आश्रमवासिक पर्व — एक ब्राह्मण द्वारा वर्णित युद्ध की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 270
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः। वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन्॥
2तूष्णीम्भूतांस्ततस्तांस्तु बाष्पकण्ठान् महीपतिः। धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत॥ वृद्धं च हतपुत्रं च धर्मपल्या सहानया। विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः॥ पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै। वनवासाय धर्मज्ञा धर्मज्ञेन नृपेण ह॥
3सोऽहं पुनः पुनश्चैव शिरसावनतोऽनघाः। गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ॥
4वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते। सर्वशो राजन् समेताः कुरुजाङ्गलाः॥
5उत्तरीयैः करैश्चापि संच्छाद्य वदनानि ते। रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत्॥
6हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम्। दुःखं संधारयन्तो हि नष्टसंज्ञा इवाभवन्॥
7ते विनीय तमायासं धृतराष्ट्रवियोगजम्। शनैः शनैस्तदान्योन्यमब्रुवन् सम्मतान्युत॥
8ततः संधाय ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः। एकस्मिन् ब्राह्मणे राजन् निवेश्योचुनराधिपम्॥
9ततः स्वाचरणो विप्रः सम्मतोऽर्थविशारदः। साम्बाख्यो बढ्चो राजन् वक्तुं समुपचक्रमे॥
10अनुमान्य महाराजं तत् सदः सम्प्रसाद्य च। विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह॥
11राजन् वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम्। वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नराधिप॥
12यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत् तथा विभो। नात्र मिथ्या वचः किंचित् सुहत्त्वं नः परस्परम्॥
13न जात्वस्य च वंशस्य राज्ञां कश्चित् कदाचन। राजाऽऽसीद् यः प्रजापाल: प्रजानामप्रियोऽभवत्।।१५।
14पितृवद् भ्रातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः। न र दुर्योधन: किंचिदयुक्तं कृतवान् नृपः॥
15यथा ब्रवीति धर्मात्मा मुनिः सत्यवतीसुतः। तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः॥
16त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः। भविष्यामश्चिरं राजन् भवद्गुणशतैर्युताः॥
17यथा शान्तनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च। भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा तव च पार्थिव॥ भवदुद्वीक्षणाच्चैव पाण्डुना पृथिवीक्षिता। तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालताः॥
18न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान् नृद! पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे॥
19वयमास्म यथा सम्यग् भवतो विदितं तथा। तथा वर्षसहस्राणि कुन्तीपुत्रेण धीमता॥
20पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप। राजर्षीणां पुराणानां भवतां पुण्यकर्मणाम्॥ कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः। वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः॥
21नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते। उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः॥
22सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते। यत् तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति॥ भवन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन।
23न तद् दुर्योधनकृतं न च तद् भवता कृतम्॥ न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत् क्षयं गताः।
24दैवं तत् तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रवाधितुम्॥ दैवं पुरुषकारेण न शक्यमपि बाधितुम्।
25अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः॥ अष्टादशाहेन हताः कुरुभिर्योधपुगवैः। भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना॥ युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चैव ह। चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैस्तथा॥ न च क्षयोऽयं नृपते ऋते दैवबलादभूत्।
26अवश्यमेव संग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः॥ कर्तव्यं निधनं काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना। तैरियं पुरुषव्याप्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः॥ पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा।
27न स राज्ञां वधे सूनुः कारणं ते महात्मनाम्॥ न भवान् न च ते भृत्या न कर्णो न स सौबलः।
28यद् विशस्ताः कुरुश्रेष्ठ राजानश्च सहस्रशः॥ सर्वं दैवकृतं विद्धि कोऽत्र किं वक्तुमर्हति।
29गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः॥ धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम्।
30लभतां वीरलोकं स ससहायो नराधिपः॥ द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखम्।
31प्राप्स्यते च भवान् पुण्यं धर्मे च परमां स्थितिम्॥३८ वेद धर्मं च कृत्स्नेन सम्यक् त्वं भव सुव्रतः।
32दृष्टिप्रदानमपि ते पाण्डवान् प्रति नो वृथा॥ समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः।
33अनुवय॑न्ति वा धीमन् समेषु विषमेषु च।॥ प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाशीलभूषणान्।
34ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पारिवहश्चि पार्थिवः॥ पूर्वराजाभिपन्नांश्च पालयत्येव पाण्डवः।
35दीर्घदर्शी मृदुर्दान्तः सदा वैश्रवणो यथा॥ अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः।
36अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभः॥ ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत् पालितः सदा।
37विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद् धर्मजस्य वै॥ न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः।
38मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः॥ वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः।
39न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती।।४६ अस्मिन् जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित्।
40भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम्॥ न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरा जानपदा जनाः।
41अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः॥ मानवान् पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः।
42स राजन् मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात्॥ कुरु कार्याणि धाणि नमस्ते पुरुषर्षभ।
43वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम्॥ साधु साध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान्।
44धृतराष्ट्रश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनः पुनः॥ विसर्जयामास तदा प्रकृतीस्तु शनैः शनैः।
45स तैः सम्पूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तथा॥ प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ।
46ततो विवेश भवनं गान्धार्या सहितो निजम्।। व्युष्टायां चैव शर्वर्यां यच्चकार निबोध तत्॥
अंग्रेज़ी
1Thus addressed, O you of Kuru's race, by the old king, the citizens and the inhabitants of the provinces stood sometime like men shorn of consciousness.
