आश्रमवासिक पर्व — धृतराष्ट्र का युधिष्ठिर को उपदेश
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 265
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्। ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्यानुगतस्तदा।॥
2मन्दप्राणगतिर्धीमान् कृच्छ्रादिव समुद्वहन्। पदातिः स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा॥
3तमन्वगच्छद् विदुरो विद्वान् सूतश्च संजयः। स चापि परमेष्वासः कृपः शारद्वतस्तथा॥
4स प्रविश्य गृहं राजन् कृतपूर्वाहिकक्रियः। तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत् तदा॥
5गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी। वधूभिरुपचारेण पूजिताभुङ्क्त भारत॥
6कृताहारं कृताहारा: सर्वे ते विदुरादयः। पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम्॥
7ततोऽब्रवीन्महाराज कुन्तीपुत्रमुपह्वरे। निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नम्बिकासुतः॥ अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन। अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते॥
8तत्त शक्यं महाराज रक्षितुं पाण्डुनन्दन। राज्यं धर्मेण कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत्॥
9विद्यावृद्धान् सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर। शृणुयास्ते च यद् ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन्॥
10प्रातरुत्थाय तान् राजन् पूजयित्वा यथाविधि। कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः॥
11ते तु सम्मानिता राजंस्त्वया कार्यहितार्थिना। प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वथा तव भारत॥
12इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत् परिपालय। हितायैव भविष्यन्ति रक्षित द्रविणं यथा॥
13अमात्यानुपधातीतान् पितृपैतामहाशुचीन्। दान्तान् कर्मसु पुण्यांश्च पुण्यान् सर्वेषु योजयेः॥
14चारयेयाश्च सततं चारैरविदितः परैः। परीक्षितैर्बहुविधैः स्वराष्ट्रप्रतिवासिभिः॥
15पुरं च ते सुगुप्तं स्याद् दृढप्राकारतोरणम्। अट्टाट्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतोदिशम्॥
16तस्य द्वाराणि सर्वाणि पर्याप्तानि बृहन्ति च। सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च॥
17पुरुषैरलमर्थस्ते विदितैः कुलशीलतः। आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत॥ विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च। स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धराप्तैरधिष्ठिताः॥ शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्धिश्च युधिष्ठिर।
18मन्त्रिणश्चैव कुर्वीथा द्विजान् विद्याविशारदान्॥ विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून्।
19तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिः सह॥ समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित्।
20सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः॥ अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथंचन।
21वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुसारिणः॥ सर्वे मन्त्रगृहे वा ये चापि जडपङ्गवः।
22मन्त्रभेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीक्षिताम्॥ न ते शक्या: समाधातुं कथंचिदिति मे मतिः।
23दोषांश्च मन्त्रभेदस्य ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले॥ अभेदे च गुणा राजन् पुनः पुनररिंदम।
24पौरजानपदानां न शौचाशौचे युधिष्ठिर॥ यथा स्याद् विदितं राजंस्तथा कार्यं कुरूद्वह।
25व्यवहरश्च ते राजन् नित्यमाप्तैरधिष्ठितः॥ योज्यस्तुष्टैर्हितै राजन् नित्यं चारैरनुष्ठितः।
26परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत॥ प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर।
27आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शिनः॥ उग्रदण्डप्रधानाश्च मिथ्या व्याहारिणस्तथा। आक्रोष्टारश्च लुब्धश्च हर्तारः साहसप्रियाः।॥ समाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः।
28हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः॥ प्रातरेव हि पश्येथा ये कुर्युर्व्ययकर्म ते।
29अलंकारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः॥ पश्येथाश्च ततो योधान् सदा त्वं प्रतिहर्षयन्।
30दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत्॥ सदा चापररात्रान्ते भवेत् कार्यार्थनिर्णयः। मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत्॥
31सर्वे त्वौपयिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ। तथैवालंकृतः काले तिष्ठेथा भूरिदक्षिण॥
32चक्रवत् तात कार्याणां पर्यायो दृश्यते सदा। कोशस्य निचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा॥
33विपिधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः। चारैर्विदित्वा शुज्रेश्च ये राज्ञामन्तरैषिणः॥
34तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद् घातयेथा नराधिप। कर्म दृष्ट्वाथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह॥
35कारयेयाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः। सेनाप्रणेता च भवेत् तव तात दृढव्रतः॥
36शूरः क्लेशसहश्चैव हितो भक्तश्च पूरुषः। सर्वे जनपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव॥
37गोवद्रासभवश्चैव कुर्युर्ये व्यवहारिणः। स्वरन्ध्र पररन्धं च स्वेषु चैव परेषु च॥ उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर।
38देशजाश्चैव पुरुषा विक्रान्ताः स्वेषु कर्मसु॥ यात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया।
39गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषां वै जनाधिप। अविचार्याश्च ते ते स्युरचला इव नित्यशः॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said son Having received the kings' permission, the highly energetic king Dhritarastra, then, went to his own palace, followed by Gandhari.
