी हों, कर्तव्यपूर्वक सेवा करनी चाहिए और जो कुछ वह अर्जित कर सके वह उन्हें देना चाहिए।
7क्षत्रिय तीन पत्नियाँ ले सकता है। उनमें से दो में वह स्वयं ही जन्म लेता है। उसकी तीसरी पत्नी शूद्र वर्ण की होने के कारण अत्यन्त हीन मानी जाती है। उससे वह जो पुत्र उत्पन्न करता है वह उग्र कहलाता है।
8वैश्य दो पत्नियाँ ले सकता है। उन दोनों में वह स्वयं ही जन्म लेता है। शूद्र केवल अपने ही वर्ण से एक पत्नी ले सकता है। उससे उसके द्वारा उत्पन्न पुत्र शूद्र होता है।
9ऊपर बताई गई परिस्थितियों के अतिरिक्त परिस्थितियों में जन्म लेने वाला पुत्र अत्यन्त हीन माना जाता है। यदि हीन वर्ण का पुरुष उच्च वर्ण की स्त्री से पुत्र उत्पन्न करे, तो ऐसा पुत्र चारों शुद्ध वर्णों की सीमा से बाहर माना जाता है। सचमुच ऐसा पुत्र चारों प्रधान वर्णों के लिए उपहास का पात्र बन जाता है।
10यदि क्षत्रिय ब्राह्मणी स्त्री से पुत्र उत्पन्न करे, तो ऐसा पुत्र चारों शुद्ध वर्णों में से किसी में सम्मिलित न होकर सूत माना जाता है। सूत के कर्तव्य राजाओं तथा अन्य महापुरुषों की स्तुति तथा प्रशस्ति गाने में निहित हैं। वैश्य द्वारा ब्राह्मण वर्ण की स्त्री से उत्पन्न पुत्र वैदेहक नाम से जाना जाता है। उनके कर्तव्य सम्भ्रान्त कुलों की स्त्रियों की एकान्तरक्षा के लिए अर्गला तथा ताले सँभालने में निहित हैं। ऐसे पुत्रों के लिए कोई संस्कार विहित नहीं हैं।
11यदि शूद्र चारों वर्णों में श्रेष्ठ वर्ण की स्त्री से संसर्ग करे, तो उससे उत्पन्न पुत्र चाण्डाल कहलाता है। भयंकर स्वभाव से युक्त उसे नगरों तथा ग्रामों के बाहरी भागों में रहना चाहिए और उसका कर्तव्य वध करने वाले का है। ऐसे पुत्र सदा अपने कुल के अधम माने जाते हैं। हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, ये वर्णसंकर की सन्तानें हैं।
12वैश्य द्वारा क्षत्रिय स्त्री से उत्पन्न पुत्र बन्दी अथवा मागध बनता है। उसके कर्तव्य प्रशंसा के सुवाचन में निहित हैं। शूद्र द्वारा क्षत्रिय स्त्री से मर्यादा का उल्लंघन करके उत्पन्न पुत्र निषाद बनता है और उसके कर्तव्य मत्स्य पकड़ने में निहित हैं।
13यदि शूद्र वैश्य स्त्री से संसर्ग करे, तो उससे उत्पन्न पुत्र आयोगव कहलाता है। ऐसे पुरुष के कर्तव्य बढ़ई के हैं। ब्राह्मण को ऐसे पुरुष से कभी दान नहीं लेना चाहिए। वे किसी प्रकार का धन रखने के अधिकारी नहीं हैं।
14मिश्रित वर्णों के पुरुष अपने ही वर्णों से ली गई पत्नियों से अपनी ही स्थिति वाली सन्तानें उत्पन्न करते हैं। जब वे अन्य हीन वर्णों से ली गई स्त्रियों में सन्तान उत्पन्न करते हैं, तब वे सन्तानें अपने पिताओं से हीन हो जाती हैं, क्योंकि वे अपनी माताओं की स्थिति से युक्त हो जाती हैं।
15इस प्रकार चारों शुद्ध वर्णों के विषय में — पुरुष अपने ही वर्णों से ली गई पत्नियों से, वैसे ही अपने से ठीक नीचे के वर्णों से ली गई पत्नियों से भी, अपनी ही स्थिति वाली सन्तानें उत्पन्न करते हैं। किन्तु जब अन्य पत्नियों से सन्तान उत्पन्न होती है, तब वह मुख्यतः चारों शुद्ध वर्णों की सीमा से बाहर की स्थिति वाली मानी जाती है।
16जब ऐसी सन्तानें अपने ही वर्गों से ली गई स्त्रियों में पुत्र उत्पन्न करती हैं, तब वे पुत्र अपने पिताओं की स्थिति ग्रहण करते हैं। केवल तभी, जब वे अपने वर्गों से भिन्न वर्गों से पत्नियाँ लेते हैं, उनसे उत्पन्न सन्तानें हीन स्थिति से युक्त हो जाती हैं।
