अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said, That scorcher of enemies, viz., Bibhatsu, thus addressed by his maternal uncle, replied, with great cheerlessness of heart, to Vasudeva who was equally cheerless, saying, 'O uncle, I ma unable to look at this Earth when she is reft of that hero of Vrishni' rare and those my other kinsmen.
2The king and Bhimasena and Sahadeva and Nakula and Yajnaseni, are of the same mind with myself in this matter.
3The time has come for the departure of the king also. Know this that the hour of our departure too is near. You are the foremost of those who are well conversant with the course of time.
4I shall, however, O chastiser of enemies, first remove to Indraprastha the women of the Vrishni race as also the children and the aged.'
5Having said so to his uncle, Arjuna, next addressed Daruka, saying, I wish to see forthwith the chief officers of the Vrishni heroes.
6Having uttered these words, the heroic Arjuna, grieving for those great car-warriors, entered the great hall of the Yadavas, called Sudharma.
7When he had taken his seat here, all the citizens, including the Brahmanas, and all the ministers of state, came and stood surrounding him.
8Then Partha, more grieved than they, addressed those grieving and cheerless citizens and officers who were more dead than alive, and said these words which were well suited to the occasion.
9I shall take away with me the remnants of the Vrishnis and the Andhakas! The sea will soon engulf this city.
10Equip all your cars and place on them all your riches. This Vajra will be your king at Shakraprastha.
11On the seventh day from this, at sunrise, we shall start. Make your preparations immediately.
12Thus addressed by Pritha's son of Pure deeds, all of them hastened their preparations with eagerness for securing their safety.
13Arjuna passed that night in the palaces of Keshava. He was suddenly overwhelmed with great sorrow and stupefaction.
14When morning dawned, Vasudeva of great energy and prowess attained, through the help of Yoga, to the highest end.
15A loud and heart-rendering sound of wailing was heard in Vasudeva's palace, uttered by the weeping ladies.
16They were seen with disheveled hair and divested of ornaments and garlands Beating their breasts with their hands, the indulged in heart-rendering lamentations.
17Those foremost of women, viz., Devaki and Bhadra and Rohini and Madira threw themselves on the bodies of threw themselves on the bodies of their lord.
18Then Partha caused the body of his uncle lo be carried out on a rich vehicle borne on the shoulders of men.
19It was followed by all the citizens of Dwraka and the people of the provinces all of whom greatly stricken with grief, had been disposed towards the deceased hero.
20Before that vehicle were born the umbrella which had been held over his head at the conclusion of the horse-sacrifice he had performed while living and also the burning fires he had daily adored, with the priests who had used to attend to them.
21The body of the hero was followed by his wives decked in ornaments and surrounded by thousands of women and thousands of their daughter-in-law.
22The last rites were then performed at that spot which he liked while he was alive
23The four wives of that heroic son of Shura ascended the funeral pyre and were consumed with the body of their husband. All of them attained to those happy regions which were his.
24The son of Pandu burnt the body of his uncle together with those four wives of his, using various kinds of scents and perfumed wood.
25As the funeral pyre blazed up, a loud sound was heard of the burning wood and other combustible materials, along with the clear chant of Samans and the lamentation of the citizens and others who saw the rite.
26After it was all over, the boys of the Vrishnis and Andhaka races, headed by Vajra, as also the ladies, offered oblations of water to the great hero.
27Phalguna, who was careful in observing every duty having caused this duty to be performed, went. O chief of Bharata's race, next to the place where the Vrishnis were killed.
28The Kuru prince, seeing them lying killed all around, became exceedingly cheerless. He, however did what required to be done in view of that which had taken place.
29The last rites were performed, according to the order of seniority, to the bodies of those heroes killed by the iron bolts born, by virtue of the curse denounced by the Brahmanas, of the blades of Eraka grass.
30Searching out the bodies then of Rama and Vasudeva, Arjuna caused them to be burnt by expert persons.
31The son of Pandu, having next perforined duly those rites that are done to the manes of the dead, quickly started on the seventh day, mounting on his car.
32The windows of the Vrishni heroes wailing aloud, followed the great son of Pandu, viz., Dhananjaya, on cars drawn by bullocks and mules and camels.
33All were in deep sorrow. The servants of the Vrishnis, their horsemen, and their carwarriors too, followed the procession.
34The citizens and the inhabitants of the country, at the command of Pritha's son, started at the same time and proceeded, surrounding that cavalcade destitute of heroes and numbering only women and the aged and the children.
35The warriors who fought from the backs of elephants proceeded on elephants as huge as hills. The infanty also set out, together with the reserves.
36The children of the Andhaka, and the Vrishni races, all followed Arjuna. The Brahmanas and Kshatriyas and Vaishyas, and rich Shudras, started keeping before them the sixteen thousand women who had formed Vasudeva's harem and Vajra, the grandson of the intelligent Krishna.
37The widows of the other heroes of the Bhoja, the Vrishni and the Andhaka races, lordless now, that started with Arjuna, numbered many millions.
38That foremost of car-warriors, that conqueror of hostile towns viz., the son of Pritha, escorted this huge procession of Vrishnis, which still abounded with wealth, and which looked like a veritable ocean.
39After all the people had started, the ocean, the home of sharks, and alligators, flooded Dwraka, which still teemed with riches of every kind, with its waters.
40Whatever portion of the ground was passed over, ocean immediately flooded over with his waters.