2With weakened strength and slow motion, that highly intelligent king walked with difficulty, like the leader, exhausted with age, of an elephantine herd.
3He was followed by the highly learned Vidura, and his charioteer Sanjaya, as also that powerful bowman Kripa the of Sharadvata.
4Entering his palace, O king, he performed the morning rites and, after pleasing many foremost of Brahmanas, he took some food.
5Gandhari knowing every duty, as also the highly intelligent Kunti, adored with offers of various articles by their daughters-in-law, then took some food, O Bharata.
6After Dhritarashtra had eaten, and Vidura also and others had done the same, the Pandavas, having finished their meals, approached and sat around the old king.
7Then the son of Ambika, O monarch, addressing Kunti's son, who was seated near him, and touching his back with his hand, said, 'You should always, O delighter of the Kurus, act vigilantly about everything connected with your kingdom consisting of eight limbs, o foremost of kings, and in which the claims of virtue should ever be kept foremost.
8You are, O son of Kunti, cndued with intelligence and learning. Listen to me, O king, I tell you what the means are by which, O son of Pandu, the kingdom is capable of being righteously protected.
9You should always, O Yudhishthria, honour those persons who are old in learning. You should listen to what they would say, and act accordingly without any scruple.
10Rising early in the morning, O king, adore them with due rites, and when the time comes for action, you should consult them about your (intended) acts.
11When, led by the desire of knowing what would be beneficial to you about your measures, you honour them, they will, O son, always declare what is for your behoof, O Bharata!
12You should always keep your senses as you keep your horses. They will then prove beneficial to you, like riches that is not wasted.
13You should employ only those ministers who have passed the tests of honesty, who are hereditary officers of state, possessed of pure conduct, self-controlled, expert in the discharge of business, and endued with righteous conduct.
14You should always gather information through spies in various disguises, whose faithfulness have been tested, who are natives of your kingdom, and who should not be known to your enemies.
15Your citadel should be properly protected with strong walls and arched gates. On every side such walls, with watch-towers on them standing close to one another, should be made as will admit six persons walking side by side on their top.
16The gates should all be large and sufficiently strong. Kept in proper places, those gates should be carefully guarded.
17Let your purpose be accomplished through men whose families and conduct are wellknown. You should always protect your body also with care in matters connected with your food, O Bharata, as also in the hours of sport and eating and in matters connected with the garlands you wear and the beds you lie upon. The ladies of your household should be properly protected, looked over by aged and trusted servitors, of good conduct, well-born, and possessed of learning, O Yudhishthira.
18You should made ministers of Brahmanas possessed of learning, endued with humility, well-born, knowing religion and profit, and adorned with simplicity of behaviour.
19You should hold consultations with them. You should not, however, admit many persons into your consultations. on particular occasions you may consult with the whole of your council or with a portion of it.
20Entering a chamber or spot that is wellprotected (from intruders) you should hold your consultations. You may hold your consultation in a forest hat is divested of grass. You should never consult at night time.
21Apes and birds and other animals which can imitatc human beings should all be excluded from the council chamber, as also idiots and lame and palsied individuals.
22I think that the evils which originate from the divulgence of the counsels of kings are such that they cannot be remedied.
23You should repeatedly refer, in the midst of your counselors, to the evils which arise from the divulgence of counsels, ochastiser of enemies, and to the merits which flow from counsels properly kept.
24You should, O Yudhishthira, act in such a manner as to determine the merits and faults of the inhabitants of your city and the provinces.
25Let your laws, O king, be always administered by trusted judges placed in charge thereof, who should also be contented and of good conduct. Their acts should also be ascertained by you through spies.
26Let your judicial officers, O Yudhishthira, mete out punishments, according to the law, on offenders after careful determining the gravity of the offenses.
27They who take bribes, they who are the violators of the chastity of other peoples' wives, they who inflict heavy punishments, they who are liars, they who are revelers, they who are stained by cupidity, they who are murderers, they who are doers of rash deeds, they who are disturbers of assemblies and the sports of others, and they who brings about a confusion of castes, should, according to considerations of time and place, be punished with either fines or death.