17इसके उदाहरण के रूप में कहा जा सकता है कि शूद्र सर्वोच्च वर्ण की स्त्री से जो पुत्र उत्पन्न करता है वह चारों वर्णों की सीमा से बाहर होता है, और वह पुत्र चारों प्रधान वर्णों की स्त्रियों से संयोग करके ऐसी सन्तानें उत्पन्न करता है जो स्थिति की दृष्टि से और भी अधिक पतित होती हैं।
18चारों वर्णों की सीमा से बाहर के लोगों से तथा उनसे भी और बाहर के लोगों से, अपने से उच्च वर्गों की स्त्रियों के साथ संयोग के कारण, सन्तानें बढ़ती जाती हैं। इस प्रकार हीन स्थिति वाले पुरुषों से कुल पन्द्रह वर्ग उत्पन्न होते हैं, जो गरिमा में उतने ही हीन अथवा और भी हीन हैं।
19जिन स्त्रियों के साथ जिन पुरुषों का संयोग नहीं होना चाहिए, उनके संयोग से ही वर्णसंकर उत्पन्न होते हैं। चारों प्रधान अथवा शुद्ध वर्णों की सीमा से बाहर के वर्गों में, सैरन्ध्री नामक वर्ग की स्त्रियों में मागध नामक वर्ग के पुरुषों द्वारा सन्तानें उत्पन्न की जाती हैं।
20ऐसी सन्तानों का व्यवसाय राजाओं तथा अन्य लोगों के शरीर की सज्जा है। वे उबटन बनाने, माला गूँथने तथा शरीर की सज्जा में प्रयुक्त वस्तुओं के निर्माण में निपुण होते हैं। यद्यपि जन्म से प्राप्त स्थिति के कारण वे स्वतन्त्र हैं, तथापि उन्हें सेवकों के समान जीवन बिताना चाहिए। एक विशेष वर्ग के मागधों के सैरन्ध्री नामक जाति की स्त्रियों के साथ संयोग से एक और जाति उत्पन्न होती है, जिसे आयोगव कहते हैं। उनका कार्य जाल बुनना है। वैदेह सैरन्ध्री स्त्रियों से संसर्ग करके मैरेयक नामक सन्तानें उत्पन्न करते हैं, जिनका कार्य मदिरा तथा आसव बनाना है।
21निषादों से मद्गुर नामक एक जाति तथा दास नाम से जानी जाने वाली एक और जाति उत्पन्न होती है, जिनका कार्य नौका चलाना है। चाण्डालों से श्वपाक नामक एक जाति उत्पन्न होती है, जिनका कार्य शवों की रखवाली करना है।
22मागधी जाति की स्त्रियाँ दुष्ट स्वभाव वाली इन चार जातियों के साथ संयोग से चार अन्य जातियाँ उत्पन्न करती हैं जो छल-कपट के साधनों से जीवन बिताती हैं। ये हैं — मांस, स्वादुकर, क्षौद्र तथा सौगन्ध।
23वैदेह से एक क्रूर तथा पापी जाति उत्पन्न होती है जो छल-कपट के आचरण से जीवन बिताती है। निषादों से मद्रनाभ नामक जाति उत्पन्न होती है, जिसके सदस्य गधों द्वारा खींचे जाने वाले रथों पर सवार देखे जाते हैं।
24चाण्डालों से पुक्कस नामक जाति उत्पन्न होती है, जिसके सदस्य गधों, अश्वों तथा हाथियों का मांस खाते देखे जाते हैं। वे मानव शवों से उतारे गए वस्त्र पहनते हैं। वे टूटे मिट्टी के पात्रों में खाते भी देखे जाते हैं।
25अत्यन्त हीन उत्पत्ति वाली ये तीन जातियाँ आयोगव जाति की स्त्रियों से (भिन्न-भिन्न वर्णों से लिए गए पिताओं द्वारा) उत्पन्न होती हैं। क्षुद्र नामक जाति वैदेहक से उत्पन्न होती है। आन्ध्र नामक जाति, जो नगरों तथा ग्रामों के बाहरी भागों में रहती है, वह भी (वैदेहकों से ही) उत्पन्न होती है।
26फिर चर्मकार निषाद जाति की स्त्री से संसर्ग करके करावर नामक वर्ग उत्पन्न करता है। चाण्डाल से पाण्डुसौपाक नाम से जानी जाने वाली जाति उत्पन्न होती है, जिसका कार्य चीरे हुए बाँसों से टोकरियाँ तथा अन्य वस्तुएँ बनाना है।
27निषाद के वैदेही जाति की स्त्री के साथ संयोग से वह उत्पन्न होता है जिसे अहिण्डक नाम से पुकारा जाता है। चाण्डाल सौपाक स्त्री से जो पुत्र उत्पन्न करता है वह स्थिति अथवा व्यवसाय में चाण्डाल से भिन्न नहीं होता।