41Seeing this wonderful spectacle, the inhabitants of Dwraka walked faster and faster, saying. Wonderful is the course of fate.'
42Dhananjaya, after abandoning Dwraka, proceeded by slow marches, causing the Vrishni women to rest in charming forests and mountain and by the sides of delightful rivers.
43Arrived at the country of the five waters, the powerful Dhananjaya encamped in the midst of a land that abounded with corn and kine and other animals.
44Seeing those widows escorted by Pritha's son alone, O Bharata, the robbers felt a great temptation.
45Then those sinful wretches, with hearts possessed by cupidity, viz., those Abhiras of ill omen, assembled together and held consultation.
46They said, 'Here there is only one bowman, viz., Arjuna. The party consists of children and the old. He escorts them alone. The warriors (of the Vrishnis) are without energy.
47Then those robbers, numbering by thousands, and armed with clubs, rushed a towards the procession of the Vrishnis for looting them.
48Urged by the perverse course of time, they fell upon that party, frightening it will loud leonine shouts and desirous of slaughter.
49The son of Kunti, suddenly ceasing to advance along the path, turned, with his followers, towards the place where the robbers had attacked the party. Smiling the while, that mighty-armed warrior addressed the assailants, saying. “You sinful wretches, stop, if you love your lives! You will rue this when I cut your bodies with my arrows and take your lives.'
50Though thus addressed by that hero, they disregarded his words, and though repeatedly dissuaded, they fell upon Arjuna.
51Then Arjuna tried to string his large, indestructible, celestial bow with some effort.
52He succeeded with great difficulty in stringing it, when the battle had become furious. He then began to think of his celestial weapons but they would not come to his mind.
53Seeing that furious battle, the loss of the might of his arm, and the non appearance of his celestial weapons, Arjuna became greatly ashamed.
54The Vrishni warriors including the infantry, the elephant-warriors, and the car-men, failed to rescue those Vrishni women who were being snatched away by the robbers.
55The concourse was very large. The robbers attacked it, at different points. Arjuna tried his best to protect it, but could not succeed.
56Before the eyes of all the warriors, many foremost of ladies were dragged away, while others went away with the robbers of their own accord.
57The powerful Arjuna, supported by the servants of the Vrishnis, struck the robbers with arrows shot off Gandiva.
58Soon, however, O king, is arrows were exhausted. In former days his arrows had been inexhaustible. Now, however, they proved otherwise.
59Finding his arrows exhausted, he became deeply afflicted with grief. The son of Indra then began to strike the robbers with the horns of his bow.
60Those Mlechcchas, however, O Janamejaya, in the very sight of Partha, retreated, taking away with the many foremost ladies of the Vrishnis and Andhakas.
61The powerful Dhananjaya considered it all as the work of destiny. Filled with sorrow he breathed heavy sights, at the thought of the non-appearance of his (celestial) weapons, the loss of the might of his arms, the refusal of his bow to obey him; and the exhaustion of his arrows.
62Considering it all as the work of destiny, he became greatly cheerless. He then ceased, O king, to make further efforts, saying, he had not the power which he had before.
63The high-souled one, taking with him the residue of the Vrishni women, and the wealth that was still with them, reached Kurukshetra,
64Thus bringing with him the remnant of the Vrishnis, Dhananjaya established them at different places.
65He established the son of Kritavarman at the city called Marttikavat, with the remnant of the women of the Bhoja king.
66Escorting the remainder, with children and old men, and women, the son of Pandu established them, who were reft of heroes, in the city of Indraprastha.
67The dear son of Yuyudhana, with a number of old men and children and women, the righteous-souled Arjuna established on the banks of the Sarasvati.
68The rule of Indraprastha was given to Vajra. The widows of Akrura then wished to retire into the forest. Vajra asked them repeatedly to desist, but they did not hear him.
69Rukmini, the princess of Gandhara, Shaivya. Haimavati, and queen Jambavati, ascended the funeral pyre.
70Satyabhama and the other dear wives of Krishna entered the forest, o king, resolved to practice penances.
71Those men who had followed Arjuna from Dvaravati, were divided into groups, and bestowed upon Vajra.
