अनुशासनिक पर्व — विश्वामित्र के वंशज
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 4
संस्कृत
1भीष्म उवाच श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा। ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च॥
2भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः। बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः॥
3तस्य पुत्रो महानासीज्जह्वर्नाम नरेश्वरः। दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः॥
4तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिधुद्वीपो महायशाः। सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः॥
5वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः। कुशिकस्तस्य तनयः सहस्त्राक्षसमद्युतिः॥
6कुशिकस्यात्मजः श्रीमान् गाधिर्नाम जनेश्वरः। अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत्॥
7कन्या जज्ञे सुतात् तस्य वने निवसतः सतः। नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिभा भुवि॥
8तां वज्र भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मसम्भवः। ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः॥
9स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने। दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः॥
10प्रत्याख्याय पुनर्यातमब्रवीद् राजसत्तमः। शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वत्स्यसि मे सुताम्॥
11ऋचीक उवाच किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप। दुहितुर्ब्रह्यसंसक्तो माऽभूत् तत्र विचारणा॥ चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम्। एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव॥
12भीष्म उवाच ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः। अब्रवीद् वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम्॥ एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्। सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम॥
13तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम्। उवाच यत्र ते च्छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः॥ ध्यातमात्र ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम्। गङ्गाजलात् समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम्॥
14अदूरे कान्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम्। अश्वतीर्थे तदद्यापि मानवैः परिचक्ष्यते॥
15ततो वै माधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम्। ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं तपतां वरः॥
16ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च। ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै॥
17जग्राह विधिवत् पाणिं तस्या ब्रह्मर्षिसत्तमः। सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह॥
18स तुतोष च ब्रह्मर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत। छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्॥
19मात्रे तत् सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तम। अथ तामब्रवीन्माता सुतां किंचिदवाङ्मुखी॥ ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति। अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्च महातपाः॥
20ततः सा त्वरितं गत्वा तत् सर्वं प्रत्यवेदयत्। मातुश्चिकीर्षितं राजन् ऋचीकस्तामथाब्रवीत्॥
21गुणवन्तमपत्यं सा अचिराज्जनयिष्यति। मम प्रसादात् कल्याणि माऽभूत् ते प्रणयोऽन्यथा॥२५
22तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते महान्। अस्मद्वंशकरः श्रीमान् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
23ऋतुस्नाता च साऽश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम्। परिष्वजेथाः कल्याणि तत एवमवाप्स्यथः॥
24चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते। त्वं च सा चोपभुञ्जीतं ततः पुत्राववाप्स्यथः॥
25ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत। यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम्॥
26तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवती तदा। पुत्रि पूर्वोपपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम॥
27भळ य एष दत्तस्ते चर्मन्त्रपुरस्कृतः। एनं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च॥
28व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते। यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते॥
29स्वमपत्यं विशिष्टं हि सर्व इच्छत्यनाविलम्। व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति॥
30ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे। कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय॥
31तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा। अथ गर्भावनप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर॥
32दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यो स च महानृषिः। उवाच तां सत्यवती दुर्मना भृगुसत्तमः॥
33व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति। व्यत्यास: पादपे चापि सुव्यक्तं कृतः शुभे॥
34मया हि विश्वं यद्ब्रह्म त्वच्चरौ संनिवेशितम्। क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम्॥
35त्रैलोक्यविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि। सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत् कृतं मया॥
36व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात् त्वया मात्रा च ते शुभे। तस्मात् ब्राह्मणं श्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति॥ क्षत्रियं तूप्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि। न हि ते तत् कृतं साधु मातृस्नेहेन भाविनि॥ ते
37सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी। भूमौ सत्यवती राजन् छिन्नेव रुचिरा लता॥
38प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च। उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी भार्गवर्षभम्॥ प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वर। प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात् क्षत्रियः सुतः॥
39कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति। स्यात् सुतो ब्रह्मन्नेष मे दायतां वरः॥
40एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यो सुमहातपाः। ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम्॥
41विश्वामित्रं चाजनयद् गाधिभार्या यशस्विनी। ऋषेः प्रसादाद् राजेन्द्र ब्रह्मर्षेब्रह्मवादिनम्॥
42ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः। न तु मे तथर्षिः सैन्धवायनः॥ क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः॥
43तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः। तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकार एव च॥
44मधुच्छन्दश्च भगवान् देवरातश्च वीर्यवान्। अक्षीणश्च शकुन्तश्च भ्रुः कालपथस्तथा॥ याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः। उलूको यमदूतश्च वल्गुजङ्घश्च भगवान् गालवश्च महानृषिः। ऋषिर्वज्रस्तथा ख्यातः सालंकायन एव च॥ लीलाढ्यो नारदश्चैव तथा कूर्चामुखः स्मृतः। वादुलिर्मुसलश्चैव वक्षोग्रीवस्तथैव च॥
45आंघ्रिको नैकदृक् चैव शिलायूपः शितः शुचिः। चक्रको मारुतन्तव्यो वातमोऽथाश्वलायनः॥ श्यामायनोऽश्च गार्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा। कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः॥ महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्ताडकायनः। तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चासुरायणः॥ मार्दमर्षिर्हिरण्याक्षो जङ्गारिर्बाभ्रवायणिः। भूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरकृत् तु तथैव च॥ अरालि चिकाचैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा। नवतन्तुर्बकनखः सेयनो यतिरेव च॥ अम्भोरुहश्चास्मत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः। उर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषिः॥ विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः। तथैव क्षत्रियो राजन् विश्वामित्रो महातपाः॥ ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद् युधिष्ठिर। एतत् ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ॥ विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः।
46यत्र यत्र च संदेहो भूयस्ते राजसत्तम। तत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयम्॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said Listen truly in full, O son of Pritha, how, in days of yore, Vishvamitra acquired the status of a Brahmana, as also of a Brahmana Rishi!