28निषादी स्त्री चाण्डाल के साथ संयोग से ऐसा पुत्र उत्पन्न करती है जो ग्रामों तथा नगरों के बाहरी भागों में रहता है। सचमुच ऐसी जाति के सदस्य श्मशानों में रहते हैं और अत्यन्त निम्न वर्गों द्वारा भी अपने बीच गिने जाने के अयोग्य माने जाते हैं।
29इस प्रकार ये वर्णसंकर भिन्न-भिन्न वर्णों के माता-पिता के अनुचित तथा पापमय संयोग से उत्पन्न होते हैं। वे छिपकर रहें अथवा खुले रूप में, उन्हें उनके व्यवसायों से पहचाना जाना चाहिए।
30शास्त्रों में केवल चार प्रधान वर्णों के ही कर्तव्य निर्धारित किए गए हैं। अन्यों के विषय में शास्त्र पूर्णतः मौन हैं। समस्त वर्गों में जिन वर्गों के लिए शास्त्रों ने कोई कर्तव्य नियत नहीं किए, उनके सदस्यों को अपने कर्मों के विषय में कोई भय नहीं रखना चाहिए।
31जो यज्ञों के अनुष्ठान के अभ्यस्त नहीं हैं अथवा जिनके लिए यज्ञ विहित नहीं किए गए, और जो सत्पुरुषों के संग तथा उपदेश से वंचित हैं — वे चाहे चार प्रधान वर्णों में गिने जाते हों अथवा उनकी सीमा से बाहर के हों — धर्म के विचार से नहीं बल्कि अनियन्त्रित काम से प्रेरित होकर अन्य वर्णों की स्त्रियों से संयोग करके अनेक वर्णसंकर उत्पन्न करते हैं, जिनके व्यवसाय तथा निवास उन अनियमित संयोगों की परिस्थितियों पर निर्भर होते हैं जिनसे वे उत्पन्न होते हैं।
32जहाँ चार मार्ग मिलते हों ऐसे स्थानों का, अथवा श्मशानों का, अथवा टीलों और पर्वतों का, अथवा वनों और वृक्षों का आश्रय लेकर वे अपने घर बनाते हैं। वे जो आभूषण पहनते हैं वे लोहे के बने होते हैं।
33ऐसे स्थानों में खुले रूप में रहते हुए वे जीविका अर्जित करने के लिए अपने ही व्यवसायों का अनुसरण करते हैं। वे इसी प्रकार जीवन बिताते देखे जा सकते हैं — अपने शरीरों को आभूषणों से अलंकृत करते हुए तथा नाना प्रकार के घरेलू और अन्य पात्रों के निर्माण के कार्य में लगे हुए।
34हे राजन्, निस्सन्देह गौओं तथा ब्राह्मणों की सहायता करके, और क्रूरता से विरति, दया, वाणी की सत्यता तथा क्षमा के गुणों का आचरण करके, और यदि आवश्यक हो तो अपने प्राणों का बलिदान देकर दूसरों की रक्षा करके, वर्णसंकर के पुरुष भी सिद्धि प्राप्त कर सकते हैं। मुझे इसमें कोई सन्देह नहीं कि ये गुण उनकी सिद्धि के कारण बनते हैं।
35जो बुद्धि से सम्पन्न है उसे सब कुछ विचार में लेकर शास्त्रीय विधानों के अनुसार उन्हीं स्त्रियों से सन्तान उत्पन्न करनी चाहिए जो उसके लिए उचित अथवा योग्य घोषित की गई हैं। पतित वर्ण की स्त्री से उत्पन्न पुत्र पिता का उद्धार करने के स्थान पर उसे वैसे ही शोक में डाल देता है जैसे भारी बोझ जलाशय पार करने के इच्छुक तैराक को शोक में डाल देता है।
36मनुष्य विद्वान् हो अथवा न हो, इस संसार में काम तथा क्रोध मानवता की स्वाभाविक प्रवृत्तियाँ हैं। इसलिए स्त्रियाँ सदा पुरुषों को कुमार्ग की ओर खींचती देखी जा सकती हैं।
37स्त्री का स्वभाव ऐसा है कि उसके साथ पुरुष का संसर्ग दुःख उत्पन्न करता है। इसलिए विद्वान् पुरुष अपने को स्त्रियों में अत्यधिक आसक्त नहीं होने देते।
38युधिष्ठिर ने कहा — कुछ ऐसे पुरुष हैं जो वर्णसंकर के हैं और जिनका जन्म अत्यन्त अशुद्ध है। सम्मानजनक रूप धारण करके वे वस्तुतः असम्मानजनक हैं। उन बाह्य चिह्नों के कारण हम उनके जन्म का सत्य नहीं जान पाते। हे पितामह, क्या ऐसे कोई चिह्न हैं जिनसे ऐसे पुरुषों की उत्पत्ति के विषय में सत्य जाना जा सके?