2King Dhritarashtra, finding thein silent, with their throats choked by grief, once more addressed them, saying, 'You best of men, old as I am, and sonless and through cheerlessness of heart, bewailing along with this my wedded wife, I have obtained the permission, in the matter of my retirement into the forest, of my sire, the Island-born Krishna himself, as also of king Yudhishthira, who knows every duty, you righteous dwellers of this kingdom.
3You sinless ones, I with Gandhari, repeatedly solicit you with bent heads, You should all grant us permission.
4Vaishampayana said Hearing these pitiable words of the Kuru king, O monarch, the assembled dwellers of Kurujangala all began to weep.
5Covering their faces with their hands and upper garments, all those men, burning with grief, wept for a while as father sand mothers would weep.
6Bearing in their hearts, from which every other thoughts had been removed, the sorrow born of Dhritarashtra's desire to leave the world, they looked like men shorn of consciousness.
7Checking that agitation of heart due to the announcement of Dhritarashtra's desire of going to the forest, they gradually were able to address one another, expressing their wishes.
8Setting their words briefly, O king, they charged a certain Brahmana therewith and thus replied to the old king.
9That learned Brahinana, of good conduct, chosen by unanimous consent, conversant with all subjects, master of all the Rics, and named Samba, tried to speak.
10Taking the permission of the whole assembly and with its full approbation, that learned Brahmana of great intelligence, conscious of his own powers, said these words to the king.
11O monarch, the answer of this assembly has been committed to my care. I shall speak it out, O hero! Do you receive it, O king.
12What you say, O king of kings, is all true, O powerful one. There is nothing in it that is in even slightly tinctured with untruth, you are our well-wisher, as, indeed, we are yours.
13Indeed, in this royal family, there never was a king who coming to rulc his subjects, became unpopular with them.
14You have ruled us like fathers or brothers. King Duryodhana never did us any wrong.
15Do that, O king, which that righteoussouled ascetic, the son of Satyavati, has said. He is, indeed out foremost of instructors.
16Left by you, O king, we shall have to pass our days in grief and sorrow, remembering hundreds of virtues possessed by you.
17We were well-protected and ruled by king Duryodhana even as we had been ruled by king Shantanu, or by Chitrangada, or by your father, O monarch, who was protected by the prowess of Bhishma, or by Pandu, that ruler of Earth, who was overlooked by you in all is deeds.
18Your son, O monarch, never did us the slightest wrong. We lived, depending on that king as trustfully as on our own father.
19It is known to you how we lived (under that ruler). Similarly we have enjoyed great happiness, O king, for thousands of years, under the rule of Kunti's son of great intelligence and wisdom.
20This righteous-souled king who celebrates sacrifices with profuse gifts, follows the conduct of the royal sages of old, belonging to our race, of meritorious decds, having Kuru and Samavara and other sand the highly intelligent Bharata among them.
21There is nothing, O monarch, that is even slightly censurable in the matter of this Yudhishthishta's rule. Protected and ruled by you, we have all lived in great happiness.
22The slightest omission cannot be laid at your doors and yours sons. Regarding what you have said about Duryodhana in the matter of this destruction of kinsmen, I beg you, O delighter of the Kurus, (to listen to me).
23The carnage that has overtaken the Kurus was not caused by Duryodhana. It was not brought about by you. Nor was it brought about by Karna and Subala's son.
24We know that it was encompassed about by Destiny, and that it was incapable of being counteracted. Destiny is not capable of being resisied by human exertion.
25Eighteen Akshauhinis of soldiers, O monarch, were collected. In eighteen days that army was destroyed by the foremost of Kuru warriors, viz., Bhishma and Drona and others, and the great Karna, and the heroic Yuyudhana and Dhritadyumna, and by the four sons of Pandu, that is, Bhima and Arjuna and the twins. This destruction, O kiing, could not happen without the influence of Destiny.
26Forsooth, by Kshatriyas in particular, should enemies be killed and death encountered in battle. By those foremost of men, gifted with science and might of arms, the Earth has been exterminaled with her horses and cars and elephants.