2There was O foremost of Bharata's descendants, in the family of Bharata, a king named Ajamida, who celebrated many sacrifices and was the best of all virtuous men.
3His son was the great king named Jahnu. Ganga was the daughter of this great prince.
4The far-fained and equally virtuous Sindhudvipa was the son of this prince. From Sindhudvipa sprang the great royal sage Valakashva.
5His son was named Vallabha who was like a second Dharina incarnate. His son was Kushika who was illustrious like the thousandeyed Indra.
6Kushika's son was the illustrious king Gadhi who, being childless and wishing to have a son born to him, went to the forest.
7While living there, a daughter was born to him. She was called Satyavati, and she was peerless in beauty on Earth.
8The illustrious son of Chyavana, known by the name of Richika, of the family of Bhrigu, gifted with austere penance's, sought the hand of this lady.
9Thinking him to be poor, Gadhi, the destroyer of his enemies, did not bestow her in marriage upon the great Richika.
10But when the latter, thus dismissed, was going away, the excellent king, addressing him, said If you can give me a marriage dower you will have my daughter as your wife!
11Richika said What dower, O king, shall I offer you for the hand of your daughter? Tell me truly, without any hesitation whatsoever! Gadhi said, O Descendant of Bhrigu, give me a thousand horses quickcoursing as the wind, and possessing the colour of moonbeams, and each having one ear black.
12Bhishma said Then that powerful son of Chyavana who was the foremost of Bhrigu's family, besought the god Varuna, the son of Aditi, who was the lord of all the waters. O best of gods, I pray to you io give me a thousand horses, all fleet like the wind and having complexion as effulgent as the moon's, but each having one ear black.
13The god Varuna, the son of Aditi, said to that scion Bhrigu's race Be it so! Whenever you will seek, the horses shall come. As soon as Richika thought of them, there came from the waters of Ganga a thousand highborn horses, as effulgent as the moon.
14Not far from Kanyakuvja, the sacred bank of Ganga is still famous among men as Ashvatirtha on account of the appearance of those horses.
15Then Richika, that best of ascetics, pleased in mind, gave those thousand excellent horses to Gadhi as the marriage gift.
16King Gadhi, stricken with wonder and fearing to be cursed, gave his daughter, adorned with jewels, to that son of Bhrigu.
17That foremost of twiceborn Rishis accepted her hand in marriage according to due rites. The princes too was wellpleased at seeing herself the wife of that Brahmana.
18That foremost of twiceborn Rishis, O Bharata, was well pleased with her conduct and expressed a desire to grant her a boon.
19The princess, O excellent king, communicated this to her mother. The mother said to the daughter that stood before her with downcast eyes You should, O my daughter, secure a favour for me also from your husband. That sage of austere penances is competent to grant a boon to me, the boon, viz., of the birth of a son to mc.
20Then, O king, returning speedily to her husband Richika, the princess described to him all that had been wished for by her mother.
21By my favour, O blessed one, she will soon give birth to a son gifted with every virtue! May your request be fulfilled!
22Of you too shall be born a powerful and glorious son who, gifted with virtue, shall perpetuate my race. Truly do I say this to you.
23When you two shall bathe in your season, she shall embrace a pepul tree, and you, O excellent lady, shall embrace a fig tree, and by so doing you shall have the fruition of your desires.
24O sweetlysmiling lady, both she and you shall have to partake of these two sacrificial offerings (charu) consecrated with hymns, and then you shall get sons.
25Thereat, Satyavati, pleased at heart, told her mother all that had been said by Richika as also of the two balls of charu.
26Then the mother, addressing her daughter Satyavati, said: O daughter, as I deserve greater respect from you than your husband, do you obey my words.
27Do you give me the charu, duly consecrated with hymns, which your husband has given you, and yourself take, the one that has been intended for me.
28O sweetlysmiling one of pure character, if you have any reverence for my word, let us change the trees respectively intended for us.
29Every one wishes to possess an excellent and pure son. The illustrious Richika too must have acted from the same motive in this matter as will appear in the long run.
30Therefore, O beautiful girl, my heart is bent upon your charu and tree, and you too should also try to secure an excellent brother for yourself.
31The mother and the daughter Satyavati having acted thus, they both, O Yudhishthira, became big with child.
32Finding his wife quick with child, that great Rishi, the descendant of Bhrigu, became pleased at heart, and addressing her, said:
33O excellent lady, you have not done well in exchanging the charu as will soon be seen. It is also clear that you have changed the trees.