72Having done all these acts suited to the occasion. Arjuna, with eyes bathed in tears, then entered the hermitage of Vyasa. There he saw the Dvaipayana seated at his ease.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — अपने मामा द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन शत्रुतापन विभत्सु ने अत्यन्त उदास हृदय से उतने ही उदास वसुदेव को उत्तर दिया — "हे मामा, वृष्णिवंश के उस वीर तथा अपने उन अन्य बन्धुओं से रहित इस पृथ्वी को देखने में मैं असमर्थ हूँ।
2इस विषय में राजा, भीमसेन, सहदेव, नकुल तथा याज्ञसेनी — सबका मत मेरे ही समान है।
3राजा के प्रस्थान का भी समय आ गया है। जान लीजिए कि हमारे प्रस्थान की घड़ी भी निकट है। काल की गति के ज्ञाताओं में आप श्रेष्ठ हैं।
4किन्तु हे शत्रुदमन, पहले मैं वृष्णिवंश की स्त्रियों को तथा बालकों और वृद्धों को इन्द्रप्रस्थ ले जाऊँगा।"
5अपने मामा से ऐसा कहकर अर्जुन ने तत्पश्चात् दारुक को सम्बोधित करते हुए कहा — "मैं वृष्णि वीरों के प्रमुख अधिकारियों को तत्काल देखना चाहता हूँ।"
6ये वचन कहकर उन महारथियों के लिए शोक करते हुए वीर अर्जुन यादवों की सुधर्मा नामक महासभा में प्रविष्ट हुए।
7जब वे वहाँ आसन पर बैठ गए, तब ब्राह्मणों सहित समस्त नागरिक तथा राज्य के समस्त मन्त्री आकर उन्हें घेरकर खड़े हो गए।
8तब उनसे भी अधिक शोकाकुल पार्थ ने उन शोकाकुल और उदास नागरिकों तथा अधिकारियों को, जो जीवित से अधिक मृत प्रतीत होते थे, सम्बोधित करके अवसर के अनुकूल ये वचन कहे।
9"मैं वृष्णियों और अन्धकों के अवशेष को अपने साथ ले जाऊँगा! समुद्र शीघ्र ही इस नगरी को निगल लेगा।
10अपने समस्त रथ सज्जित करो और अपना समस्त धन उन पर रख लो। शक्रप्रस्थ में ये वज्र तुम्हारे राजा होंगे।
11आज से सातवें दिन सूर्योदय के समय हम प्रस्थान करेंगे। तत्काल अपनी तैयारियाँ करो।"
12शुद्ध कर्मों वाले पृथापुत्र द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन सबने अपनी सुरक्षा के लिए उत्सुकता से अपनी तैयारियाँ शीघ्र कीं।
13अर्जुन ने वह रात्रि केशव के भवनों में व्यतीत की। वे अकस्मात् महान् शोक और मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
14प्रातःकाल होने पर महान् तेज और पराक्रम वाले वसुदेव योग के बल से परम गति को प्राप्त हुए।
15वसुदेव के भवन में रोती हुई स्त्रियों द्वारा किया गया उच्च और हृदयविदारक विलाप सुनाई दिया।
16वे बिखरे केशों वाली तथा आभूषणों और मालाओं से रहित दिखाई दीं। अपने हाथों से छाती पीटती हुई वे हृदयविदारक विलाप करती रहीं।
17स्त्रियों में श्रेष्ठ देवकी, भद्रा, रोहिणी और मदिरा अपने स्वामी के शरीर पर गिर पड़ीं।
18तब पार्थ ने अपने मामा के शरीर को मनुष्यों के कन्धों पर उठाए जाने वाले एक बहुमूल्य वाहन पर बाहर ले जाने की व्यवस्था की।
19उसके पीछे-पीछे द्वारका के समस्त नागरिक तथा जनपदों के लोग चले, जो सब गहन शोक से पीड़ित थे और उन दिवंगत वीर के प्रति अनुरक्त रहे थे।
20उस वाहन के आगे वह छत्र ले जाया गया जो उनके जीवनकाल में किए गए अश्वमेध यज्ञ की समाप्ति पर उनके सिर पर धारण किया गया था, तथा वे प्रज्वलित अग्नियाँ भी जिनकी वे प्रतिदिन पूजा करते थे, उन पुरोहितों सहित जो उनकी सेवा में लगे रहते थे।
21उस वीर के शरीर के पीछे उनकी आभूषणों से सुसज्जित पत्नियाँ चलीं, जो सहस्रों स्त्रियों तथा अपनी सहस्रों पुत्रवधुओं से घिरी हुई थीं।
22तत्पश्चात् उसी स्थान पर अन्तिम संस्कार सम्पन्न किए गए जो उन्हें जीवित रहते समय प्रिय था।
23शूर के उन वीर पुत्र की चारों पत्नियाँ चिता पर आरूढ़ हुईं और अपने पति के शरीर के साथ भस्म हो गईं। उन सबने वे सुखद लोक प्राप्त किए जो उनके थे।