39भीष्म ने कहा — जो अनियमित संयोग से उत्पन्न होता है वह स्वभाव के नाना लक्षण दिखाता है। और मनुष्य के जन्म की शुद्धता उसके कर्मों से निश्चित की जाती है, जो उन लोगों के कर्मों के समान होने चाहिए जो निर्विवाद रूप से सज्जन तथा धर्मात्मा माने जाते हैं।
40असम्मानजनक आचरण, शास्त्रों में विहित कर्मों के विपरीत कर्म, कुटिलता तथा क्रूरता, और यज्ञों एवं पुण्य की ओर ले जाने वाले अन्य शास्त्रीय कर्मों से विरति — ये मनुष्य के जन्म की अशुद्धि दर्शाते हैं।
41पुत्र या तो पिता का अथवा माता का स्वभाव पाता है। कभी-कभी वह दोनों के स्वभाव पाता है। अशुद्ध जन्म वाला पुरुष अपना यथार्थ स्वभाव कभी छिपा नहीं सकता।
42जैसे व्याघ्र का शावक रूप में तथा धारियों अथवा धब्बों में अपने पिता और माता जैसा होता है, वैसे ही मनुष्य अपनी उत्पत्ति की परिस्थिति दिखाए बिना नहीं रह सकता।
43मनुष्य का जन्म कितना ही गुप्त क्यों न हो, यदि वह जन्म अशुद्ध हो तो उसका स्वरूप अथवा स्वभाव थोड़ा या बहुत प्रकट हुए बिना नहीं रहता।
44मनुष्य अपने प्रयोजनों के लिए कपटपूर्ण मार्ग अपनाना चुन सकता है और ऐसा आचरण कर सकता है जो धर्मपूर्ण प्रतीत हो। किन्तु जो कर्म वह करता है उनके विषय में उसका अपना स्वभाव सदा घोषित कर देता है कि वह श्रेष्ठ वर्ण का है अथवा किसी भिन्न वर्ण का।
45संसार के प्राणी नाना प्रकार के स्वभावों से युक्त हैं। वे नाना प्रकार के कर्मों में लगे हुए भी देखे जाते हैं। इस प्रकार लगे हुए प्राणियों में शुद्ध जन्म तथा धर्मपूर्ण आचरण जितना उत्तम अथवा मूल्यवान् और कुछ नहीं है।
46यदि कोई पुरुष हीन वर्ण में उत्पन्न हो, तो शास्त्रों के अध्ययन से उत्पन्न सद्बुद्धि भी उसके शरीर को हीन कर्मों से नहीं बचा पाती। बुद्धि की परम श्रेष्ठता भिन्न-भिन्न कोटियों की होती है — उत्तम, मध्यम तथा अधम। यदि वह हीन जन्म वाले पुरुष में प्रकट भी हो जाए, तो शरद् के मेघों के समान बिना कोई फल उत्पन्न किए विलीन हो जाती है। दूसरी ओर, बुद्धि की जो श्रेष्ठता अपने परिमाण के अनुसार उस स्थिति का विधान करती है जिसमें मनुष्य जन्म लेता है, वह उसके कर्मों में प्रकट होती है।
47यदि कोई पुरुष श्रेष्ठ वर्ण का हो किन्तु फिर भी सदाचार से रहित हो, तो उसे कोई आदर अथवा पूजा नहीं मिलनी चाहिए। शूद्र की भी पूजा की जा सकती है यदि वह अपने कर्तव्य जानता हो और सदाचारी हो।
48मनुष्य अपने ही शुभ और अशुभ कर्मों से तथा अपने अच्छे या बुरे स्वभाव और जन्म के कुल से अपने आपको घोषित कर देता है। यदि किसी कारण से किसी का कुल पतित हो गया हो, तो वह शीघ्र ही अपने कर्मों से उसे ऊपर उठा देता है और उसे तेजस्वी तथा यशस्वी बना देता है।
49इन्हीं कारणों से विद्वानों को इन विविध वर्णसंकर जातियों में से उन स्त्रियों से बचना चाहिए जिनसे उन्हें सन्तान उत्पन्न नहीं करनी चाहिए।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — वर्णहरूको साङ्कर्य धनको प्रलोभनबाट, अथवा केवल कामबाट, अथवा जन्मको यथार्थ क्रमको अज्ञानबाट उत्पन्न हुन्छ।
2हे पितामह, जो मिश्रित वर्गमा जन्मन्छन् तिनीहरूका कर्तव्य के हुन् र तिनीहरूका लागि कुन-कुन कर्म विहित छन्? मलाई तिनको वर्णन गर्नुहोस्।
3भीष्मले भने — आदिमा प्रजापतिले यज्ञको निमित्त चार वर्णको सृष्टि गरे र तिनीहरूका आफ्ना-आफ्ना कर्तव्य निर्धारित गरे।