28In the morning you should see those who are employed in making your disbursements. After that you should look to your toilet and then to your food.
29You should next supervise your arms, pleasing them on every occasion. You should devote your evenings to envoys and spies.
30The latter end of the night should be devoted by you to settle what acts should be done by you in the day. Midnight's and midday's should be devoted to amusements and sports. At all times, however, you should think of the means for the execution your projects.
31At the proper time, adorning your body, you should sit prepared to make gifts in profusion. The turns for different deeds, O son, ceaselessly revolve like wheels.
32You should do your best to fill your treasuries of various kinds by fair means. You should avoid all unlawful means for that purpose.
33Learning through your spies who your enemies are, who are bent on finding out your shortcoming, you should, through trusted agents, cause them to be destroyed from a distance.
34Examining their conduct, you should, O perpetuator of Kuru's race, appoint your servants. You should cause all your deeds to be accomplished through your servitors whether they are appointed for those acts or not.
35The commandant of your army should be of firm conduct, courageous, capable of bearing hardships, loyal, and devoted to your wellbeing.
36Artisans and mechanics, O son of Pandu, living in your provinces, should always do your acts like kine and asses.
37You should always, O Yudhishthira, be careful to ascertain your own shortcomings as also those of your enemies. The shortcomings also of your own men as also of the men of your enemies should equally be known.
38Those men of your kingdom, who are wellskilled in their respective callings, and are devoted to your good, should be patronized by you with adequate means of support.
39A wise king, O chief of men, should always see that the accomplishments of his subjects might be kept up. They would then be firinly devoted to you, seeing that they did not fall away from their skill
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — राजा की अनुमति पाकर महातेजस्वी राजा धृतराष्ट्र तब गान्धारी सहित अपने प्रासाद को गए।
2क्षीण बल और मन्द गति वाले वे महाबुद्धिमान् राजा कठिनाई से चले, जैसे वृद्धावस्था से थका हुआ किसी गजयूथ का नायक चलता है।
3उनके पीछे महाविद्वान् विदुर, उनके सारथि सञ्जय, तथा वे महान् धनुर्धर शरद्वान्पुत्र कृप भी चले।
4हे राजन्, अपने प्रासाद में प्रवेश करके उन्होंने प्रातःकालीन कर्म किए और अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठों को प्रसन्न करने के पश्चात् कुछ भोजन किया।
5हे भरत, समस्त धर्मों की ज्ञाता गान्धारी तथा महाबुद्धिमती कुन्ती ने भी, अपनी पुत्रवधुओं द्वारा विविध वस्तुएँ अर्पित करके सत्कृत होकर, तब कुछ भोजन किया।