24पाण्डुपुत्र ने विविध प्रकार के सुगन्ध और सुगन्धित काष्ठ का प्रयोग करके अपने मामा के शरीर को उनकी उन चारों पत्नियों सहित दग्ध किया।
25जैसे ही चिता प्रज्वलित हुई, जलती हुई लकड़ी तथा अन्य ज्वलनशील पदार्थों का उच्च शब्द सुनाई दिया, जिसके साथ सामगान का स्पष्ट स्वर तथा उस कर्म को देखने वाले नागरिकों और अन्य जनों का विलाप भी मिला हुआ था।
26यह सब समाप्त हो जाने पर वज्र के नेतृत्व में वृष्णि और अन्धक वंशों के बालकों ने तथा स्त्रियों ने भी उन महान् वीर को जलांजलि दी।
27हे भरतवंश के प्रधान, प्रत्येक कर्तव्य के पालन में सावधान फाल्गुन ने यह कर्तव्य सम्पन्न कराकर तत्पश्चात् उस स्थान की ओर प्रस्थान किया जहाँ वृष्णि मारे गए थे।
28उन्हें चारों ओर मरा पड़ा देखकर कुरुकुमार अत्यन्त उदास हो गए। तथापि जो घटित हो चुका था उसके अनुसार जो करना आवश्यक था वह उन्होंने किया।
29ब्राह्मणों द्वारा दिए गए शाप के प्रभाव से एरका घास की पत्तियों से उत्पन्न उन लोहे के मूसलों द्वारा मारे गए उन वीरों के शरीरों के अन्तिम संस्कार ज्येष्ठता के क्रम से सम्पन्न किए गए।
30तत्पश्चात् राम और वासुदेव के शरीर खोजकर अर्जुन ने उन्हें कुशल पुरुषों द्वारा दग्ध कराया।
31तत्पश्चात् मृतकों के पितरों के लिए किए जाने वाले कर्म विधिपूर्वक सम्पन्न करके पाण्डुपुत्र सातवें दिन शीघ्र अपने रथ पर आरूढ़ होकर प्रस्थित हुए।
32उच्च स्वर में विलाप करती वृष्णि वीरों की विधवाएँ बैलों, खच्चरों और ऊँटों द्वारा खींचे जाने वाले रथों पर पाण्डु के महान् पुत्र धनञ्जय के पीछे-पीछे चलीं।
33सब गहन शोक में डूबे थे। वृष्णियों के सेवक, उनके अश्वारोही तथा उनके रथी भी उस यात्रा में साथ चले।
34पृथापुत्र की आज्ञा से नागरिक और देश के निवासी भी उसी समय चल पड़े और वीरों से रहित तथा केवल स्त्रियों, वृद्धों और बालकों से युक्त उस काफिले को घेरकर आगे बढ़े।
35जो योद्धा हाथियों की पीठ से युद्ध करते थे वे पर्वत के समान विशाल हाथियों पर चले। पैदल सेना भी आरक्षित सैनिकों सहित चल पड़ी।
36अन्धक और वृष्णि वंशों की समस्त सन्तानें अर्जुन के पीछे चलीं। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा धनी शूद्र भी उन सोलह सहस्र स्त्रियों को, जो वासुदेव के अन्तःपुर की थीं, और बुद्धिमान् कृष्ण के पौत्र वज्र को अपने आगे रखकर चल पड़े।
37भोज, वृष्णि और अन्धक वंशों के अन्य वीरों की विधवाएँ, जो अब स्वामीहीन थीं और जो अर्जुन के साथ चलीं, अनेक करोड़ों की संख्या में थीं।
38महारथियों में श्रेष्ठ, शत्रुनगरों के विजेता उन पृथापुत्र ने वृष्णियों के उस विशाल काफिले की रक्षा की, जो अब भी धन से भरा हुआ था और जो साक्षात् समुद्र के समान दिखाई देता था।
39जब समस्त लोग प्रस्थान कर चुके, तब मगरों और घड़ियालों के आवास समुद्र ने द्वारका को, जो अब भी सब प्रकार के धन से भरी हुई थी, अपने जल से डुबो दिया।
40भूमि का जो-जो भाग पार किया जाता, समुद्र तत्काल उसे अपने जल से डुबो देता।
41यह अद्भुत दृश्य देखकर द्वारका के निवासी "भाग्य की गति अद्भुत है" कहते हुए और तेज़ी से चलने लगे।
42द्वारका को त्यागकर धनञ्जय धीमी यात्राओं से आगे बढ़े, वृष्णि स्त्रियों को मनोहर वनों में, पर्वतों पर तथा रमणीय नदियों के तटों पर विश्राम कराते हुए।
43पञ्चनद देश में पहुँचकर पराक्रमी धनञ्जय ने उस भूमि के मध्य पड़ाव डाला जो धान्य, गौओं तथा अन्य पशुओं से भरी हुई थी।
44हे भरत, केवल पृथापुत्र द्वारा रक्षित उन विधवाओं को देखकर लुटेरों के मन में महान् लोभ उत्पन्न हुआ।
45तब लोभ से ग्रस्त हृदय वाले वे पापी नराधम, अर्थात् वे अपशकुनी आभीर, एकत्र होकर परामर्श करने लगे।
46उन्होंने कहा — "यहाँ केवल एक ही धनुर्धर है, अर्थात् अर्जुन। यह दल बालकों और वृद्धों का है। वह अकेला ही इनकी रक्षा कर रहा है। (वृष्णियों के) योद्धाओं में कोई तेज नहीं रहा।"