34I had put the entire accuinulated energy of Brahma in your charu and Kshatriya energy in the charu of your mother.
35I had so settled that you would give birth to a Brahmana whose virtues would be famous throughout the three worlds, and that she would give birth to an excellent Kshatriya.
36But now, O excellent lady, as you have changed the order (of the charu so), your mother give birth to an excellent Brahmana, and you too, O excellent lady, will give birth to a Kshatriya of dreadful deeds. You have not done well, O lady, by doing this out of affection for your mother.
37Hearing this, O king, the excellent lady Satyavati, filled with sorrow, dropped upon the ground like a beautiful creeper cut in two parts.
38Regaining her senses and bowing to her lord with head (bent), the daughter of Gadhi said to her husband, that foremost one of Bhrigu's race'O twiceborn Rishi, O you who are foremost amongst those versed in Brahma, have mercy on me, your wife, who is thus appeasing you and so order that a Kshatriya son may not be born to me.
39Let my grandson be such a one as will be farnous for his dreadful feats if it be your desire, but not my son, O Brahmana! Do you grant me this favour.
40Be it so, said that Rishi of austere penances to his wife and then, O king, she gave birth to a blessed son named Jamadagni.
41The famous wife of Gadhi too gave birth to the twiceborn Rishi Vishvamitra versed in the knowledge of Brahma, by favour of that Rishi.
42The highly pious Vishvamitra, though a Kshatriya, gained the dignity of a Brahmana and became the founder of a race of Brahmanas.
43His sons became great progenitors of many race of Brahmanas who were given to austere penances, learned in the Vedas, and founders of many clans.
44The worshipful Madhuchchhanda and the powerful Devrat, Akshina, Shakunta, Vabhru, Kalapatha, the celebrated Yajnavalkya, Sthuna of great vows, Uluka, Mudgala, and the sage Saindhavayana, the illustrious Valgujangha and the great Rishi Galava, Ruchi, the celebrated Vajra, as also Salankayana, Liladhya, and Narada, the one known as Kurchamukha, and Vahuli Mushala as also Vakshogriva.
45Anghrika, Naikadrik, Shilayupa, Shita, Suchi, Chakraka, Marutantavya, Vataghna, Ashvalayana and Shyamayana, Gargya, and Javali, as also Sushruta, Karishi, Sangshrutya, and Par Paurava, and Tantu, the great sage Kapila, Tarakayana, Upagahana, Asurayani, Margama, Hiranyaksha, Janghari, Bhavravayani, and Suti, Bibhuti, Suta, Surakrit, Arani, Nachika, Champeya, Ujjayana, Navatantu, Vakanakhs, Sayana, Vati, Ambhoruha, Amatsyhin, Shirishin, Gardhavi, Urjjayoni, Udapekshin, and the great Rishi Naradin these ascetics were all sons of Vishvamitra and were versed in the knowledge of Brahma. O king Yudhishthira, the greatly austere and pious Vishvamitra, although a Kshatriya, became a Brahmana for Richika having placed the energy of supreme Brahma (in the charu), O foremost prince of Bharata's family! I have now described to you, in full, the story of the birth of Vishvamitra who was gifted with the birth of Vishvamitra who was gifted with the energy of the sun, the moon, and the firegod.
460 best of kings, if you have any doubt about any other subject, please let me know it, so that I may remove it.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — हे पृथापुत्र, पूर्ण रूप से यथार्थ सुनो कि पूर्वकाल में विश्वामित्र ने किस प्रकार ब्राह्मण का, तथा ब्रह्मर्षि का भी, पद प्राप्त किया!
2हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ, भरत के कुल में अजमीढ नामक एक राजा थे, जिन्होंने अनेक यज्ञ किए और जो समस्त धर्मात्मा पुरुषों में श्रेष्ठ थे।
3उनके पुत्र जह्नु नामक महान् राजा थे। गंगा इन्हीं महान् राजकुमार की कन्या थीं।
4दूर-दूर तक विख्यात तथा समान रूप से धर्मात्मा सिन्धुद्वीप इन्हीं राजकुमार के पुत्र थे। सिन्धुद्वीप से महान् राजर्षि बालकाश्व उत्पन्न हुए।
5उनके पुत्र का नाम वल्लभ था, जो दूसरे साक्षात् धर्म के समान था। उनके पुत्र कुशिक थे, जो सहस्राक्ष इन्द्र के समान यशस्वी थे।
6कुशिक के पुत्र यशस्वी राजा गाधि थे, जो सन्तानहीन थे और पुत्रप्राप्ति की इच्छा से वन को गए।
7वहाँ रहते हुए उन्हें एक कन्या उत्पन्न हुई। वह सत्यवती कहलाई, और वह पृथ्वी पर सौन्दर्य में अद्वितीय थी।
8च्यवन के यशस्वी पुत्र, जो ऋचीक नाम से जाने जाते थे, भृगु के कुल के तथा कठोर तपस्या से सम्पन्न, इस कन्या का हाथ चाहने लगे।
9उन्हें दरिद्र समझकर शत्रुनाशक गाधि ने महान् ऋचीक को अपनी कन्या विवाह में नहीं दी।
10किन्तु जब वे इस प्रकार लौटाए जाकर जा रहे थे, तब उस उत्तम राजा ने उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — यदि तुम मुझे विवाह-शुल्क दे सको तो मेरी कन्या तुम्हारी पत्नी होगी!