6धृतराष्ट्र के भोजन कर लेने पर, और विदुर तथा अन्य लोगों के भी वैसा ही कर लेने पर, पाण्डव अपना भोजन समाप्त करके उन वृद्ध राजा के पास आकर उन्हें घेरकर बैठ गए।
7हे सम्राट्, तब अम्बिकापुत्र ने अपने पास बैठे कुन्तीपुत्र को सम्बोधित करके और अपने हाथ से उनकी पीठ स्पर्श करके कहा — "हे कुरुनन्दन, हे राजाओं में श्रेष्ठ, तुम्हें अपने आठ अङ्गों वाले राज्य से सम्बन्धित प्रत्येक विषय में सदा सावधानी से कार्य करना चाहिए, और उसमें धर्म के दावों को सदा सर्वोपरि रखना चाहिए।
8हे कुन्तीपुत्र, तुम बुद्धि और विद्या से सम्पन्न हो। हे राजन्, मुझे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि हे पाण्डुपुत्र, वे कौन से उपाय हैं जिनसे राज्य की धर्मपूर्वक रक्षा की जा सकती है।
9हे युधिष्ठिर, तुम्हें सदा उन पुरुषों का सम्मान करना चाहिए जो विद्या में वृद्ध हैं। तुम्हें उनकी बात सुननी चाहिए और बिना किसी सन्देह के उसके अनुसार आचरण करना चाहिए।
10हे राजन्, प्रातःकाल शीघ्र उठकर विधिपूर्वक उनका सत्कार करो, और जब कार्य का समय आए, तब अपने (प्रस्तावित) कर्मों के विषय में उनसे परामर्श लो।
11हे भरत, हे पुत्र, जब तुम अपने उपायों के विषय में जो हितकर होगा वह जानने की इच्छा से प्रेरित होकर उनका सम्मान करोगे, तब वे सदा वही कहेंगे जो तुम्हारे हित में होगा।
12तुम्हें सदा अपनी इन्द्रियों को उसी प्रकार वश में रखना चाहिए जैसे तुम अपने अश्वों को रखते हो। तब वे तुम्हारे लिए हितकर सिद्ध होंगी, उस धन के समान जो नष्ट नहीं होता।
13तुम्हें केवल उन्हीं मन्त्रियों को नियुक्त करना चाहिए जो ईमानदारी की परीक्षा में उत्तीर्ण हुए हों, जो राज्य के वंशानुगत अधिकारी हों, शुद्ध आचरण वाले, आत्मसंयमी, कार्य निर्वहन में निपुण और धर्मसंगत आचरण से सम्पन्न हों।
14तुम्हें सदा विविध वेश धारण करने वाले गुप्तचरों के द्वारा सूचना एकत्र करनी चाहिए, जिनकी निष्ठा परखी जा चुकी हो, जो तुम्हारे राज्य के ही निवासी हों, और जिन्हें तुम्हारे शत्रु न जानते हों।
15तुम्हारा दुर्ग दृढ़ प्राचीरों और मेहराबदार द्वारों से भली-भाँति सुरक्षित होना चाहिए। चारों ओर ऐसे प्राचीर बनाए जाएँ, जिन पर एक-दूसरे के निकट खड़े अट्टालक हों, और जिनके ऊपर छह पुरुष साथ-साथ चल सकें।
16द्वार सब के सब विशाल और पर्याप्त दृढ़ होने चाहिए। उचित स्थानों पर रखे गए वे द्वार सावधानीपूर्वक रक्षित किए जाने चाहिए।
17तुम्हारा प्रयोजन उन्हीं पुरुषों के द्वारा सिद्ध हो जिनके कुल और आचरण सुविदित हों। हे भरत, तुम्हें अपने भोजन से सम्बन्धित विषयों में, तथा क्रीड़ा और भोजन के समयों में, और जो मालाएँ तुम धारण करते हो तथा जिन शय्याओं पर तुम सोते हो — उनसे सम्बन्धित विषयों में भी अपने शरीर की सदा सावधानी से रक्षा करनी चाहिए। हे युधिष्ठिर, तुम्हारे अन्तःपुर की स्त्रियों की भी उचित रक्षा होनी चाहिए, और उनकी देखभाल वृद्ध तथा विश्वसनीय सेवकों द्वारा की जानी चाहिए, जो सदाचारी, कुलीन और विद्या से सम्पन्न हों।
18तुम्हें ऐसे ब्राह्मणों को मन्त्री बनाना चाहिए जो विद्या से सम्पन्न हों, विनम्रता से युक्त हों, कुलीन हों, धर्म और अर्थ को जानते हों, और आचरण की सरलता से अलंकृत हों।