4ब्राह्मणले चार पत्नी लिन सक्दछ — चारै वर्णबाट एक-एक। तिनीहरूमध्ये दुईमा ऊ आफैँ जन्म लिन्छ। तर अन्य दुई हीन वर्णका (अर्थात् वैश्य तथा शूद्र) पत्नीबाट उसद्वारा जन्मेका पुत्र हीन हुन्छन्, किनभने तिनीहरूको स्थिति तिनीहरूका पिताबाट होइन बरु तिनीहरूकी माताबाट निश्चित हुन्छ।
5ब्राह्मणद्वारा शूद्र पत्नीबाट जन्मेको पुत्र पारशव कहलाउँछ, जसको अर्थ हो मृत शरीरबाट जन्मेको, किनभने शूद्र स्त्रीको शरीर मृत शरीरजस्तै अशुभ मानिएको छ। उसले आफ्ना (पिताको) वंशका मानिसहरूको सेवा गर्नुपर्दछ। साँच्चै, उसका लागि यो उचित होइन कि उसले आफ्ना लागि विहित सेवाको कर्तव्यको परित्याग गरोस्।
6आफ्नो सम्पूर्ण सामर्थ्यले उसले आफ्नो कुलको भरणपोषण गर्नुपर्दछ। यदि ऊ उमेरमा जेठो भए पनि, उसले आफ्ना पिताका अन्य सन्तानको, जो उमेरमा उसभन्दा कान्छा होऊन्, कर्तव्यपूर्वक सेवा गर्नुपर्दछ र जे-जति ऊ आर्जन गर्न सक्छ त्यो तिनीहरूलाई दिनुपर्दछ।
7क्षत्रियले तीन पत्नी लिन सक्दछ। तिनीहरूमध्ये दुईमा ऊ आफैँ जन्म लिन्छ। उसकी तेस्री पत्नी शूद्र वर्णकी भएकाले अत्यन्त हीन मानिन्छिन्। उनीबाट उसले जुन पुत्र उत्पन्न गर्दछ ऊ उग्र कहलाउँछ।
8वैश्यले दुई पत्नी लिन सक्दछ। ती दुवैमा ऊ आफैँ जन्म लिन्छ। शूद्रले केवल आफ्नै वर्णबाट एक पत्नी लिन सक्दछ। उनीबाट उसद्वारा जन्मेको पुत्र शूद्र हुन्छ।
9माथि बताइएका परिस्थितिबाहेकका परिस्थितिमा जन्म लिने पुत्र अत्यन्त हीन मानिन्छ। यदि हीन वर्णको पुरुषले उच्च वर्णकी स्त्रीबाट पुत्र उत्पन्न गर्यो भने, यस्तो पुत्र चारै शुद्ध वर्णको सीमाभन्दा बाहिर मानिन्छ। साँच्चै यस्तो पुत्र चारै प्रधान वर्णका लागि उपहासको पात्र बन्दछ।
10यदि क्षत्रियले ब्राह्मणी स्त्रीबाट पुत्र उत्पन्न गर्यो भने, यस्तो पुत्र चारै शुद्ध वर्णमध्ये कुनैमा समावेश नभई सूत मानिन्छ। सूतका कर्तव्य राजा तथा अन्य महापुरुषको स्तुति तथा प्रशस्ति गाउनमा निहित छन्। वैश्यद्वारा ब्राह्मण वर्णकी स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र वैदेहक नामले चिनिन्छ। तिनीहरूका कर्तव्य सम्भ्रान्त कुलका स्त्रीहरूको एकान्तरक्षाका लागि अर्गला तथा ताल्चा सम्हाल्नमा निहित छन्। यस्ता पुत्रका लागि कुनै संस्कार विहित छैनन्।
11यदि शूद्रले चारै वर्णमा श्रेष्ठ वर्णकी स्त्रीसँग संसर्ग गर्यो भने, उनीबाट जन्मेको पुत्र चाण्डाल कहलाउँछ। भयंकर स्वभावले युक्त उसले नगर तथा गाउँका बाहिरी भागमा बस्नुपर्दछ र उसको कर्तव्य वध गर्नेको हो। यस्ता पुत्र सधैँ आफ्नो कुलका अधम मानिन्छन्। हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, यी वर्णसङ्करका सन्तान हुन्।
12वैश्यद्वारा क्षत्रिय स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र बन्दी अथवा मागध बन्दछ। उसका कर्तव्य प्रशंसाको सुवाचनमा निहित छन्। शूद्रद्वारा क्षत्रिय स्त्रीबाट मर्यादाको उल्लङ्घन गरेर जन्मेको पुत्र निषाद बन्दछ र उसका कर्तव्य माछा मार्नमा निहित छन्।
13यदि शूद्रले वैश्य स्त्रीसँग संसर्ग गर्यो भने, उनीबाट जन्मेको पुत्र आयोगव कहलाउँछ। यस्तो पुरुषका कर्तव्य सिकर्मीका हुन्। ब्राह्मणले यस्तो पुरुषबाट कहिल्यै दान लिनुहुँदैन। तिनीहरू कुनै प्रकारको धन राख्ने अधिकारी छैनन्।
14मिश्रित वर्णका पुरुषहरूले आफ्नै वर्णबाट लिइएका पत्नीबाट आफ्नै स्थितिका सन्तान उत्पन्न गर्दछन्। जब तिनीहरू अन्य हीन वर्णबाट लिइएका स्त्रीमा सन्तान उत्पन्न गर्दछन्, तब ती सन्तान आफ्ना पिताभन्दा हीन हुन्छन्, किनभने तिनीहरू आफ्नी माताको स्थितिले युक्त हुन्छन्।