27Your son was not the cause of that destruction of great kings. You were not the cause, nor your servants, nor Karna, nor Subala's son.
28The destruction of those for-most ones of Kuru's race and of kings by thousands know, was engendered by Destiny. Who can say anything else in this.
29You are regarded as the preceptor and the master of the whole world. We, therefore, in you presence, absolve your righteous-souled son.
30Let that king, with all his associates, obtain the regions reserved for herocs Permitted by foremost of Brahmanas, let him sport blissfully in the celestial region.
31You, also shall attain to great merit, and unswerving steadiness in virtue. O you of excellent vows, follow fully the duties laid down in the Vedas.
32It is not necessary for either you or ourselves to look after the Pandavas. They are capable of ruling the very Heavens, what need then be said of the Earth?
33O you of great intelligence, in weal as in woe, the subjects of this kingdom, O foremost one of Kuru's race, will obey the Pandavas who have conduct for their ornament.
34The son of Pandu makes those valuable gifts which are always to be made to foremost of twice-born persons in sacrifices and in obscquial rites, after the manner of all the great kings of yore.
35The great son of Kunti is mild, and selfcontrolled, and is always disposed to spend as if he were a second Vaishravana. He has great ministers who attend on him.
36He is compassionate to even his enemies. Indeed, that foremnost one of Bharata's race is of pure conduct. Gifted with great intelligence, he is perfectly straightforward in his dealings and rules and protects us like a father his children.
37From association with him who is the son of Dharma, O royal sage, Bhima and Arjuna and others will never wrong us in the least.
38They are mild, O you of Kuru's race, to them that are inild, and fierce like snakes of dreadful poison to them who are fierce. Endured with great energy, those high-souled ones are always devoted to the well-being of the people.
39Neither Kunti, nor your (daughter-in-law) Panchali, nor Ulupi, nor the princess of the Satvata race, will do the least wrong to these people.
40The affection which you have shown towards us and which in Yudhishthira is seen to exist in a still larger measurc, is incapable of being forgotten by the people of the city and the provinces.
41Those powerful car-warriors, viz., the sons of Kunti, themselves devoted to the duties of virtue, will protect and cherish the people even if these happen to be unrighteous.
42Do you, therefore, O king, reinoving all anxiety of heat on account of Yudhishthira, set yourself to the accomplishment of all meritorious deeds, O foremost of men.
43Hearing these words, fraught with virtue and merit, of that Brahmana and approving of them every person in that assembly said, 'Excellent, Excellent' and accepted them as his own.
44Dhritarashtra, also, repeatedly speaking highly of those words, slowly dismissed that assembly of his subjects.
45Thus honoured by them and looked upon with auspicious looks, the old king, O chief of Bharata's race, joined his hands and honoured them all in returi.
46He, then, entered his own palace with Gandhari, Listen now to what he did after that night had passed away.
हिन्दी
1हे कुरुवंशी, उन वृद्ध राजा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर नगरवासी और प्रदेशों के निवासी कुछ समय तक चेतनाशून्य पुरुषों के समान खड़े रहे।
2उन्हें मौन और शोक से रुँधे कण्ठ वाला पाकर राजा धृतराष्ट्र ने एक बार फिर उन्हें सम्बोधित करके कहा — "हे नरश्रेष्ठो, मैं जो वृद्ध हूँ, पुत्रहीन हूँ और हृदय की उदासी से पीड़ित होकर अपनी इस विवाहिता पत्नी सहित विलाप करता हूँ, मैंने वन में जाने के विषय में अपने पितामह द्वीपजन्मा कृष्ण (व्यास) की, तथा समस्त धर्मों के ज्ञाता राजा युधिष्ठिर की भी अनुमति प्राप्त कर ली है, हे इस राज्य के धर्मात्मा निवासियो।
3हे निष्पापो, मैं गान्धारी सहित सिर झुकाकर बार-बार आपसे याचना करता हूँ। आप सब हमें अनुमति दीजिए।"