11ऋचीक ने कहा — हे राजन्, आपकी कन्या के हाथ के लिए मैं आपको क्या शुल्क दूँ? बिना किसी हिचकिचाहट के मुझे यथार्थ बताइए! गाधि ने कहा — हे भृगुवंशी, मुझे एक सहस्र अश्व दो जो वायु के समान तीव्रगामी हों, चन्द्रकिरणों का वर्ण रखते हों, और प्रत्येक का एक कान काला हो।
12भीष्म ने कहा — तब च्यवन के उस शक्तिशाली पुत्र ने, जो भृगु के कुल में श्रेष्ठ थे, अदिति के पुत्र वरुण देव से, जो समस्त जलों के स्वामी हैं, प्रार्थना की — हे देवश्रेष्ठ, मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ कि मुझे एक सहस्र अश्व दें, सब वायु के समान वेगवान् तथा चन्द्रमा के समान तेजस्वी वर्ण वाले, किन्तु प्रत्येक का एक कान काला हो।
13अदिति के पुत्र वरुण देव ने भृगुवंश के उस वंशज से कहा — ऐसा ही हो! जब भी तुम चाहोगे, अश्व आ जाएँगे। ऋचीक ने ज्यों ही उनका स्मरण किया, त्यों ही गंगा के जल से एक सहस्र उत्तम जाति के अश्व निकल आए, जो चन्द्रमा के समान तेजस्वी थे।
14कन्याकुब्ज से अधिक दूर नहीं, गंगा का पवित्र तट उन अश्वों के प्रकट होने के कारण आज भी मनुष्यों में अश्वतीर्थ नाम से प्रसिद्ध है।
15तब तपस्वियों में श्रेष्ठ ऋचीक ने, मन में प्रसन्न होकर, वे एक सहस्र उत्तम अश्व गाधि को विवाह-भेंट के रूप में दिए।
16विस्मय से भरे तथा शापित होने से डरते राजा गाधि ने अपनी कन्या को, रत्नों से अलंकृत करके, भृगु के उस पुत्र को दे दिया।
17उन द्विज ऋषिश्रेष्ठ ने विधिपूर्वक उसका पाणिग्रहण किया। राजकुमारी भी अपने को उस ब्राह्मण की पत्नी देखकर भलीभाँति प्रसन्न हुईं।
18हे भारत, वे द्विज ऋषिश्रेष्ठ उसके आचरण से भलीभाँति प्रसन्न हुए और उसे वर देने की इच्छा प्रकट की।
19हे उत्तम राजन्, राजकुमारी ने यह अपनी माता को बताया। माता ने अपनी उस पुत्री से, जो नीची दृष्टि किए उसके सम्मुख खड़ी थी, कहा — हे पुत्री, तुम्हें अपने पति से मेरे लिए भी एक वर प्राप्त करना चाहिए। कठोर तपस्या वाले वे ऋषि मुझे भी वर देने में समर्थ हैं — वह वर, अर्थात् मुझे एक पुत्र का जन्म।
20हे राजन्, तब शीघ्र अपने पति ऋचीक के पास लौटकर राजकुमारी ने उन्हें वह सब बताया जो उसकी माता ने चाहा था।
21हे कल्याणी, मेरी कृपा से वे शीघ्र ही प्रत्येक गुण से सम्पन्न एक पुत्र को जन्म देंगी! तुम्हारा अनुरोध पूरा हो!
22तुमसे भी एक शक्तिशाली तथा यशस्वी पुत्र उत्पन्न होगा जो, गुणों से सम्पन्न होकर, मेरे कुल को आगे बढ़ाएगा। मैं तुमसे यह सत्य कहता हूँ।
23जब तुम दोनों ऋतुकाल में स्नान करो, तब वे पीपल के वृक्ष का आलिंगन करें, और हे उत्तम स्त्री, तुम गूलर के वृक्ष का आलिंगन करना; ऐसा करके तुम अपनी कामनाओं की पूर्ति पाओगी।
24हे मधुर मुस्कान वाली, उसे तथा तुम्हें दोनों को ही ये दो मन्त्रों से अभिमन्त्रित यज्ञ-हविष्य (चरु) ग्रहण करने होंगे, और तब तुम्हें पुत्र प्राप्त होंगे।
25इस पर सत्यवती ने, हृदय में प्रसन्न होकर, अपनी माता को वह सब बताया जो ऋचीक ने कहा था, तथा चरु के दो पिण्डों के विषय में भी।
26तब माता ने अपनी पुत्री सत्यवती को सम्बोधित करके कहा — हे पुत्री, चूँकि मैं तुमसे तुम्हारे पति से भी अधिक आदर की अधिकारिणी हूँ, इसलिए तुम मेरे वचन का पालन करो।
27तुम्हारे पति ने तुम्हें जो मन्त्रों से विधिपूर्वक अभिमन्त्रित चरु दिया है वह तुम मुझे दे दो, और जो मेरे लिए अभिप्रेत है उसे तुम स्वयं ले लो।
28हे शुद्ध चरित्र वाली मधुर मुस्कान वाली, यदि तुम्हारा मेरे वचन में कोई आदर है, तो हम अपने-अपने लिए अभिप्रेत वृक्ष भी बदल लें।
29प्रत्येक व्यक्ति उत्तम तथा शुद्ध पुत्र पाना चाहता है। यशस्वी ऋचीक ने भी इस विषय में उसी अभिप्राय से कार्य किया होगा, जैसा अन्ततः प्रकट होगा।
30इसलिए हे सुन्दरी, मेरा हृदय तुम्हारे चरु तथा वृक्ष पर लगा है, और तुम्हें भी अपने लिए एक उत्तम भाई पाने का प्रयत्न करना चाहिए।