47तब सहस्रों की संख्या में वे लुटेरे लाठियाँ लिए वृष्णियों के उस काफिले को लूटने के लिए उस पर टूट पड़े।
48काल की विपरीत गति से प्रेरित होकर वे उच्च सिंहनाद से उस दल को भयभीत करते हुए और संहार के इच्छुक होकर उस पर टूट पड़े।
49कुन्तीपुत्र अकस्मात् मार्ग पर आगे बढ़ना छोड़कर अपने अनुचरों सहित उस स्थान की ओर मुड़े जहाँ लुटेरों ने उस दल पर आक्रमण किया था। मुस्कराते हुए उन महाबाहु योद्धा ने आक्रमणकारियों को सम्बोधित करके कहा — "हे पापी नराधमो, यदि तुम्हें अपने प्राण प्रिय हैं तो रुक जाओ! जब मैं अपने बाणों से तुम्हारे शरीर चीर दूँगा और तुम्हारे प्राण ले लूँगा, तब तुम इस पर पछताओगे।"
50यद्यपि उन वीर ने इस प्रकार कहा, तथापि उन्होंने उनके वचनों की उपेक्षा की, और बार-बार रोके जाने पर भी वे अर्जुन पर टूट पड़े।
51तब अर्जुन ने अपने उस विशाल, अविनाशी, दिव्य धनुष पर कुछ प्रयत्न से प्रत्यंचा चढ़ाने का प्रयास किया।
52जब युद्ध प्रचण्ड हो चुका था, तब वे बड़ी कठिनाई से उस पर प्रत्यंचा चढ़ा सके। तत्पश्चात् उन्होंने अपने दिव्यास्त्रों का स्मरण करना आरम्भ किया, किन्तु वे उनके मन में आते ही नहीं थे।
53उस प्रचण्ड युद्ध को, अपनी भुजाओं के बल के क्षय को तथा अपने दिव्यास्त्रों के प्रकट न होने को देखकर अर्जुन अत्यन्त लज्जित हुए।
54पैदल सैनिकों, गजारोहियों और रथियों सहित वृष्णि योद्धा उन वृष्णि स्त्रियों को बचाने में असफल रहे जिन्हें लुटेरे छीनकर ले जा रहे थे।
55वह समूह अत्यन्त विशाल था। लुटेरों ने उस पर विभिन्न स्थानों से आक्रमण किया। अर्जुन ने उसकी रक्षा का भरसक प्रयत्न किया, किन्तु वे सफल न हो सके।
56समस्त योद्धाओं के देखते-देखते अनेक श्रेष्ठ स्त्रियाँ घसीटकर ले जाई गईं, जबकि अन्य स्वयं ही लुटेरों के साथ चली गईं।
57वृष्णियों के सेवकों के सहयोग से पराक्रमी अर्जुन ने गाण्डीव से छोड़े गए बाणों से लुटेरों पर प्रहार किया।
58किन्तु हे राजन्, शीघ्र ही उनके बाण समाप्त हो गए। पहले के दिनों में उनके बाण अक्षय हुआ करते थे। किन्तु अब वे ऐसे न रहे।
59अपने बाणों को समाप्त हुआ पाकर वे गहन शोक से पीड़ित हुए। तब इन्द्र के पुत्र अपने धनुष की कोटियों से लुटेरों पर प्रहार करने लगे।
60किन्तु हे जनमेजय, वे म्लेच्छ पार्थ के देखते-देखते ही वृष्णियों और अन्धकों की अनेक श्रेष्ठ स्त्रियों को साथ लेकर लौट गए।
61पराक्रमी धनञ्जय ने यह सब नियति का ही कार्य माना। अपने (दिव्य) अस्त्रों के प्रकट न होने, भुजाओं के बल के क्षय, धनुष के आज्ञा न मानने तथा बाणों के समाप्त हो जाने का विचार करके शोक से भरकर वे दीर्घ निःश्वास लेने लगे।
62यह सब नियति का कार्य मानकर वे अत्यन्त उदास हो गए। हे राजन्, तब उन्होंने और प्रयत्न करना छोड़ दिया, यह कहते हुए कि जो शक्ति उनमें पहले थी वह अब नहीं रही।
63महात्मा उन्होंने वृष्णि स्त्रियों के शेष भाग को तथा उनके पास बचे धन को साथ लेकर कुरुक्षेत्र पहुँचे।
64इस प्रकार वृष्णियों के अवशेष को साथ लाकर धनञ्जय ने उन्हें विभिन्न स्थानों पर बसाया।
65उन्होंने कृतवर्मा के पुत्र को भोजराज की स्त्रियों के शेष भाग सहित मार्त्तिकावत नामक नगर में बसाया।
66शेष जनों को — बालकों, वृद्धों और स्त्रियों सहित — साथ लेकर पाण्डुपुत्र ने उन वीरहीन जनों को इन्द्रप्रस्थ नगरी में बसाया।
67युयुधान के प्रिय पुत्र को अनेक वृद्धों, बालकों और स्त्रियों सहित धर्मात्मा अर्जुन ने सरस्वती के तट पर बसाया।
68इन्द्रप्रस्थ का शासन वज्र को दिया गया। तब अक्रूर की विधवाओं ने वन में जाने की इच्छा की। वज्र ने उन्हें बार-बार रोकना चाहा, किन्तु उन्होंने उनकी बात नहीं सुनी।
69रुक्मिणी, गान्धार की राजकुमारी, शैव्या, हैमवती तथा रानी जाम्बवती चिता पर आरूढ़ हुईं।