4वैशम्पायन ने कहा — हे सम्राट्, कुरुराज के ये करुण वचन सुनकर एकत्र कुरुजाङ्गल के समस्त निवासी रोने लगे।
5अपने हाथों और उत्तरीयों से अपने मुख ढँककर वे सब मनुष्य शोक से जलते हुए कुछ काल तक इस प्रकार रोए जैसे पिता और माताएँ रोती हैं।
6जिन हृदयों से प्रत्येक अन्य विचार हट चुका था, उनमें धृतराष्ट्र की संसार त्यागने की इच्छा से उत्पन्न शोक धारण किए हुए वे चेतनाशून्य पुरुषों के समान दिखाई देने लगे।
7धृतराष्ट्र की वन जाने की इच्छा की घोषणा से उत्पन्न हृदय की उस व्याकुलता को रोककर वे धीरे-धीरे एक-दूसरे से बात करने और अपनी इच्छाएँ प्रकट करने में समर्थ हुए।
8हे राजन्, अपने वचनों को संक्षेप में रखते हुए उन्होंने उनका भार एक ब्राह्मण को सौंपा और इस प्रकार वृद्ध राजा को उत्तर दिया।
9सर्वसम्मति से चुने गए वे विद्वान् और सदाचारी ब्राह्मण, जो समस्त विषयों के ज्ञाता और समस्त ऋचाओं के निपुण थे और जिनका नाम साम्ब था, बोलने को उद्यत हुए।
10समस्त सभा की अनुमति और उसके पूर्ण अनुमोदन के साथ, अपनी शक्तियों से परिचित वे महाबुद्धिमान् विद्वान् ब्राह्मण राजा से ये वचन बोले।
11हे सम्राट्, इस सभा का उत्तर मुझे सौंपा गया है। हे वीर, मैं उसे कहूँगा! हे राजन्, आप उसे ग्रहण कीजिए।
12हे राजाधिराज, हे बलशाली, आप जो कहते हैं वह सब सत्य है। उसमें ऐसा कुछ नहीं है जो तनिक भी असत्य से रँगा हो। आप हमारे हितैषी हैं, जैसे सचमुच हम आपके हैं।
13सचमुच, इस राजकुल में कभी कोई ऐसा राजा नहीं हुआ जो अपनी प्रजा पर शासन करने आकर उनके बीच अप्रिय हो गया हो।
14आपने हम पर पिताओं अथवा भाइयों के समान शासन किया है। राजा दुर्योधन ने भी हमारे साथ कभी कोई अन्याय नहीं किया।
15हे राजन्, वही कीजिए जो उन धर्मात्मा तपस्वी सत्यवतीपुत्र ने कहा है। सचमुच वे हमारे गुरुओं में श्रेष्ठ हैं।
16हे राजन्, आपके द्वारा छोड़े जाने पर हमें आपके सैकड़ों गुणों का स्मरण करते हुए शोक और दुःख में दिन बिताने होंगे।
17हे सम्राट्, राजा दुर्योधन द्वारा हम वैसे ही भली-भाँति रक्षित और शासित थे जैसे राजा शन्तनु द्वारा, अथवा चित्राङ्गद द्वारा, अथवा आपके पिता द्वारा, जो भीष्म के पराक्रम से संरक्षित थे, अथवा पृथ्वी के उन शासक पाण्डु द्वारा, जिनके समस्त कर्मों का पर्यवेक्षण आप करते थे।
18हे सम्राट्, आपके पुत्र ने हमारे साथ तनिक भी अन्याय कभी नहीं किया। हम उस राजा पर उतने ही विश्वास से निर्भर होकर जीते रहे जितने अपने ही पिता पर।
19हम (उस शासक के अधीन) कैसे जीते रहे, यह आपको ज्ञात है। इसी प्रकार हे राजन्, महाबुद्धिमान् और विवेकशील कुन्तीपुत्र के शासन में भी हमने सहस्रों वर्षों तक महान् सुख भोगा है।
20प्रचुर दानों के साथ यज्ञ करने वाले ये धर्मात्मा राजा हमारे वंश के उन प्राचीन राजर्षियों के आचरण का अनुसरण करते हैं, जो पुण्यकर्मा थे और जिनमें कुरु, संवरण तथा अन्य, और महाबुद्धिमान् भरत भी थे।
21हे सम्राट्, इन युधिष्ठिर के शासन के विषय में तनिक भी निन्दनीय कुछ नहीं है। आपके द्वारा संरक्षित और शासित होकर हम सब महान् सुख में जीते रहे हैं।
22आप पर और आपके पुत्रों पर तनिक भी चूक का दोष नहीं लगाया जा सकता। बन्धुओं के इस विनाश के विषय में आपने दुर्योधन के बारे में जो कहा है, उस पर हे कुरुनन्दन, मैं आपसे (मुझे सुनने की) प्रार्थना करता हूँ।
23कुरुओं पर जो संहार आ पड़ा वह दुर्योधन के कारण नहीं हुआ। वह आपके द्वारा भी नहीं लाया गया। और न वह कर्ण तथा सुबलपुत्र द्वारा लाया गया।
24हम जानते हैं कि वह भाग्य से घिरा हुआ था और उसका प्रतिकार असम्भव था। भाग्य का मनुष्य के प्रयत्न से प्रतिरोध नहीं किया जा सकता।
25हे सम्राट्, अठारह अक्षौहिणी सैनिक एकत्र किए गए थे। अठारह दिनों में वह सेना कुरुयोद्धाओं में श्रेष्ठ, अर्थात् भीष्म, द्रोण तथा अन्य, और महान् कर्ण, वीर युयुधान और धृष्टद्युम्न द्वारा, तथा पाण्डु के चार पुत्रों — अर्थात् भीम, अर्जुन और जुड़वाँ भाइयों — द्वारा नष्ट कर दी गई। हे राजन्, यह विनाश भाग्य के प्रभाव के बिना नहीं हो सकता था।
26निःसन्देह, विशेष रूप से क्षत्रियों द्वारा शत्रुओं का वध किया जाना चाहिए और युद्ध में मृत्यु का सामना किया जाना चाहिए। विद्या और बाहुबल से सम्पन्न उन नरश्रेष्ठों द्वारा पृथ्वी अपने अश्वों, रथों और हाथियों सहित उजाड़ दी गई है।
27उन महान् राजाओं के उस विनाश का कारण आपका पुत्र नहीं था। न आप उसका कारण थे, न आपके सेवक, न कर्ण, न सुबलपुत्र।
28जान लीजिए कि कुरुवंश के उन श्रेष्ठ पुरुषों का तथा सहस्रों राजाओं का विनाश भाग्य द्वारा ही उत्पन्न किया गया था। इसमें और कौन कुछ कह सकता है?