19तुम्हें उनके साथ मन्त्रणा करनी चाहिए। किन्तु तुम्हें अपनी मन्त्रणाओं में बहुत से व्यक्तियों को सम्मिलित नहीं करना चाहिए। विशेष अवसरों पर तुम अपनी सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद् से अथवा उसके किसी अंश से परामर्श कर सकते हो।
20किसी ऐसे कक्ष अथवा स्थान में प्रवेश करके, जो (घुसपैठियों से) भली-भाँति सुरक्षित हो, तुम्हें अपनी मन्त्रणा करनी चाहिए। तुम ऐसे वन में मन्त्रणा कर सकते हो जो घास से रहित हो। तुम्हें कभी रात के समय मन्त्रणा नहीं करनी चाहिए।
21बन्दर, पक्षी तथा अन्य ऐसे प्राणी जो मनुष्यों की नकल कर सकते हैं, वे सब मन्त्रणा-कक्ष से बाहर रखे जाने चाहिए, और वैसे ही मूर्ख तथा लँगड़े और पक्षाघातग्रस्त व्यक्ति भी।
22मैं समझता हूँ कि राजाओं की मन्त्रणाओं के भेद खुल जाने से जो अनर्थ उत्पन्न होते हैं वे ऐसे होते हैं जिनका उपचार नहीं हो सकता।
23हे शत्रुदमन, तुम्हें अपने मन्त्रियों के बीच बार-बार उन अनर्थों की चर्चा करनी चाहिए जो मन्त्रणाओं के भेद खुलने से उत्पन्न होते हैं, तथा उन गुणों की भी जो मन्त्रणाओं को भली-भाँति गुप्त रखने से प्राप्त होते हैं।
24हे युधिष्ठिर, तुम्हें ऐसा आचरण करना चाहिए जिससे तुम अपने नगर और प्रदेशों के निवासियों के गुण-दोषों का निर्धारण कर सको।
25हे राजन्, तुम्हारे विधानों का प्रशासन सदा उन विश्वसनीय न्यायाधीशों द्वारा हो जो उसके लिए नियुक्त किए गए हों, और जो सन्तुष्ट तथा सदाचारी भी हों। उनके कर्मों का पता भी तुम्हें गुप्तचरों के द्वारा लगाना चाहिए।
26हे युधिष्ठिर, तुम्हारे न्यायाधिकारी अपराधों की गम्भीरता का सावधानीपूर्वक निर्धारण करने के पश्चात् अपराधियों को विधि के अनुसार दण्ड दें।
27जो घूस लेते हैं, जो दूसरों की स्त्रियों के सतीत्व का हरण करते हैं, जो कठोर दण्ड देते हैं, जो झूठ बोलते हैं, जो मद्यपान में लिप्त हैं, जो लोभ से कलङ्कित हैं, जो हत्यारे हैं, जो उतावले कर्म करते हैं, जो सभाओं तथा दूसरों की क्रीड़ाओं में विघ्न डालते हैं, और जो वर्णसङ्कर उत्पन्न करते हैं — उन्हें देश और काल के विचार के अनुसार अर्थदण्ड अथवा मृत्युदण्ड दिया जाना चाहिए।
28प्रातःकाल तुम्हें उन लोगों से मिलना चाहिए जो तुम्हारे व्यय-वितरण के कार्य में लगे हैं। उसके पश्चात् तुम्हें अपने प्रसाधन की ओर और तत्पश्चात् अपने भोजन की ओर ध्यान देना चाहिए।
29तत्पश्चात् तुम्हें अपने शस्त्रों का निरीक्षण करना चाहिए और प्रत्येक अवसर पर उन्हें सुव्यवस्थित रखना चाहिए। तुम्हें अपनी सन्ध्याएँ दूतों और गुप्तचरों को देनी चाहिए।
30रात्रि का अन्तिम भाग तुम्हें यह निश्चित करने में लगाना चाहिए कि दिन में तुम्हें कौन-कौन से कर्म करने हैं। मध्यरात्रि और मध्याह्न आमोद-प्रमोद और क्रीड़ाओं के लिए हों। किन्तु प्रत्येक समय तुम्हें अपनी योजनाओं के कार्यान्वयन के उपायों का विचार करते रहना चाहिए।
31उचित समय पर अपने शरीर को अलंकृत करके तुम्हें प्रचुर दान देने के लिए तत्पर होकर बैठना चाहिए। हे पुत्र, विभिन्न कर्मों की बारी चक्रों के समान निरन्तर घूमती रहती है।