31हे युधिष्ठिर, माता तथा पुत्री सत्यवती के इस प्रकार आचरण करने पर वे दोनों गर्भवती हो गईं।
32अपनी पत्नी को गर्भवती पाकर वे महर्षि, भृगु के वंशज, हृदय में प्रसन्न हुए और उसे सम्बोधित करते हुए कहा —
33हे उत्तम स्त्री, चरु बदलकर तुमने अच्छा नहीं किया, जैसा शीघ्र ही दिखाई देगा। यह भी स्पष्ट है कि तुमने वृक्ष भी बदल लिए हैं।
34मैंने तुम्हारे चरु में ब्रह्म की समस्त संचित शक्ति रखी थी और तुम्हारी माता के चरु में क्षत्रिय शक्ति।
35मैंने ऐसा निश्चित किया था कि तुम एक ऐसे ब्राह्मण को जन्म दोगी जिसके गुण तीनों लोकों में प्रसिद्ध होंगे, और वे एक उत्तम क्षत्रिय को जन्म देंगी।
36किन्तु अब, हे उत्तम स्त्री, चूँकि तुमने (चरु का) क्रम बदल दिया है, इसलिए तुम्हारी माता एक उत्तम ब्राह्मण को जन्म देंगी, और हे उत्तम स्त्री, तुम भी भयंकर कर्मों वाले एक क्षत्रिय को जन्म दोगी। हे देवि, अपनी माता के प्रति स्नेह से ऐसा करके तुमने अच्छा नहीं किया।
37हे राजन्, यह सुनकर वह उत्तम स्त्री सत्यवती शोक से भरकर भूमि पर उसी प्रकार गिर पड़ी जैसे दो टुकड़ों में कटी कोई सुन्दर लता।
38होश में आकर तथा शीश झुकाकर अपने स्वामी को प्रणाम करके गाधि की कन्या ने अपने पति, भृगुवंश के उन श्रेष्ठ पुरुष से कहा — हे द्विज ऋषि, हे ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ, मुझ अपनी पत्नी पर दया कीजिए, जो इस प्रकार आपको प्रसन्न कर रही है, और ऐसा विधान कीजिए कि मुझे क्षत्रिय पुत्र न हो।
39हे ब्राह्मण, यदि आपकी ऐसी इच्छा है तो मेरा पौत्र ऐसा हो जो अपने भयंकर पराक्रमों के लिए प्रसिद्ध हो, किन्तु मेरा पुत्र नहीं! आप मुझे यह वर दीजिए।
40"ऐसा ही हो" — कठोर तपस्या वाले उन ऋषि ने अपनी पत्नी से कहा, और तब हे राजन्, उसने जमदग्नि नामक एक कल्याणकारी पुत्र को जन्म दिया।
41गाधि की यशस्विनी पत्नी ने भी उन ऋषि की कृपा से ब्रह्मज्ञान में पारंगत द्विज ऋषि विश्वामित्र को जन्म दिया।
42परम धर्मात्मा विश्वामित्र ने, क्षत्रिय होते हुए भी, ब्राह्मण की गरिमा प्राप्त की और ब्राह्मणों के एक कुल के प्रवर्तक बने।
43उनके पुत्र ब्राह्मणों के अनेक कुलों के महान् प्रवर्तक बने, जो कठोर तपस्या में लगे, वेदों में विद्वान् तथा अनेक गोत्रों के संस्थापक थे।
44पूज्य मधुच्छन्दा तथा शक्तिशाली देवरात, अक्षीण, शकुन्त, वभ्रु, कालपथ, प्रसिद्ध याज्ञवल्क्य, महान् व्रत वाले स्थूण, उलूक, मुद्गल, तथा मुनि सैन्धवायन, यशस्वी वल्गुजंघ तथा महर्षि गालव, रुचि, प्रसिद्ध वज्र, एवं सालंकायन, लीलाढ्य तथा नारद, कूर्चमुख नाम से जाने जाने वाले, तथा वाहुलि मुशल एवं वक्षोग्रीव।
45अंघ्रिक, नैकदृक्, शिलायूप, शीत, शुचि, चक्रक, मरुतन्तव्य, वातघ्न, आश्वलायन तथा श्यामायन, गार्ग्य तथा जावालि, एवं सुश्रुत, कारीषि, संश्रुत्य तथा पौरव, और तन्तु, महर्षि कपिल, तारकायन, उपगहन, आसुरायणि, मार्गम, हिरण्याक्ष, जंघारि, भावृवायनि तथा सुति, बिभूति, सुत, सुरकृत्, अरणि, नाचिक, चम्पेय, उज्जयन, नवतन्तु, वकनख, सायन, वाति, अम्भोरुह, अमत्स्यहिन्, शिरीषिन्, गार्धवि, ऊर्ज्जयोनि, उदपेक्षिन् तथा महर्षि नारदिन् — ये तपस्वी सब विश्वामित्र के पुत्र थे और ब्रह्मज्ञान में पारंगत थे। हे राजा युधिष्ठिर, ऋचीक द्वारा (चरु में) परम ब्रह्म की शक्ति रखे जाने के कारण परम तपस्वी तथा धर्मात्मा विश्वामित्र, यद्यपि क्षत्रिय थे, ब्राह्मण बन गए। हे भरतकुल के राजकुमारश्रेष्ठ! मैंने अब तुम्हें विश्वामित्र के जन्म की कथा पूर्ण रूप से सुना दी है, जो सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निदेव के तेज से सम्पन्न थे।
46हे राजाश्रेष्ठ, यदि तुम्हें किसी अन्य विषय पर कोई सन्देह हो, तो कृपया मुझे बताओ, जिससे मैं उसे दूर कर सकूँ।
नेपाली
1भीष्मले भने — हे पृथापुत्र, पूर्ण रूपमा यथार्थ सुन कि पूर्वकालमा विश्वामित्रले कसरी ब्राह्मणको, तथा ब्रह्मर्षिको पनि, पद प्राप्त गरे!