29आप समस्त संसार के गुरु और स्वामी माने जाते हैं। इसलिए हम आपकी उपस्थिति में आपके धर्मात्मा पुत्र को दोषमुक्त करते हैं।
30वे राजा अपने समस्त साथियों सहित वीरों के लिए सुरक्षित लोकों को प्राप्त करें। ब्राह्मणश्रेष्ठों की अनुमति पाकर वे स्वर्गलोक में आनन्दपूर्वक विहार करें।
31आप भी महान् पुण्य और धर्म में अटल स्थिरता प्राप्त करेंगे। हे उत्तम व्रत वाले, वेदों में विहित कर्तव्यों का पूर्ण रूप से पालन कीजिए।
32न आपको और न हमें पाण्डवों की चिन्ता करने की आवश्यकता है। वे तो साक्षात् स्वर्ग पर शासन करने में समर्थ हैं, फिर पृथ्वी की तो बात ही क्या?
33हे महाबुद्धिमान्, हे कुरुवंशश्रेष्ठ, सुख में हो या दुःख में, इस राज्य की प्रजा उन पाण्डवों की आज्ञा मानेगी जिनका आभूषण उनका सदाचार है।
34पाण्डुपुत्र प्राचीन काल के समस्त महान् राजाओं की रीति के अनुसार वे बहुमूल्य दान करते हैं जो यज्ञों में तथा श्राद्धकर्मों में द्विजश्रेष्ठों को सदा दिए जाने चाहिए।
35महान् कुन्तीपुत्र सौम्य और जितेन्द्रिय हैं, और सदा इस प्रकार व्यय करने को उद्यत रहते हैं मानो वे दूसरे वैश्रवण हों। उनके पास महान् मन्त्री हैं जो उनकी सेवा में रहते हैं।
36वे अपने शत्रुओं पर भी करुणा करते हैं। सचमुच वे भरतवंशश्रेष्ठ शुद्ध आचरण वाले हैं। महान् बुद्धि से सम्पन्न होकर वे अपने व्यवहार में पूर्णतः सरल हैं और हमारा वैसे ही शासन तथा संरक्षण करते हैं जैसे पिता अपनी सन्तान का।
37हे राजर्षि, जो धर्म के पुत्र हैं उनके सङ्ग के कारण भीम, अर्जुन तथा अन्य हमारे साथ तनिक भी अन्याय कभी नहीं करेंगे।
38हे कुरुवंशी, वे सौम्य पुरुषों के प्रति सौम्य हैं, और उग्र पुरुषों के प्रति भयंकर विष वाले सर्पों के समान उग्र। महान् तेज से सम्पन्न वे महात्मा सदा प्रजा के कल्याण में तत्पर रहते हैं।
39न कुन्ती, न आपकी (पुत्रवधू) पाञ्चाली, न उलूपी, और न सात्वतवंश की राजकुमारी — कोई भी इन लोगों के साथ तनिक भी अन्याय करेगी।
40जो स्नेह आपने हमारे प्रति दिखाया है, और जो युधिष्ठिर में उससे भी अधिक मात्रा में विद्यमान दिखाई देता है, वह नगर और प्रदेशों के लोगों द्वारा भुलाया नहीं जा सकता।
41स्वयं धर्म के कर्तव्यों में समर्पित वे महारथी कुन्तीपुत्र प्रजा की रक्षा और पालन करेंगे, चाहे वह अधर्मी ही क्यों न हो जाए।
42हे राजन्, हे नरश्रेष्ठ, इसलिए आप युधिष्ठिर के विषय में हृदय की समस्त चिन्ता दूर करके समस्त पुण्यकर्मों की सिद्धि में लग जाइए।
43उन ब्राह्मण के धर्म और पुण्य से युक्त इन वचनों को सुनकर और उनका अनुमोदन करते हुए उस सभा के प्रत्येक व्यक्ति ने कहा — "उत्तम! उत्तम!" और उन्हें अपना ही वचन मान लिया।
44धृतराष्ट्र ने भी उन वचनों की बार-बार बड़ी प्रशंसा करते हुए अपनी प्रजा की उस सभा को धीरे-धीरे विसर्जित किया।