32तुम्हें उचित उपायों से अपने विविध कोश भरने का पूरा प्रयत्न करना चाहिए। उस प्रयोजन के लिए तुम्हें समस्त अनुचित उपायों से बचना चाहिए।
33अपने गुप्तचरों के द्वारा यह जानकर कि तुम्हारे शत्रु कौन हैं और कौन तुम्हारी त्रुटियाँ खोजने में लगे हैं, तुम्हें विश्वसनीय अनुचरों के द्वारा उन्हें दूर से ही नष्ट करा देना चाहिए।
34हे कुरुवंश के परिपालक, उनके आचरण की परीक्षा करके तुम्हें अपने सेवक नियुक्त करने चाहिए। तुम्हें अपने समस्त कार्य अपने सेवकों के द्वारा सम्पन्न कराने चाहिए, चाहे वे उन कार्यों के लिए नियुक्त हों या न हों।
35तुम्हारी सेना का सेनापति दृढ़ आचरण वाला, साहसी, कष्ट सहने में समर्थ, निष्ठावान् और तुम्हारे कल्याण के प्रति समर्पित होना चाहिए।
36हे पाण्डुपुत्र, तुम्हारे प्रदेशों में रहने वाले शिल्पी और कारीगर सदा तुम्हारे कार्य गौओं और गधों के समान करते रहें।
37हे युधिष्ठिर, तुम्हें सदा अपनी तथा अपने शत्रुओं की त्रुटियाँ जानने में सावधान रहना चाहिए। अपने पुरुषों की तथा अपने शत्रुओं के पुरुषों की त्रुटियाँ भी समान रूप से ज्ञात होनी चाहिए।
38तुम्हारे राज्य के जो लोग अपने-अपने व्यवसायों में भली-भाँति निपुण हैं और तुम्हारे हित के प्रति समर्पित हैं, उन्हें तुम्हें पर्याप्त जीविका के साधनों से संरक्षण देना चाहिए।
39हे नरश्रेष्ठ, बुद्धिमान् राजा को सदा यह देखना चाहिए कि उसकी प्रजा के कौशल बने रहें। तब वे यह देखकर कि उनका कौशल क्षीण नहीं हो रहा है, तुम्हारे प्रति दृढ़ता से समर्पित रहेंगे।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — राजाको अनुमति पाएर महातेजस्वी राजा धृतराष्ट्र तब गान्धारीसहित आफ्नो प्रासादमा गए।
2क्षीण बल र मन्द गति भएका ती महाबुद्धिमान् राजा कठिनाइले हिँडे, जसरी वृद्धावस्थाले थाकेको कुनै गजयूथको नायक हिँड्छ।
3उनको पछि महाविद्वान् विदुर, उनका सारथि सञ्जय, तथा ती महान् धनुर्धर शरद्वान्पुत्र कृप पनि लागे।
4हे राजन्, आफ्नो प्रासादमा प्रवेश गरेर उनले बिहानका कर्म गरे र अनेक ब्राह्मणश्रेष्ठलाई प्रसन्न पारेपछि केही भोजन गरे।
5हे भरत, सम्पूर्ण धर्मकी ज्ञाता गान्धारी तथा महाबुद्धिमती कुन्तीले पनि, आफ्ना बुहारीहरूले विविध वस्तु अर्पण गरेर सत्कृत भई, तब केही भोजन गरे।
6धृतराष्ट्रले भोजन गरिसकेपछि, र विदुर तथा अन्य मानिसहरूले पनि त्यसै गरिसकेपछि, पाण्डवहरू आफ्नो भोजन सकेर ती वृद्ध राजाकहाँ आई उनलाई घेरेर बसे।
7हे सम्राट्, तब अम्बिकापुत्रले आफ्नो छेउमा बसेका कुन्तीपुत्रलाई सम्बोधन गर्दै र आफ्नो हातले उनको ढाड स्पर्श गर्दै भने — "हे कुरुनन्दन, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तिमीले आफ्नो आठ अङ्ग भएको राज्यसँग सम्बन्धित प्रत्येक विषयमा सधैँ सावधानीले कार्य गर्नुपर्छ, र त्यसमा धर्मका दाबीलाई सधैँ सर्वोपरि राख्नुपर्छ।
8हे कुन्तीपुत्र, तिमी बुद्धि र विद्याले सम्पन्न छौ। हे राजन्, मलाई सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि हे पाण्डुपुत्र, ती कुन उपाय हुन् जसबाट राज्यको धर्मपूर्वक रक्षा गर्न सकिन्छ।
9हे युधिष्ठिर, तिमीले सधैँ ती पुरुषहरूको सम्मान गर्नुपर्छ जो विद्यामा वृद्ध छन्। तिमीले उनीहरूको कुरा सुन्नुपर्छ र कुनै सन्देहविना त्यसैअनुसार आचरण गर्नुपर्छ।