70हे राजन्, सत्यभामा तथा कृष्ण की अन्य प्रिय पत्नियाँ तपस्या करने का संकल्प करके वन में चली गईं।
71जो पुरुष द्वारवती से अर्जुन के साथ आए थे, उन्हें समूहों में विभाजित करके वज्र को सौंप दिया गया।
72अवसर के अनुकूल ये समस्त कार्य सम्पन्न करके अर्जुन अश्रुपूर्ण नेत्रों से व्यास के आश्रम में प्रविष्ट हुए। वहाँ उन्होंने द्वैपायन को सुखपूर्वक बैठे देखा।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — आफ्ना मामाद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि ती शत्रुतापन विभत्सुले अत्यन्त उदास हृदयले त्यत्तिकै उदास वसुदेवलाई उत्तर दिए — "हे मामा, वृष्णिवंशका ती वीर तथा आफ्ना ती अन्य बन्धुहरूबाट रहित यस पृथ्वीलाई हेर्न म असमर्थ छु।
2यस विषयमा राजा, भीमसेन, सहदेव, नकुल तथा याज्ञसेनी — सबैको मत मेरै जस्तो छ।
3राजाको प्रस्थानको पनि समय आइसकेको छ। थाहा पाउनुहोस् कि हाम्रो प्रस्थानको घडी पनि नजिक छ। कालको गतिका ज्ञाताहरूमा तपाईं श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
4तर हे शत्रुदमन, पहिले म वृष्णिवंशका स्त्रीहरूलाई तथा बालबालिका र वृद्धहरूलाई इन्द्रप्रस्थ लैजानेछु।"
5आफ्ना मामालाई यसो भनेर अर्जुनले त्यसपछि दारुकलाई सम्बोधन गर्दै भने — "म वृष्णि वीरहरूका प्रमुख अधिकारीहरूलाई तत्कालै देख्न चाहन्छु।"
6यी वचन भनेर ती महारथीहरूका लागि शोक गर्दै वीर अर्जुन यादवहरूको सुधर्मा नामक महासभामा प्रवेश गरे।
7जब उनी त्यहाँ आसनमा बसे, तब ब्राह्मणहरूसहित सम्पूर्ण नागरिक तथा राज्यका सम्पूर्ण मन्त्री आएर उनलाई घेरेर उभिए।
8तब उनीहरूभन्दा पनि बढी शोकाकुल पार्थले ती शोकाकुल र उदास नागरिक तथा अधिकारीहरूलाई, जो जीवितभन्दा बढी मृत देखिन्थे, सम्बोधन गर्दै अवसरअनुकूल यी वचन भने।
9"म वृष्णि र अन्धकहरूका अवशेषलाई आफूसँग लैजानेछु! समुद्रले चाँडै यस नगरीलाई निल्नेछ।
10आफ्ना सम्पूर्ण रथ सजाऊ र आफ्नो सम्पूर्ण धन तिनमा राख। शक्रप्रस्थमा यी वज्र तिमीहरूका राजा हुनेछन्।
11आजबाट सातौँ दिन सूर्योदयका बेला हामी प्रस्थान गर्नेछौँ। तत्कालै आफ्ना तयारी गर।"
12शुद्ध कर्म भएका पृथापुत्रद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि उनीहरू सबैले आफ्नो सुरक्षाका लागि उत्सुकतासाथ आफ्ना तयारी चाँडै गरे।
13अर्जुनले त्यो रात केशवका भवनमा बिताए। उनी अचानक महान् शोक र मूर्च्छाले अभिभूत भए।
14बिहान भएपछि महान् तेज र पराक्रम भएका वसुदेव योगको बलले परम गति प्राप्त गरे।
15वसुदेवको भवनमा रुँदै गरेका स्त्रीहरूले गरेको ठूलो र हृदयविदारक विलाप सुनियो।
16उनीहरू छरिएका केश भएका तथा आभूषण र मालाबाट रहित देखिए। आफ्ना हातले छाती पिट्दै उनीहरू हृदयविदारक विलाप गरिरहे।
17स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ देवकी, भद्रा, रोहिणी र मदिरा आफ्ना स्वामीको शरीरमाथि ढले।
18तब पार्थले आफ्ना मामाको शरीरलाई मानिसका काँधमा बोकिने एउटा बहुमूल्य वाहनमा बाहिर लैजाने व्यवस्था गरे।
19त्यसको पछिपछि द्वारकाका सम्पूर्ण नागरिक तथा जनपदका मानिसहरू हिँडे, जो सबै गहन शोकले पीडित थिए र ती दिवङ्गत वीरप्रति अनुरक्त रहेका थिए।
20त्यस वाहनको अगाडि त्यो छत्र लगियो जो उनको जीवनकालमा गरिएको अश्वमेध यज्ञको समाप्तिमा उनको शिरमाथि धारण गरिएको थियो, तथा ती प्रज्वलित अग्नि पनि जसको उनी प्रतिदिन पूजा गर्थे, ती पुरोहितहरूसहित जो तिनको सेवामा लागिरहन्थे।
21त्यस वीरको शरीरको पछि उनका आभूषणले सुसज्जित पत्नीहरू हिँडे, जो हजारौँ स्त्री तथा आफ्ना हजारौँ बुहारीले घेरिएका थिए।
22त्यसपछि त्यही ठाउँमा अन्त्येष्टि सम्पन्न गरियो जो उनलाई जीवित छँदा प्रिय थियो।
23शूरका ती वीर पुत्रका चारै पत्नी चितामा आरूढ भइन् र आफ्ना पतिको शरीरसँगै भस्म भइन्। उनीहरू सबैले ती सुखद लोक प्राप्त गरे जो उनका थिए।