45हे भरतवंशश्रेष्ठ, उनके द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर और मङ्गलमय दृष्टि से देखे जाकर उन वृद्ध राजा ने हाथ जोड़कर बदले में उन सबका सम्मान किया।
46तत्पश्चात् वे गान्धारी सहित अपने प्रासाद में प्रविष्ट हुए। अब सुनिए कि उस रात्रि के बीत जाने पर उन्होंने क्या किया।
नेपाली
1हे कुरुवंशी, ती वृद्ध राजाले यसरी भनेपछि नगरवासी र प्रदेशका बासिन्दा केही समय चेतनाशून्य पुरुषहरूजस्तै उभिइरहे।
2उनीहरूलाई मौन र शोकले अवरुद्ध कण्ठ भएको पाएर राजा धृतराष्ट्रले एक पटक फेरि तिनीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे नरश्रेष्ठहरू, म जो वृद्ध छु, पुत्रहीन छु र हृदयको उदासीले पीडित भई आफ्नी यस विवाहिता पत्नीसहित विलाप गर्छु, मैले वनमा जाने विषयमा आफ्ना पितामह द्वीपजन्मा कृष्ण (व्यास)को, तथा सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता राजा युधिष्ठिरको पनि अनुमति प्राप्त गरिसकेको छु, हे यस राज्यका धर्मात्मा बासिन्दाहरू।
3हे निष्पापहरू, म गान्धारीसहित शिर निहुराएर बारम्बार तपाईंहरूसँग याचना गर्छु। तपाईंहरू सबैले हामीलाई अनुमति दिनुहोस्।"
4वैशम्पायनले भने — हे सम्राट्, कुरुराजका यी करुण वचन सुनेर जम्मा भएका कुरुजाङ्गलका सम्पूर्ण बासिन्दा रुन थाले।
5आफ्ना हात र उत्तरीयले आफ्ना मुख छोपेर ती सबै मानिस शोकले जल्दै केही काल यसरी रोए जसरी पिता र माताहरू रुन्छन्।
6जुन हृदयबाट प्रत्येक अन्य विचार हटिसकेको थियो, तीमा धृतराष्ट्रको संसार त्याग्ने इच्छाबाट उत्पन्न शोक धारण गरेर तिनीहरू चेतनाशून्य पुरुषहरूजस्तै देखिन थाले।
7धृतराष्ट्रको वन जाने इच्छाको घोषणाबाट उत्पन्न हृदयको त्यस व्याकुलतालाई रोकेर तिनीहरू बिस्तारै एकअर्कासँग कुरा गर्न र आफ्ना इच्छा प्रकट गर्न समर्थ भए।
8हे राजन्, आफ्ना वचनलाई सङ्क्षेपमा राख्दै तिनीहरूले त्यसको भार एक ब्राह्मणलाई सुम्पे र यसरी वृद्ध राजालाई उत्तर दिए।
9सर्वसम्मतिले छानिएका ती विद्वान् र सदाचारी ब्राह्मण, जो सम्पूर्ण विषयका ज्ञाता र सम्पूर्ण ऋचाका निपुण थिए र जसको नाम साम्ब थियो, बोल्न उद्यत भए।
10सम्पूर्ण सभाको अनुमति र त्यसको पूर्ण अनुमोदनसहित, आफ्ना शक्तिसँग परिचित ती महाबुद्धिमान् विद्वान् ब्राह्मणले राजालाई यी वचन भने।
11हे सम्राट्, यस सभाको उत्तर मलाई सुम्पिएको छ। हे वीर, म त्यो भन्नेछु! हे राजन्, तपाईं त्यो ग्रहण गर्नुहोस्।
12हे राजाधिराज, हे बलशाली, तपाईंले जे भन्नुहुन्छ त्यो सबै सत्य हो। त्यसमा यस्तो केही छैन जो तनिक पनि असत्यले रङ्गिएको होस्। तपाईं हाम्रा हितैषी हुनुहुन्छ, जसरी साँच्चै हामी तपाईंका हौँ।
13साँच्चै, यस राजकुलमा कहिल्यै यस्तो कुनै राजा भएन जो आफ्नो प्रजामाथि शासन गर्न आएर तिनीहरूका बीच अप्रिय भएको होस्।
14तपाईंले हामीमाथि पिता वा भाइहरूसमान शासन गर्नुभएको छ। राजा दुर्योधनले पनि हामीसँग कहिल्यै कुनै अन्याय गरेनन्।