15यसरी चारै शुद्ध वर्णका विषयमा — पुरुषहरूले आफ्नै वर्णबाट लिइएका पत्नीबाट, त्यसै गरी आफूभन्दा ठीक तलका वर्णबाट लिइएका पत्नीबाट पनि, आफ्नै स्थितिका सन्तान उत्पन्न गर्दछन्। तर जब अन्य पत्नीबाट सन्तान उत्पन्न हुन्छन्, तब ती मुख्यतः चारै शुद्ध वर्णको सीमाभन्दा बाहिरको स्थितिका मानिन्छन्।
16जब यस्ता सन्तानले आफ्नै वर्गबाट लिइएका स्त्रीमा पुत्र उत्पन्न गर्दछन्, तब ती पुत्रले आफ्ना पिताको स्थिति ग्रहण गर्दछन्। केवल तब मात्र, जब तिनीहरूले आफ्ना वर्गभन्दा भिन्न वर्गबाट पत्नी लिन्छन्, तिनीहरूबाट जन्मेका सन्तान हीन स्थितिले युक्त हुन्छन्।
17यसको उदाहरणका रूपमा भन्न सकिन्छ कि शूद्रले सर्वोच्च वर्णकी स्त्रीबाट जुन पुत्र उत्पन्न गर्दछ ऊ चारै वर्णको सीमाभन्दा बाहिर हुन्छ, र त्यो पुत्रले चारै प्रधान वर्णका स्त्रीसँग संयोग गरेर यस्ता सन्तान उत्पन्न गर्दछ जो स्थितिको दृष्टिले झन् बढी पतित हुन्छन्।
18चारै वर्णको सीमाभन्दा बाहिरका मानिसबाट तथा तिनीहरूभन्दा पनि बाहिरका मानिसबाट, आफूभन्दा उच्च वर्गका स्त्रीसँगको संयोगका कारण, सन्तानहरू बढ्दै जान्छन्। यसरी हीन स्थिति भएका पुरुषबाट जम्मा पन्ध्र वर्ग उत्पन्न हुन्छन्, जो गरिमामा त्यति नै हीन अथवा झन् हीन छन्।
19जुन स्त्रीसँग जुन पुरुषको संयोग हुनुहुँदैन, तिनीहरूको संयोगबाटै वर्णसङ्कर उत्पन्न हुन्छन्। चारै प्रधान अथवा शुद्ध वर्णको सीमाभन्दा बाहिरका वर्गमा, सैरन्ध्री नामक वर्गका स्त्रीमा मागध नामक वर्गका पुरुषद्वारा सन्तान उत्पन्न गरिन्छन्।
20यस्ता सन्तानको व्यवसाय राजा तथा अन्य मानिसको शरीरको सजावट हो। तिनीहरू लेप बनाउन, माला उन्न तथा शरीरको सजावटमा प्रयुक्त वस्तुको निर्माणमा निपुण हुन्छन्। यद्यपि जन्मबाट प्राप्त स्थितिका कारण तिनीहरू स्वतन्त्र छन्, तथापि तिनीहरूले सेवकजस्तै जीवन बिताउनुपर्दछ। एउटा विशेष वर्गका मागधहरूको सैरन्ध्री नामक जातिका स्त्रीसँगको संयोगबाट अर्को एउटा जाति उत्पन्न हुन्छ, जसलाई आयोगव भनिन्छ। तिनीहरूको काम जाल बुन्नु हो। वैदेहहरूले सैरन्ध्री स्त्रीसँग संसर्ग गरेर मैरेयक नामक सन्तान उत्पन्न गर्दछन्, जसको काम मदिरा तथा आसव बनाउनु हो।
21निषादहरूबाट मद्गुर नामक एक जाति तथा दास नामले चिनिने अर्को एक जाति उत्पन्न हुन्छन्, जसको काम डुङ्गा चलाउनु हो। चाण्डालहरूबाट श्वपाक नामक एक जाति उत्पन्न हुन्छ, जसको काम शवको रखवाली गर्नु हो।
22मागधी जातिका स्त्रीहरूले दुष्ट स्वभावका यी चार जातिसँगको संयोगबाट चार अन्य जाति उत्पन्न गर्दछन् जो छलकपटका साधनले जीवन बिताउँछन्। यी हुन् — मांस, स्वादुकर, क्षौद्र तथा सौगन्ध।
23वैदेहबाट एक क्रूर तथा पापी जाति उत्पन्न हुन्छ जो छलकपटको आचरणले जीवन बिताउँछ। निषादहरूबाट मद्रनाभ नामक जाति उत्पन्न हुन्छ, जसका सदस्य गधाले तानिने रथमा सवार देखिन्छन्।
24चाण्डालहरूबाट पुक्कस नामक जाति उत्पन्न हुन्छ, जसका सदस्य गधा, घोडा तथा हात्तीको मासु खाइरहेका देखिन्छन्। तिनीहरूले मानव शवबाट उतारिएका वस्त्र लगाउँछन्। तिनीहरू फुटेका माटाका भाँडामा खाइरहेका पनि देखिन्छन्।
25अत्यन्त हीन उत्पत्तिका यी तीन जाति आयोगव जातिका स्त्रीबाट (भिन्न-भिन्न वर्णबाट लिइएका पिताद्वारा) उत्पन्न हुन्छन्। क्षुद्र नामक जाति वैदेहकबाट उत्पन्न हुन्छ। आन्ध्र नामक जाति, जो नगर तथा गाउँका बाहिरी भागमा बस्दछ, त्यो पनि (वैदेहकहरूबाटै) उत्पन्न हुन्छ।
26फेरि चर्मकारले निषाद जातिकी स्त्रीसँग संसर्ग गरेर करावर नामक वर्ग उत्पन्न गर्दछ। चाण्डालबाट पाण्डुसौपाक नामले चिनिने जाति उत्पन्न हुन्छ, जसको काम चिरेका बाँसबाट टोकरी तथा अन्य वस्तु बनाउनु हो।