24पाण्डुपुत्रले विविध प्रकारका सुगन्ध र सुगन्धित काठको प्रयोग गरेर आफ्ना मामाको शरीरलाई उनका ती चारै पत्नीसहित दाह गरे।
25चिता प्रज्वलित हुनासाथ बलिरहेको काठ तथा अन्य ज्वलनशील पदार्थको ठूलो आवाज सुनियो, जससँग सामगानको स्पष्ट स्वर तथा त्यस कर्म हेर्ने नागरिक र अन्य जनको विलाप पनि मिसिएको थियो।
26यो सबै सकिएपछि वज्रको नेतृत्वमा वृष्णि र अन्धक वंशका बालबालिकाले तथा स्त्रीहरूले पनि ती महान् वीरलाई जलाञ्जलि दिए।
27हे भरतवंशका प्रधान, प्रत्येक कर्तव्यको पालनमा सावधान फाल्गुनले यो कर्तव्य सम्पन्न गराएर त्यसपछि त्यस ठाउँतिर प्रस्थान गरे जहाँ वृष्णिहरू मारिएका थिए।
28उनीहरूलाई चारैतिर मरेर पल्टिएको देखेर कुरुकुमार अत्यन्त उदास भए। तैपनि जे भइसकेको थियो त्यसअनुसार जे गर्नु आवश्यक थियो त्यो उनले गरे।
29ब्राह्मणहरूले दिएको श्रापको प्रभावले एरका घाँसका पातबाट उत्पन्न ती फलामका मुसलद्वारा मारिएका ती वीरहरूका शरीरका अन्त्येष्टि जेठोपनको क्रमअनुसार सम्पन्न गरिए।
30त्यसपछि राम र वासुदेवका शरीर खोजेर अर्जुनले तिनलाई कुशल पुरुषहरूद्वारा दाह गराए।
31त्यसपछि मृतकका पितृका लागि गरिने कर्म विधिपूर्वक सम्पन्न गरेर पाण्डुपुत्र सातौँ दिन चाँडै आफ्नो रथमा आरूढ भई प्रस्थान गरे।
32ठूलो स्वरले विलाप गर्दै वृष्णि वीरहरूका विधवाहरू गोरु, खच्चड र ऊँटले तानिने रथमा पाण्डुका महान् पुत्र धनञ्जयको पछिपछि हिँडे।
33सबै गहन शोकमा डुबेका थिए। वृष्णिहरूका सेवक, उनका अश्वारोही तथा उनका रथी पनि त्यस यात्रामा सँगै हिँडे।
34पृथापुत्रको आज्ञाले नागरिक र देशका निवासीहरू पनि त्यही बेला हिँडे र वीरहरूबाट रहित तथा केवल स्त्री, वृद्ध र बालबालिकाले युक्त त्यस समूहलाई घेरेर अगाडि बढे।
35जुन योद्धाहरू हात्तीको पीठबाट युद्ध गर्थे उनीहरू पर्वतजस्तै विशाल हात्तीमा हिँडे। पैदल सेना पनि आरक्षित सैनिकसहित हिँडी।
36अन्धक र वृष्णि वंशका सम्पूर्ण सन्तान अर्जुनको पछि लागे। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा धनी शूद्रहरू पनि ती सोह्र हजार स्त्रीलाई, जो वासुदेवको अन्तःपुरका थिए, र बुद्धिमान् कृष्णका नाति वज्रलाई आफ्नो अगाडि राखेर हिँडे।
37भोज, वृष्णि र अन्धक वंशका अन्य वीरहरूका विधवाहरू, जो अब स्वामीविहीन थिए र जो अर्जुनसँग हिँडे, अनेक करोडको सङ्ख्यामा थिए।
38महारथीहरूमा श्रेष्ठ, शत्रुनगरका विजेता ती पृथापुत्रले वृष्णिहरूको त्यस विशाल समूहको रक्षा गरे, जो अझै धनले भरिएको थियो र जो साक्षात् समुद्रजस्तै देखिन्थ्यो।
39जब सम्पूर्ण मानिस प्रस्थान गरिसके, तब मगर र गोहीहरूको वासस्थान समुद्रले द्वारकालाई, जो अझै सबै प्रकारका धनले भरिएकी थिई, आफ्नो जलले डुबायो।
40भूमिको जुन-जुन भाग पार गरिन्थ्यो, समुद्रले तत्कालै त्यसलाई आफ्नो जलले डुबाइदिन्थ्यो।
41यो अद्भुत दृश्य देखेर द्वारकाका निवासीहरू "भाग्यको गति अद्भुत छ" भन्दै झन् छिटो हिँड्न थाले।
42द्वारका त्यागेर धनञ्जय बिस्तारै-बिस्तारै अगाडि बढे, वृष्णि स्त्रीहरूलाई मनोहर वन, पर्वत तथा रमणीय नदीका किनारमा विश्राम गराउँदै।
43पञ्चनद देशमा पुगेर पराक्रमी धनञ्जयले त्यस भूमिको बीचमा पडाव हाले जो अन्न, गाई तथा अन्य पशुले भरिएको थियो।
44हे भरत, केवल पृथापुत्रद्वारा रक्षित ती विधवाहरूलाई देखेर डाँकुहरूको मनमा महान् लोभ उत्पन्न भयो।
45तब लोभले ग्रस्त हृदय भएका ती पापी नराधम, अर्थात् ती अपशकुनी आभीरहरू, जम्मा भएर परामर्श गर्न थाले।
46उनीहरूले भने — "यहाँ केवल एउटै धनुर्धर छ, अर्थात् अर्जुन। यो समूह बालबालिका र वृद्धहरूको हो। ऊ एक्लैले यिनीहरूको रक्षा गरिरहेको छ। (वृष्णिहरूका) योद्धाहरूमा कुनै तेज रहेन।"
47तब हजारौँको सङ्ख्यामा ती डाँकुहरू लाठी लिएर वृष्णिहरूको त्यस समूहलाई लुट्नका लागि त्यसमाथि जाइलागे।