15हे राजन्, त्यही गर्नुहोस् जो ती धर्मात्मा तपस्वी सत्यवतीपुत्रले भन्नुभएको छ। साँच्चै उहाँ हाम्रा गुरुहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
16हे राजन्, तपाईंले छोडेपछि हामीले तपाईंका सयौँ गुणको सम्झना गर्दै शोक र दुःखमा दिन बिताउनुपर्नेछ।
17हे सम्राट्, राजा दुर्योधनद्वारा हामी त्यसै गरी राम्ररी रक्षित र शासित थियौँ जसरी राजा शन्तनुद्वारा, अथवा चित्राङ्गदद्वारा, अथवा तपाईंका पिताद्वारा, जो भीष्मको पराक्रमले संरक्षित थिए, अथवा पृथ्वीका ती शासक पाण्डुद्वारा, जसका सम्पूर्ण कर्मको पर्यवेक्षण तपाईंले गर्नुहुन्थ्यो।
18हे सम्राट्, तपाईंका छोराले हामीसँग तनिक पनि अन्याय कहिल्यै गरेनन्। हामी त्यस राजामाथि त्यति नै विश्वासले निर्भर भई बाँचिरह्यौँ जति आफ्नै पितामाथि।
19हामी (त्यस शासकको अधीनमा) कसरी बाँच्यौँ, यो तपाईंलाई थाहा छ। यसै गरी हे राजन्, महाबुद्धिमान् र विवेकशील कुन्तीपुत्रको शासनमा पनि हामीले हजारौँ वर्षसम्म महान् सुख भोगेका छौँ।
20प्रचुर दानसहित यज्ञ गर्ने यी धर्मात्मा राजाले हाम्रो वंशका ती प्राचीन राजर्षिहरूको आचरणको अनुसरण गर्छन्, जो पुण्यकर्मा थिए र जसमा कुरु, संवरण तथा अरू, र महाबुद्धिमान् भरत पनि थिए।
21हे सम्राट्, यी युधिष्ठिरको शासनका विषयमा तनिक पनि निन्दनीय केही छैन। तपाईंद्वारा संरक्षित र शासित भई हामी सबै महान् सुखमा बाँचेका छौँ।
22तपाईंमाथि र तपाईंका छोराहरूमाथि तनिक पनि चुकको दोष लगाउन सकिँदैन। बन्धुहरूको यस विनाशका विषयमा तपाईंले दुर्योधनका बारेमा जे भन्नुभएको छ, त्यसमा हे कुरुनन्दन, म तपाईंसँग (मलाई सुन्न) प्रार्थना गर्छु।
23कुरुहरूमाथि जुन संहार आइपर्यो त्यो दुर्योधनका कारण भएको होइन। त्यो तपाईंद्वारा पनि ल्याइएको होइन। र न त्यो कर्ण तथा सुबलपुत्रद्वारा ल्याइएको हो।
24हामी जान्दछौँ कि त्यो भाग्यले घेरिएको थियो र त्यसको प्रतिकार असम्भव थियो। भाग्यको मानिसको प्रयत्नले प्रतिरोध गर्न सकिँदैन।
25हे सम्राट्, अठार अक्षौहिणी सैनिक जम्मा गरिएका थिए। अठार दिनमा त्यो सेना कुरुयोद्धाहरूमा श्रेष्ठ, अर्थात् भीष्म, द्रोण तथा अरू, र महान् कर्ण, वीर युयुधान र धृष्टद्युम्नद्वारा, तथा पाण्डुका चार छोरा — अर्थात् भीम, अर्जुन र जुम्ल्याहा भाइहरू — द्वारा नष्ट पारियो। हे राजन्, यो विनाश भाग्यको प्रभावविना हुन सक्दैनथ्यो।
26निःसन्देह, विशेष गरी क्षत्रियहरूद्वारा शत्रुहरूको वध गरिनुपर्छ र युद्धमा मृत्युको सामना गरिनुपर्छ। विद्या र बाहुबलले सम्पन्न ती नरश्रेष्ठहरूद्वारा पृथ्वी आफ्ना अश्व, रथ र हात्तीसहित उजाड पारिएको छ।
27ती महान् राजाहरूको त्यस विनाशको कारण तपाईंका छोरा थिएनन्। न तपाईं त्यसको कारण हुनुहुन्थ्यो, न तपाईंका सेवक, न कर्ण, न सुबलपुत्र।
28जान्नुहोस् कि कुरुवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषहरूको तथा हजारौँ राजाहरूको विनाश भाग्यद्वारै उत्पन्न गरिएको थियो। यसमा अरू कसले के भन्न सक्छ?