2हे भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ, भरतको कुलमा अजमीढ नामक एक राजा थिए, जसले अनेक यज्ञ गरे र जो सम्पूर्ण धर्मात्मा पुरुषमा श्रेष्ठ थिए।
3उनका पुत्र जह्नु नामक महान् राजा थिए। गङ्गा उनै महान् राजकुमारकी कन्या थिइन्।
4टाढा-टाढासम्म विख्यात तथा समान रूपमा धर्मात्मा सिन्धुद्वीप उनै राजकुमारका पुत्र थिए। सिन्धुद्वीपबाट महान् राजर्षि बालकाश्व उत्पन्न भए।
5उनका पुत्रको नाम वल्लभ थियो, जो दोस्रो साक्षात् धर्मजस्तै थियो। उनका पुत्र कुशिक थिए, जो सहस्राक्ष इन्द्रजस्तै यशस्वी थिए।
6कुशिकका पुत्र यशस्वी राजा गाधि थिए, जो सन्तानहीन थिए र पुत्रप्राप्तिको इच्छाले वनतिर गए।
7त्यहाँ बस्दा उनलाई एउटी कन्या उत्पन्न भइन्। उनी सत्यवती कहलाइन्, र उनी पृथ्वीमा सौन्दर्यमा अद्वितीय थिइन्।
8च्यवनका यशस्वी पुत्र, जो ऋचीक नामले चिनिन्थे, भृगुको कुलका तथा कठोर तपस्याले सम्पन्न, यी कन्याको हात चाहन थाले।
9उनलाई दरिद्र सम्झेर शत्रुनाशक गाधिले महान् ऋचीकलाई आफ्नी कन्या विवाहमा दिएनन्।
10तर जब उनी यसरी फर्काइएर जाँदै थिए, तब त्यस उत्तम राजाले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — यदि तिमीले मलाई विवाहशुल्क दिन सक्यौ भने मेरी कन्या तिम्री पत्नी हुनेछिन्!
11ऋचीकले भने — हे राजन्, तपाईंकी कन्याको हातका लागि म तपाईंलाई के शुल्क दिऊँ? कुनै हिचकिचाहटविना मलाई यथार्थ बताउनुहोस्! गाधिले भने — हे भृगुवंशी, मलाई एक हजार अश्व देऊ जो वायुजस्तै तीव्रगामी होऊन्, चन्द्रकिरणको वर्ण राख्दा होऊन्, र प्रत्येकको एउटा कान कालो होस्।
12भीष्मले भने — तब च्यवनका ती शक्तिशाली पुत्रले, जो भृगुको कुलमा श्रेष्ठ थिए, अदितिका पुत्र वरुण देवसँग, जो सम्पूर्ण जलका स्वामी हुन्, प्रार्थना गरे — हे देवश्रेष्ठ, म तपाईंसँग प्रार्थना गर्दछु कि मलाई एक हजार अश्व दिनुहोस्, सबै वायुजस्तै वेगवान् तथा चन्द्रमाजस्तै तेजस्वी वर्ण भएका, तर प्रत्येकको एउटा कान कालो होस्।
13अदितिका पुत्र वरुण देवले भृगुवंशका त्यस वंशजलाई भने — यस्तै होस्! जब पनि तिमी चाहनेछौ, अश्वहरू आउनेछन्। ऋचीकले सम्झनासाथ गङ्गाको जलबाट एक हजार उत्तम जातका अश्व निस्किए, जो चन्द्रमाजस्तै तेजस्वी थिए।
14कन्याकुब्जबाट धेरै टाढा होइन, गङ्गाको पवित्र तट ती अश्वहरू प्रकट भएका कारण आज पनि मानिसहरूमा अश्वतीर्थ नामले प्रसिद्ध छ।
15तब तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ ऋचीकले, मनमा प्रसन्न भएर, ती एक हजार उत्तम अश्व गाधिलाई विवाहभेटीको रूपमा दिए।
16विस्मयले भरिएका तथा शापित हुने डरले डराएका राजा गाधिले आफ्नी कन्यालाई, रत्नले अलङ्कृत गरेर, भृगुका ती पुत्रलाई दिए।
17ती द्विज ऋषिश्रेष्ठले विधिपूर्वक उनको पाणिग्रहण गरे। राजकुमारी पनि आफूलाई त्यस ब्राह्मणकी पत्नी देखेर राम्ररी प्रसन्न भइन्।
18हे भारत, ती द्विज ऋषिश्रेष्ठ उनको आचरणले राम्ररी प्रसन्न भए र उनलाई वर दिने इच्छा प्रकट गरे।