10हे राजन्, बिहान चाँडै उठेर विधिपूर्वक उनीहरूको सत्कार गर, र जब कार्यको समय आउँछ, तब आफ्ना (प्रस्तावित) कर्मका विषयमा उनीहरूसँग सल्लाह लेऊ।
11हे भरत, हे छोरा, जब तिमी आफ्ना उपायका विषयमा जे हितकर हुनेछ त्यो जान्ने इच्छाले प्रेरित भई उनीहरूको सम्मान गर्नेछौ, तब उनीहरूले सधैँ त्यही भन्नेछन् जो तिम्रो हितमा हुनेछ।
12तिमीले सधैँ आफ्ना इन्द्रियलाई त्यसै गरी वशमा राख्नुपर्छ जसरी तिमी आफ्ना अश्वलाई राख्छौ। तब ती तिम्रा लागि हितकर सिद्ध हुनेछन्, त्यस धनजस्तै जो नष्ट हुँदैन।
13तिमीले केवल ती मन्त्रीहरूलाई नियुक्त गर्नुपर्छ जो इमानदारीको परीक्षामा उत्तीर्ण भएका होऊन्, जो राज्यका वंशानुगत अधिकारी होऊन्, शुद्ध आचरण भएका, आत्मसंयमी, कार्य निर्वाहमा निपुण र धर्मसङ्गत आचरणले सम्पन्न होऊन्।
14तिमीले सधैँ विविध भेष धारण गर्ने गुप्तचरहरूद्वारा सूचना जम्मा गर्नुपर्छ, जसको निष्ठा परखिइसकेको होस्, जो तिम्रै राज्यका बासिन्दा होऊन्, र जसलाई तिम्रा शत्रुले नचिनून्।
15तिम्रो दुर्ग दृढ पर्खाल र मेहराबदार ढोकाले राम्ररी सुरक्षित हुनुपर्छ। चारैतिर यस्ता पर्खाल बनाइऊन्, जसमाथि एकअर्काको नजिक उभिएका अट्टालिका होऊन्, र जसमाथि छ जना पुरुष सँगसँगै हिँड्न सकून्।
16ढोकाहरू सबै विशाल र पर्याप्त दृढ हुनुपर्छ। उचित स्थानमा राखिएका ती ढोका सावधानीपूर्वक रक्षित गरिनुपर्छ।
17तिम्रो प्रयोजन ती पुरुषहरूद्वारा नै सिद्ध होस् जसका कुल र आचरण सुविदित होऊन्। हे भरत, तिमीले आफ्नो भोजनसँग सम्बन्धित विषयमा, तथा क्रीडा र भोजनका समयमा, र जुन माला तिमी धारण गर्छौ तथा जुन शय्यामा तिमी सुत्छौ — तीसँग सम्बन्धित विषयमा पनि आफ्नो शरीरको सधैँ सावधानीले रक्षा गर्नुपर्छ। हे युधिष्ठिर, तिम्रो अन्तःपुरका स्त्रीहरूको पनि उचित रक्षा हुनुपर्छ, र तिनीहरूको हेरचाह वृद्ध तथा विश्वसनीय सेवकहरूद्वारा गरिनुपर्छ, जो सदाचारी, कुलीन र विद्याले सम्पन्न होऊन्।
18तिमीले यस्ता ब्राह्मणहरूलाई मन्त्री बनाउनुपर्छ जो विद्याले सम्पन्न होऊन्, विनम्रताले युक्त होऊन्, कुलीन होऊन्, धर्म र अर्थ जान्दछन् होऊन्, र आचरणको सरलताले अलङ्कृत होऊन्।
19तिमीले उनीहरूसँग मन्त्रणा गर्नुपर्छ। तर तिमीले आफ्ना मन्त्रणामा धेरै व्यक्तिलाई सम्मिलित गर्नुहुँदैन। विशेष अवसरमा तिमी आफ्नो सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद्सँग अथवा त्यसको कुनै अंशसँग सल्लाह गर्न सक्छौ।
20कुनै यस्तो कक्ष अथवा स्थानमा प्रवेश गरेर, जो (घुसपैठीहरूबाट) राम्ररी सुरक्षित होस्, तिमीले आफ्नो मन्त्रणा गर्नुपर्छ। तिमी यस्तो वनमा मन्त्रणा गर्न सक्छौ जो घाँसबाट रहित होस्। तिमीले कहिल्यै रातको समयमा मन्त्रणा गर्नुहुँदैन।
21बाँदर, चरा तथा अन्य यस्ता प्राणी जसले मानिसको नक्कल गर्न सक्छन्, ती सबै मन्त्रणा-कक्षबाट बाहिर राखिनुपर्छ, र त्यसै गरी मूर्ख तथा लङ्गडा र पक्षाघातग्रस्त व्यक्ति पनि।
22म ठान्छु कि राजाहरूका मन्त्रणाका भेद खुल्दा जुन अनर्थ उत्पन्न हुन्छन् ती यस्ता हुन्छन् जसको उपचार हुन सक्दैन।
23हे शत्रुदमन, तिमीले आफ्ना मन्त्रीहरूका बीच बारम्बार ती अनर्थको चर्चा गर्नुपर्छ जो मन्त्रणाका भेद खुल्दा उत्पन्न हुन्छन्, तथा ती गुणको पनि जो मन्त्रणालाई राम्ररी गुप्त राख्दा प्राप्त हुन्छन्।