27निषादको वैदेही जातिकी स्त्रीसँगको संयोगबाट त्यो जन्मन्छ जसलाई अहिण्डक नामले पुकारिन्छ। चाण्डालले सौपाक स्त्रीबाट जुन पुत्र उत्पन्न गर्दछ ऊ स्थिति अथवा व्यवसायमा चाण्डालभन्दा भिन्न हुँदैन।
28निषादी स्त्रीले चाण्डालसँगको संयोगबाट यस्तो पुत्र उत्पन्न गर्दछिन् जो गाउँ तथा नगरका बाहिरी भागमा बस्दछ। साँच्चै यस्तो जातिका सदस्य मसानघाटमा बस्दछन् र अत्यन्त तल्ला वर्गद्वारा पनि आफ्नो बीचमा गनिन अयोग्य मानिन्छन्।
29यसरी यी वर्णसङ्कर भिन्न-भिन्न वर्णका आमाबाबुको अनुचित तथा पापमय संयोगबाट उत्पन्न हुन्छन्। तिनीहरू लुकेर बसून् अथवा खुला रूपमा, तिनीहरूलाई तिनीहरूका व्यवसायबाट चिनिनुपर्दछ।
30शास्त्रमा केवल चार प्रधान वर्णका मात्र कर्तव्य निर्धारित गरिएका छन्। अरूका विषयमा शास्त्र पूर्ण रूपमा मौन छन्। सम्पूर्ण वर्गमा जुन वर्गका लागि शास्त्रले कुनै कर्तव्य तोकेका छैनन्, तिनका सदस्यले आफ्ना कर्मका विषयमा कुनै भय राख्नुहुँदैन।
31जो यज्ञका अनुष्ठानका अभ्यस्त छैनन् अथवा जसका लागि यज्ञ विहित गरिएका छैनन्, र जो सत्पुरुषको सङ्ग तथा उपदेशबाट वञ्चित छन् — तिनीहरू चाहे चार प्रधान वर्णमा गनिन्छन् अथवा तिनको सीमाभन्दा बाहिरका छन् — धर्मको विचारले होइन बरु अनियन्त्रित कामले प्रेरित भई अन्य वर्णका स्त्रीसँग संयोग गरेर अनेक वर्णसङ्कर उत्पन्न गर्दछन्, जसका व्यवसाय तथा निवास ती अनियमित संयोगका परिस्थितिमा निर्भर हुन्छन् जसबाट तिनीहरू उत्पन्न हुन्छन्।
32जहाँ चार बाटा भेटिन्छन् त्यस्ता स्थानको, अथवा मसानघाटको, अथवा डाँडा र पर्वतको, अथवा वन र रूखको आश्रय लिएर तिनीहरू आफ्ना घर बनाउँछन्। तिनीहरूले लगाउने आभूषण फलामका बनेका हुन्छन्।
33यस्ता स्थानमा खुला रूपमा बस्दै तिनीहरू जीविका आर्जन गर्नका लागि आफ्नै व्यवसायको अनुसरण गर्दछन्। तिनीहरू यसै गरी जीवन बिताइरहेको देख्न सकिन्छ — आफ्नो शरीरलाई आभूषणले अलंकृत गर्दै तथा नाना प्रकारका घरेलु र अन्य भाँडाको निर्माणको कार्यमा लागेर।
34हे राजन्, निस्सन्देह गाई तथा ब्राह्मणहरूको सहायता गरेर, र क्रूरताबाट विरति, दया, वाणीको सत्यता तथा क्षमाका गुणको आचरण गरेर, र यदि आवश्यक भए आफ्नो प्राणको बलिदान दिएर अरूको रक्षा गरेर, वर्णसङ्करका पुरुषले पनि सिद्धि प्राप्त गर्न सक्दछन्। मलाई यसमा कुनै सन्देह छैन कि यी गुण तिनीहरूको सिद्धिका कारण बन्दछन्।
35जो बुद्धिले सम्पन्न छ उसले सबै कुरा विचारमा लिएर शास्त्रीय विधानअनुसार तिनै स्त्रीबाट सन्तान उत्पन्न गर्नुपर्दछ जो उसका लागि उचित अथवा योग्य घोषित गरिएका छन्। पतित वर्णकी स्त्रीबाट जन्मेको पुत्रले पिताको उद्धार गर्नुको साटो उसलाई त्यसै गरी शोकमा पार्दछ जसरी भारी बोझले जलाशय पार गर्न इच्छुक पौडीबाजलाई शोकमा पार्दछ।
36मानिस विद्वान् होस् अथवा नहोस्, यस संसारमा काम तथा क्रोध मानवताका स्वाभाविक प्रवृत्ति हुन्। त्यसैले स्त्रीहरू सधैँ पुरुषलाई कुमार्गतिर तानिरहेका देख्न सकिन्छ।
37स्त्रीको स्वभाव यस्तो छ कि उनीसँग पुरुषको संसर्गले दुःख उत्पन्न गर्दछ। त्यसैले विद्वान् पुरुषहरूले आफूलाई स्त्रीहरूमा अत्यधिक आसक्त हुन दिँदैनन्।
38युधिष्ठिरले भने — केही यस्ता पुरुष छन् जो वर्णसङ्करका हुन् र जसको जन्म अत्यन्त अशुद्ध छ। सम्मानजनक रूप धारण गरेर तिनीहरू वस्तुतः असम्मानजनक छन्। ती बाह्य चिह्नका कारण हामीले तिनीहरूको जन्मको सत्य जान्न सक्दैनौँ। हे पितामह, के यस्ता कुनै चिह्न छन् जसबाट यस्ता पुरुषको उत्पत्तिका विषयमा सत्य जान्न सकियोस्?