19हे उत्तम राजन्, राजकुमारीले यो आफ्नी माताजीलाई बताइन्। माताले आफ्नी त्यस पुत्रीलाई, जो निहुरिएको दृष्टि लिएर उनको सामु उभिएकी थिइन्, भनिन् — हे पुत्री, तिमीले आफ्ना पतिबाट मेरा लागि पनि एउटा वर प्राप्त गर्नुपर्छ। कठोर तपस्या भएका ती ऋषि मलाई पनि वर दिन समर्थ छन् — त्यो वर, अर्थात् मलाई एउटा पुत्रको जन्म।
20हे राजन्, तब चाँडै आफ्ना पति ऋचीककहाँ फर्केर राजकुमारीले उनलाई त्यो सबै बताइन् जो उनकी माताले चाहेकी थिइन्।
21हे कल्याणी, मेरो कृपाले उनले चाँडै प्रत्येक गुणले सम्पन्न एउटा पुत्रलाई जन्म दिनेछिन्! तिम्रो अनुरोध पूरा होस्!
22तिमीबाट पनि एउटा शक्तिशाली तथा यशस्वी पुत्र उत्पन्न हुनेछ जो, गुणले सम्पन्न भएर, मेरो कुललाई अगाडि बढाउनेछ। म तिमीलाई यो सत्य भन्दछु।
23जब तिमी दुवैले ऋतुकालमा स्नान गर, तब उनले पिपलको रूखको अङ्गालो हालून्, र हे उत्तम स्त्री, तिमीले डुम्रीको रूखको अङ्गालो हाल्नू; यसो गरेर तिमीले आफ्ना कामनाको पूर्ति पाउनेछ्यौ।
24हे मधुर मुस्कान भएकी, उनले तथा तिमीले दुवैले नै यी दुई मन्त्रले अभिमन्त्रित यज्ञ-हविष्य (चरु) ग्रहण गर्नुपर्नेछ, र तब तिमीहरूले पुत्र प्राप्त गर्नेछौ।
25यसमा सत्यवतीले, हृदयमा प्रसन्न भएर, आफ्नी माताजीलाई त्यो सबै बताइन् जो ऋचीकले भनेका थिए, तथा चरुका दुई पिण्डका विषयमा पनि।
26तब माताले आफ्नी पुत्री सत्यवतीलाई सम्बोधन गरेर भनिन् — हे पुत्री, किनकि म तिमीबाट तिम्रा पतिभन्दा पनि बढी आदरकी अधिकारिणी हुँ, त्यसैले तिमी मेरो वचनको पालन गर।
27तिम्रा पतिले तिमीलाई जुन मन्त्रले विधिपूर्वक अभिमन्त्रित चरु दिएका छन् त्यो तिमीले मलाई देऊ, र जो मेरा लागि अभिप्रेत छ त्यो तिमीले आफैँ लेऊ।
28हे शुद्ध चरित्र भएकी मधुर मुस्कान भएकी, यदि तिम्रो मेरो वचनमा कुनै आदर छ भने, हामी आ-आफ्ना लागि अभिप्रेत रूख पनि साटौँ।
29प्रत्येक व्यक्तिले उत्तम तथा शुद्ध पुत्र पाउन चाहन्छ। यशस्वी ऋचीकले पनि यस विषयमा त्यसै अभिप्रायले कार्य गरेका होलान्, जस्तो अन्त्यमा प्रकट हुनेछ।
30त्यसैले हे सुन्दरी, मेरो हृदय तिम्रो चरु तथा रूखमा लागेको छ, र तिमीले पनि आफ्ना लागि एउटा उत्तम भाइ पाउने प्रयत्न गर्नुपर्छ।
31हे युधिष्ठिर, माता तथा पुत्री सत्यवतीले यसरी आचरण गरेपछि उनीहरू दुवै गर्भवती भइन्।
32आफ्नी पत्नीलाई गर्भवती पाएर ती महर्षि, भृगुका वंशज, हृदयमा प्रसन्न भए र उनलाई सम्बोधन गर्दै भने —
33हे उत्तम स्त्री, चरु साटेर तिमीले राम्रो गरिनौ, जस्तो चाँडै देखिनेछ। यो पनि स्पष्ट छ कि तिमीले रूख पनि साटेकी छ्यौ।
34मैले तिम्रो चरुमा ब्रह्मको सम्पूर्ण सञ्चित शक्ति राखेको थिएँ र तिम्री माताको चरुमा क्षत्रिय शक्ति।
35मैले यस्तो निश्चित गरेको थिएँ कि तिमीले एउटा त्यस्तो ब्राह्मणलाई जन्म दिनेछ्यौ जसका गुण तीनै लोकमा प्रसिद्ध हुनेछन्, र उनले एउटा उत्तम क्षत्रियलाई जन्म दिनेछिन्।