48कालको विपरीत गतिले प्रेरित भई उनीहरू ठूलो सिंहनादले त्यस समूहलाई भयभीत पार्दै र संहारको इच्छाले त्यसमाथि जाइलागे।
49कुन्तीपुत्र अचानक बाटोमा अगाडि बढ्न छाडेर आफ्ना अनुचरसहित त्यस ठाउँतिर फर्के जहाँ डाँकुहरूले त्यस समूहमाथि आक्रमण गरेका थिए। मुस्कुराउँदै ती महाबाहु योद्धाले आक्रमणकारीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे पापी नराधमहरू, यदि तिमीहरूलाई आफ्ना प्राण प्रिय छन् भने रोकिऊ! जब म आफ्ना बाणले तिमीहरूका शरीर चिरिदिनेछु र तिमीहरूका प्राण लिनेछु, तब तिमीहरू यसमा पछुताउनेछौ।"
50यद्यपि ती वीरले यसरी भने, तैपनि उनीहरूले उनका वचनको उपेक्षा गरे, र बारम्बार रोकिँदा पनि उनीहरू अर्जुनमाथि जाइलागे।
51तब अर्जुनले आफ्नो त्यस विशाल, अविनाशी, दिव्य धनुमा केही प्रयत्नले ताँदो चढाउने प्रयास गरे।
52जब युद्ध प्रचण्ड भइसकेको थियो, तब उनले ठूलो कठिनाइले त्यसमा ताँदो चढाउन सके। त्यसपछि उनले आफ्ना दिव्यास्त्रको सम्झना गर्न थाले, तर ती उनको मनमा आउँदै आउँदैनथे।
53त्यस प्रचण्ड युद्धलाई, आफ्ना पाखुराको बलको क्षयलाई तथा आफ्ना दिव्यास्त्र प्रकट नभएकोलाई देखेर अर्जुन अत्यन्त लज्जित भए।
54पैदल सैनिक, गजारोही र रथीसहित वृष्णि योद्धाहरू ती वृष्णि स्त्रीहरूलाई बचाउन असफल भए जसलाई डाँकुहरूले खोसेर लगिरहेका थिए।
55त्यो समूह अत्यन्त विशाल थियो। डाँकुहरूले त्यसमाथि विभिन्न ठाउँबाट आक्रमण गरे। अर्जुनले त्यसको रक्षाको भरसक प्रयत्न गरे, तर उनी सफल हुन सकेनन्।
56सम्पूर्ण योद्धाहरूको आँखै अगाडि अनेक श्रेष्ठ स्त्रीहरू घिसारेर लगिए, जब कि अरू आफैँ डाँकुहरूसँग गइन्।
57वृष्णिहरूका सेवकहरूको सहयोगले पराक्रमी अर्जुनले गाण्डीवबाट छाडिएका बाणले डाँकुहरूमाथि प्रहार गरे।
58तर हे राजन्, चाँडै नै उनका बाण सकिए। पहिलेका दिनमा उनका बाण अक्षय हुन्थे। तर अब ती त्यस्ता रहेनन्।
59आफ्ना बाण सकिएको पाएर उनी गहन शोकले पीडित भए। तब इन्द्रका पुत्र आफ्नो धनुका कोटीले डाँकुहरूमाथि प्रहार गर्न थाले।
60तर हे जनमेजय, ती म्लेच्छहरू पार्थको आँखै अगाडि वृष्णि र अन्धकहरूका अनेक श्रेष्ठ स्त्रीलाई साथमा लिएर फर्के।
61पराक्रमी धनञ्जयले यो सबै नियतिकै काम ठाने। आफ्ना (दिव्य) अस्त्र प्रकट नभएको, पाखुराको बलको क्षय, धनुले आज्ञा नमानेको तथा बाण सकिएको विचार गरेर शोकले भरिएर उनी लामो सास फेर्न थाले।
62यो सबै नियतिको काम ठानेर उनी अत्यन्त उदास भए। हे राजन्, तब उनले थप प्रयत्न गर्न छाडे, यो भन्दै कि जुन शक्ति उनमा पहिले थियो त्यो अब रहेन।
63महात्मा उनले वृष्णि स्त्रीहरूको बाँकी भागलाई तथा उनीहरूसँग बाँकी रहेको धनलाई साथमा लिएर कुरुक्षेत्र पुगे।
64यसरी वृष्णिहरूका अवशेषलाई साथमा ल्याएर धनञ्जयले उनीहरूलाई विभिन्न ठाउँमा बसाए।
65उनले कृतवर्माका पुत्रलाई भोजराजका स्त्रीहरूको बाँकी भागसहित मार्त्तिकावत नाम गरेको नगरमा बसाए।
66बाँकी जनलाई — बालबालिका, वृद्ध र स्त्रीहरूसहित — साथमा लिएर पाण्डुपुत्रले ती वीरविहीन जनलाई इन्द्रप्रस्थ नगरीमा बसाए।
67युयुधानका प्रिय पुत्रलाई अनेक वृद्ध, बालबालिका र स्त्रीहरूसहित धर्मात्मा अर्जुनले सरस्वतीको किनारमा बसाए।
68इन्द्रप्रस्थको शासन वज्रलाई दिइयो। तब अक्रूरका विधवाहरूले वनमा जाने इच्छा गरे। वज्रले उनीहरूलाई बारम्बार रोक्न खोजे, तर उनीहरूले उनको कुरा सुनेनन्।
69रुक्मिणी, गान्धारकी राजकुमारी, शैव्या, हैमवती तथा रानी जाम्बवती चितामा आरूढ भइन्।
70हे राजन्, सत्यभामा तथा कृष्णका अन्य प्रिय पत्नीहरू तपस्या गर्ने सङ्कल्प गरेर वनमा गइन्।
71जुन पुरुषहरू द्वारवतीबाट अर्जुनसँग आएका थिए, उनीहरूलाई समूहमा विभाजित गरेर वज्रलाई सुम्पियो।
72अवसरअनुकूल यी सम्पूर्ण कार्य सम्पन्न गरेर अर्जुन आँसुले भरिएका आँखाले व्यासको आश्रममा प्रवेश गरे। त्यहाँ उनले द्वैपायनलाई सुखपूर्वक बसिरहेको देखे।