24हे युधिष्ठिर, तिमीले यस्तो आचरण गर्नुपर्छ जसबाट तिमी आफ्नो नगर र प्रदेशका बासिन्दाहरूका गुणदोषको निर्धारण गर्न सक।
25हे राजन्, तिम्रा विधानको प्रशासन सधैँ ती विश्वसनीय न्यायाधीशहरूद्वारा होस् जो त्यसका लागि नियुक्त गरिएका होऊन्, र जो सन्तुष्ट तथा सदाचारी पनि होऊन्। तिनीहरूका कर्मको पत्तो पनि तिमीले गुप्तचरहरूद्वारा लगाउनुपर्छ।
26हे युधिष्ठिर, तिम्रा न्यायाधिकारीहरूले अपराधको गम्भीरताको सावधानीपूर्वक निर्धारण गरेपछि अपराधीहरूलाई विधिअनुसार दण्ड दिऊन्।
27जसले घूस लिन्छन्, जसले अरूका स्त्रीहरूको सतीत्व हरण गर्छन्, जसले कठोर दण्ड दिन्छन्, जसले झूट बोल्छन्, जो मद्यपानमा लिप्त छन्, जो लोभले कलङ्कित छन्, जो हत्यारा छन्, जसले हतारका कर्म गर्छन्, जसले सभा तथा अरूका क्रीडामा विघ्न पार्छन्, र जसले वर्णसङ्कर उत्पन्न गर्छन् — तिनीहरूलाई देश र कालको विचारअनुसार अर्थदण्ड अथवा मृत्युदण्ड दिइनुपर्छ।
28बिहान तिमीले ती मानिसहरूसँग भेट्नुपर्छ जो तिम्रो खर्च-वितरणको कार्यमा लागेका छन्। त्यसपछि तिमीले आफ्नो प्रसाधनतिर र त्यसपछि आफ्नो भोजनतिर ध्यान दिनुपर्छ।
29त्यसपछि तिमीले आफ्ना शस्त्रको निरीक्षण गर्नुपर्छ र प्रत्येक अवसरमा तिनलाई सुव्यवस्थित राख्नुपर्छ। तिमीले आफ्ना साँझ दूत र गुप्तचरहरूलाई दिनुपर्छ।
30रातको अन्तिम भाग तिमीले यो निश्चित गर्नमा लगाउनुपर्छ कि दिनमा तिमीले कुन-कुन कर्म गर्नुपर्छ। मध्यरात र मध्याह्न आमोदप्रमोद र क्रीडाका लागि होऊन्। तर प्रत्येक समय तिमीले आफ्ना योजनाको कार्यान्वयनका उपायको विचार गरिरहनुपर्छ।
31उचित समयमा आफ्नो शरीरलाई अलङ्कृत गरेर तिमीले प्रचुर दान दिन तत्पर भई बस्नुपर्छ। हे छोरा, विभिन्न कर्मको पालो चक्रझैँ निरन्तर घुमिरहन्छ।
32तिमीले उचित उपायले आफ्ना विविध कोश भर्ने पूरा प्रयत्न गर्नुपर्छ। त्यस प्रयोजनका लागि तिमीले सम्पूर्ण अनुचित उपायबाट जोगिनुपर्छ।
33आफ्ना गुप्तचरहरूद्वारा यो थाहा पाएर कि तिम्रा शत्रु को हुन् र को तिम्रा त्रुटि खोज्नमा लागेका छन्, तिमीले विश्वसनीय अनुचरहरूद्वारा तिनीहरूलाई टाढैबाट नष्ट गराउनुपर्छ।
34हे कुरुवंशका परिपालक, उनीहरूको आचरणको परीक्षा गरेर तिमीले आफ्ना सेवक नियुक्त गर्नुपर्छ। तिमीले आफ्ना सम्पूर्ण कार्य आफ्ना सेवकहरूद्वारा सम्पन्न गराउनुपर्छ, चाहे तिनीहरू ती कार्यका लागि नियुक्त होऊन् वा नहोऊन्।
35तिम्रो सेनाको सेनापति दृढ आचरण भएको, साहसी, कष्ट सहन समर्थ, निष्ठावान् र तिम्रो कल्याणप्रति समर्पित हुनुपर्छ।
36हे पाण्डुपुत्र, तिम्रा प्रदेशमा बस्ने शिल्पी र कारिगरहरूले सधैँ तिम्रा कार्य गाई र गधाझैँ गरिरहून्।
37हे युधिष्ठिर, तिमीले सधैँ आफ्ना तथा आफ्ना शत्रुहरूका त्रुटि जान्नमा सावधान रहनुपर्छ। आफ्ना पुरुषहरूका तथा आफ्ना शत्रुहरूका पुरुषका त्रुटि पनि समान रूपले ज्ञात हुनुपर्छ।
38तिम्रो राज्यका जुन मानिसहरू आ-आफ्ना व्यवसायमा राम्ररी निपुण छन् र तिम्रो हितप्रति समर्पित छन्, तिनीहरूलाई तिमीले पर्याप्त जीविकाका साधनले संरक्षण दिनुपर्छ।
39हे नरश्रेष्ठ, बुद्धिमान् राजाले सधैँ यो हेर्नुपर्छ कि उसको प्रजाको सीप कायम रहोस्। तब तिनीहरूले आफ्नो सीप क्षीण भइरहेको छैन भन्ने देखेर तिमीप्रति दृढतासाथ समर्पित रहनेछन्।