36तर अब, हे उत्तम स्त्री, किनकि तिमीले (चरुको) क्रम बदलेकी छ्यौ, त्यसैले तिम्री माताले एउटा उत्तम ब्राह्मणलाई जन्म दिनेछिन्, र हे उत्तम स्त्री, तिमीले पनि भयङ्कर कर्म भएको एउटा क्षत्रियलाई जन्म दिनेछ्यौ। हे देवि, आफ्नी माताप्रति स्नेहले यसो गरेर तिमीले राम्रो गरिनौ।
37हे राजन्, यो सुनेर ती उत्तम स्त्री सत्यवती शोकले भरिएर भूमिमा त्यसै गरी खसिन् जसरी दुई टुक्रामा काटिएको कुनै सुन्दर लहरा।
38होसमा आएर तथा शिर निहुराएर आफ्ना स्वामीलाई प्रणाम गरेर गाधिकी कन्याले आफ्ना पति, भृगुवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषलाई भनिन् — हे द्विज ऋषि, हे ब्रह्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ, म आफ्नी पत्नीमाथि दया गर्नुहोस्, जो यसरी तपाईंलाई प्रसन्न पार्दैछु, र यस्तो विधान गर्नुहोस् कि मलाई क्षत्रिय पुत्र नहोस्।
39हे ब्राह्मण, यदि तपाईंको त्यस्तो इच्छा छ भने मेरो नाति त्यस्तो होस् जो आफ्ना भयङ्कर पराक्रमका लागि प्रसिद्ध होस्, तर मेरो पुत्र होइन! तपाईंले मलाई यो वर दिनुहोस्।
40"यस्तै होस्" — कठोर तपस्या भएका ती ऋषिले आफ्नी पत्नीलाई भने, र तब हे राजन्, उनले जमदग्नि नामक एउटा कल्याणकारी पुत्रलाई जन्म दिइन्।
41गाधिकी यशस्विनी पत्नीले पनि ती ऋषिको कृपाले ब्रह्मज्ञानमा पारङ्गत द्विज ऋषि विश्वामित्रलाई जन्म दिइन्।
42परम धर्मात्मा विश्वामित्रले, क्षत्रिय भएर पनि, ब्राह्मणको गरिमा प्राप्त गरे र ब्राह्मणहरूको एउटा कुलका प्रवर्तक बने।
43उनका पुत्रहरू ब्राह्मणका अनेक कुलका महान् प्रवर्तक बने, जो कठोर तपस्यामा लागेका, वेदमा विद्वान् तथा अनेक गोत्रका संस्थापक थिए।
44पूज्य मधुच्छन्दा तथा शक्तिशाली देवरात, अक्षीण, शकुन्त, वभ्रु, कालपथ, प्रसिद्ध याज्ञवल्क्य, महान् व्रत भएका स्थूण, उलूक, मुद्गल, तथा मुनि सैन्धवायन, यशस्वी वल्गुजङ्घ तथा महर्षि गालव, रुचि, प्रसिद्ध वज्र, एवं सालङ्कायन, लीलाढ्य तथा नारद, कूर्चमुख नामले चिनिने, तथा वाहुलि मुशल एवं वक्षोग्रीव।
45अङ्घ्रिक, नैकदृक्, शिलायूप, शीत, शुचि, चक्रक, मरुतन्तव्य, वातघ्न, आश्वलायन तथा श्यामायन, गार्ग्य तथा जावालि, एवं सुश्रुत, कारीषि, संश्रुत्य तथा पौरव, र तन्तु, महर्षि कपिल, तारकायन, उपगहन, आसुरायणि, मार्गम, हिरण्याक्ष, जङ्घारि, भावृवायनि तथा सुति, बिभूति, सुत, सुरकृत्, अरणि, नाचिक, चम्पेय, उज्जयन, नवतन्तु, वकनख, सायन, वाति, अम्भोरुह, अमत्स्यहिन्, शिरीषिन्, गार्धवि, ऊर्ज्जयोनि, उदपेक्षिन् तथा महर्षि नारदिन् — यी तपस्वी सबै विश्वामित्रका पुत्र थिए र ब्रह्मज्ञानमा पारङ्गत थिए। हे राजा युधिष्ठिर, ऋचीकद्वारा (चरुमा) परम ब्रह्मको शक्ति राखिएका कारण परम तपस्वी तथा धर्मात्मा विश्वामित्र, यद्यपि क्षत्रिय थिए, ब्राह्मण बने। हे भरतकुलका राजकुमारश्रेष्ठ! मैले अब तिमीलाई विश्वामित्रको जन्मको कथा पूर्ण रूपमा सुनाइदिएको छु, जो सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निदेवको तेजले सम्पन्न थिए।
46हे राजाश्रेष्ठ, यदि तिमीलाई कुनै अन्य विषयमा कुनै शङ्का छ भने, कृपया मलाई भन, जसबाट म त्यो हटाउन सकूँ।