29तपाईं सम्पूर्ण संसारका गुरु र स्वामी मानिनुहुन्छ। त्यसैले हामी तपाईंको उपस्थितिमा तपाईंका धर्मात्मा छोरालाई दोषमुक्त गर्छौं।
30ती राजाले आफ्ना सम्पूर्ण साथीसहित वीरहरूका लागि सुरक्षित लोक प्राप्त गरून्। ब्राह्मणश्रेष्ठहरूको अनुमति पाएर उनले स्वर्गलोकमा आनन्दपूर्वक विहार गरून्।
31तपाईंले पनि महान् पुण्य र धर्ममा अटल स्थिरता प्राप्त गर्नुहुनेछ। हे उत्तम व्रत भएका, वेदमा विहित कर्तव्यको पूर्ण रूपले पालन गर्नुहोस्।
32न तपाईंलाई न हामीलाई पाण्डवहरूको चिन्ता गर्नु आवश्यक छ। तिनीहरू त साक्षात् स्वर्गमाथि शासन गर्न समर्थ छन्, अनि पृथ्वीको त कुरै के?
33हे महाबुद्धिमान्, हे कुरुवंशश्रेष्ठ, सुखमा होस् वा दुःखमा, यस राज्यको प्रजाले ती पाण्डवहरूको आज्ञा मान्नेछ जसको आभूषण तिनीहरूको सदाचार हो।
34पाण्डुपुत्रले प्राचीन कालका सम्पूर्ण महान् राजाहरूको रीतिअनुसार ती बहुमूल्य दान गर्छन् जो यज्ञमा तथा श्राद्धकर्ममा द्विजश्रेष्ठहरूलाई सधैँ दिइनुपर्छ।
35महान् कुन्तीपुत्र सौम्य र जितेन्द्रिय छन्, र सधैँ यसरी खर्च गर्न उद्यत रहन्छन् मानौँ उनी अर्का वैश्रवण हुन्। उनीसँग महान् मन्त्रीहरू छन् जो उनको सेवामा रहन्छन्।
36उनी आफ्ना शत्रुहरूमाथि पनि करुणा गर्छन्। साँच्चै ती भरतवंशश्रेष्ठ शुद्ध आचरण भएका छन्। महान् बुद्धिले सम्पन्न भई उनी आफ्नो व्यवहारमा पूर्णतः सरल छन् र हाम्रो त्यसै गरी शासन तथा संरक्षण गर्छन् जसरी पिताले आफ्ना सन्तानको।
37हे राजर्षि, जो धर्मका छोरा हुन् उनको सङ्गतका कारण भीम, अर्जुन तथा अरूले हामीसँग तनिक पनि अन्याय कहिल्यै गर्नेछैनन्।
38हे कुरुवंशी, तिनीहरू सौम्य पुरुषहरूप्रति सौम्य छन्, र उग्र पुरुषहरूप्रति भयङ्कर विष भएका सर्पझैँ उग्र। महान् तेजले सम्पन्न ती महात्माहरू सधैँ प्रजाको कल्याणमा तत्पर रहन्छन्।
39न कुन्ती, न तपाईंकी (बुहारी) पाञ्चाली, न उलूपी, र न सात्वतवंशकी राजकुमारी — कसैले पनि यी मानिसहरूसँग तनिक पनि अन्याय गर्नेछैनन्।
40जुन स्नेह तपाईंले हामीप्रति देखाउनुभएको छ, र जो युधिष्ठिरमा त्योभन्दा पनि बढी मात्रामा विद्यमान देखिन्छ, त्यो नगर र प्रदेशका मानिसहरूले बिर्सन सक्दैनन्।
41स्वयं धर्मका कर्तव्यमा समर्पित ती महारथी कुन्तीपुत्रहरूले प्रजाको रक्षा र पालन गर्नेछन्, चाहे त्यो अधर्मी नै किन नहोस्।
42हे राजन्, हे नरश्रेष्ठ, त्यसैले तपाईं युधिष्ठिरका विषयमा हृदयको सम्पूर्ण चिन्ता हटाएर सम्पूर्ण पुण्यकर्मको सिद्धिमा लाग्नुहोस्।
43ती ब्राह्मणका धर्म र पुण्यले युक्त यी वचन सुनेर र तिनको अनुमोदन गर्दै त्यस सभाका प्रत्येक व्यक्तिले भने — "उत्तम! उत्तम!" र तिनलाई आफ्नै वचन माने।
44धृतराष्ट्रले पनि ती वचनको बारम्बार ठूलो प्रशंसा गर्दै आफ्नो प्रजाको त्यस सभालाई बिस्तारै विसर्जन गरे।
45हे भरतवंशश्रेष्ठ, तिनीहरूद्वारा यसरी सम्मानित भई र मङ्गलमय दृष्टिले हेरिएर ती वृद्ध राजाले हात जोडेर बदलामा ती सबैको सम्मान गरे।
46त्यसपछि उनी गान्धारीसहित आफ्नो प्रासादमा प्रवेश गरे। अब सुन्नुहोस् कि त्यो रात बितेपछि उनले के गरे।