39भीष्मले भने — जो अनियमित संयोगबाट जन्मन्छ ऊ स्वभावका नाना लक्षण देखाउँछ। र मानिसको जन्मको शुद्धता उसका कर्मबाट निश्चित गरिन्छ, जो ती मानिसका कर्मजस्तै हुनुपर्दछ जो निर्विवाद रूपमा सज्जन तथा धर्मात्मा मानिन्छन्।
40असम्मानजनक आचरण, शास्त्रमा विहित कर्मको विपरीत कर्म, कुटिलता तथा क्रूरता, र यज्ञ एवं पुण्यतिर लैजाने अन्य शास्त्रीय कर्मबाट विरति — यिनले मानिसको जन्मको अशुद्धि देखाउँछन्।
41पुत्रले कि त पिताको अथवा माताको स्वभाव पाउँछ। कहिलेकाहीँ उसले दुवैको स्वभाव पाउँछ। अशुद्ध जन्म भएको पुरुषले आफ्नो यथार्थ स्वभाव कहिल्यै लुकाउन सक्दैन।
42जसरी बाघको बच्चा रूपमा तथा धर्का अथवा दागमा आफ्ना बाबुआमाजस्तै हुन्छ, त्यसै गरी मानिसले आफ्नो उत्पत्तिको परिस्थिति नदेखाई रहन सक्दैन।
43मानिसको जन्म जतिसुकै गोप्य किन नहोस्, यदि त्यो जन्म अशुद्ध छ भने त्यसको स्वरूप अथवा स्वभाव थोरै वा धेरै प्रकट नभई रहँदैन।
44मानिसले आफ्ना प्रयोजनका लागि कपटपूर्ण मार्ग अपनाउन रोज्न सक्छ र यस्तो आचरण गर्न सक्छ जो धर्मपूर्ण प्रतीत होस्। तर जुन कर्म ऊ गर्दछ तिनका विषयमा उसको आफ्नै स्वभावले सधैँ घोषित गरिदिन्छ कि ऊ श्रेष्ठ वर्णको हो अथवा कुनै भिन्न वर्णको।
45संसारका प्राणी नाना प्रकारका स्वभावले युक्त छन्। तिनीहरू नाना प्रकारका कर्ममा लागिरहेका पनि देखिन्छन्। यसरी लागिरहेका प्राणीहरूमा शुद्ध जन्म तथा धर्मपूर्ण आचरणजति उत्तम अथवा मूल्यवान् अरू केही छैन।
46यदि कुनै पुरुष हीन वर्णमा जन्मेको छ भने, शास्त्रको अध्ययनबाट उत्पन्न सद्बुद्धिले पनि उसको शरीरलाई हीन कर्मबाट बचाउन सक्दैन। बुद्धिको परम श्रेष्ठता भिन्न-भिन्न कोटिका हुन्छन् — उत्तम, मध्यम तथा अधम। यदि त्यो हीन जन्म भएको पुरुषमा प्रकट भयो भने पनि, शरद्का मेघजस्तै कुनै फल उत्पन्न नगरी विलीन हुन्छ। अर्कोतिर, बुद्धिको जुन श्रेष्ठताले आफ्नो परिमाणअनुसार त्यस स्थितिको विधान गर्दछ जसमा मानिस जन्म लिन्छ, त्यो उसका कर्ममा प्रकट हुन्छ।
47यदि कुनै पुरुष श्रेष्ठ वर्णको होस् तर तैपनि सदाचारबाट रहित होस्, भने उसलाई कुनै आदर अथवा पूजा मिल्नुहुँदैन। शूद्रको पनि पूजा गर्न सकिन्छ यदि उसले आफ्ना कर्तव्य जान्दछ र सदाचारी छ भने।
48मानिसले आफ्नै शुभ र अशुभ कर्मबाट तथा आफ्नो असल वा खराब स्वभाव र जन्मको कुलबाट आफूलाई घोषित गर्दछ। यदि कुनै कारणले कसैको कुल पतित भएको छ भने, उसले चाँडै आफ्ना कर्मले त्यसलाई माथि उठाइदिन्छ र त्यसलाई तेजस्वी तथा यशस्वी बनाइदिन्छ।
49यिनै कारणले विद्वान्हरूले यी विविध वर्णसङ्कर जातिमध्ये ती स्त्रीबाट बच्नुपर्दछ जसबाट तिनीहरूले सन्तान उत्पन्न गर्नुहुँदैन।