अनुगीता पर्व — यज्ञ का वर्णन
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 258
संस्कृत
1जनमेजय उवाच पितामह मे यज्ञे धर्मराजस्य धीमतः। यदाश्चर्यमभूत् किंचित् तद् भवान् वक्तुमर्हति॥
2वैशम्पायन उवाच श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम्। अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूत् प्रभो॥
3तर्पितेषु द्विजाग्येषु ज्ञातिसम्बन्धिबन्धुषु। दीनान्धकृपणे वापि तदा भरतसत्तम॥ घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत। पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि॥ नीलाक्षस्तत्र नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदानघ। वज्राशनिसमं नादममुञ्चद वसुधाधिप॥
4सकृदुत्सृज्य तन्नादं त्रासयानो मृगद्विजान्। मानुषं वचनं प्राह धृष्टो विलशयो महान्॥ सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः। उच्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः॥
5तस्य तद् वचनं श्रुत्वा नकुलस्य विशाम्पते। विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते ब्राह्मणर्षभाः॥
6ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते द्विजाः। कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम्॥
7किं बलं परमं तुभ्यं किं श्रुतं किं परायणम्। कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञं विगर्हसे।।१०
8अविलुप्यागमं कृत्स्नं विविधैर्यज्ञियैः कृतम्। यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च तथा कृतम्॥
9पूजार्हाः पूजिताश्चाव विधिवच्छास्त्रदर्शनात्। मन्त्राहुतिहुतश्चाग्निर्दत्तं देयममत्सरम्॥
10तुष्टा द्विजातयश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि। क्षत्रियाश्च सुयुद्धेन श्राद्धैश्चापि पितामहाः॥
11पालनेन विशस्तुष्टाः कामैस्तुष्टा वरस्त्रियः। अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः॥
12ज्ञातिसम्बन्धिनस्तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः। देवा हविर्भिः पुण्यैश्च रक्षणैः शरणागताः॥
13यदत्र तथ्यं तद् ब्रूहि सत्यं सत्यं द्विजातिषु। यथाश्रुतं यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्मणकाम्यया॥
14श्रद्धेयवाक्यः प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च। समागतश्च विप्रैस्त्वं तद् भवान् वक्तुमर्हति॥
15इति पृष्टो द्विजैस्तैः स प्रहसन् नकुलोऽब्रवीत्। नैषा मृषा मया वाणी प्रोक्ता दर्पण वा द्विजाः॥
16यन्मयोक्तमिदं वाक्यं युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्। सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो द्विजर्षभाः॥
17इत्यवश्यं मयैतद् वो वक्तव्यं द्विजसत्तमाः। शृणुताव्यग्रमनसः शंसतो मे यथातथम्॥
18अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयादुतमुत्तमम्। उच्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः॥
19स्वर्ग येन द्विजाः प्राप्तः सभार्यः ससुतस्नुषः। यथा चाघ शरीरस्य ममेदं काञ्चनीकृतम्॥
20नकुल उवाच हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम्। न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद् द्विजाः॥
21धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते। उच्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित् कापोतिरभवत् तदा॥
22सभार्यः सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः। बभूव शुक्वृत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः॥
23षष्ठे काले सदा विप्रो भुडन्तै तैः सह सुव्रतः। षष्ठे काले कदाचित् तु तस्याहारो न विद्यते॥ भुक्तेऽन्यस्मिन् कदाचित् स षष्ठे काले द्विजोत्तमः। कदाचिद् धर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे॥ नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तन्निबोधता क्षीणौषधिसमावेशे द्रव्यहीनोऽभवत् तदा॥
24काले कालेऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम्। क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते॥
25उच्छं तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे। उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च विप्रस्तपसि संस्थितः॥
26उज्छमप्राप्तवानेव ब्राह्मणः क्षुच्छ्रमान्वितः। स तथैव क्षुधाविष्टः सार्धं परिजनेन ह॥
27क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः। अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन्॥
28यवप्रस्थं तु तं सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः। कृतजप्याह्निकास्ते तु हुत्वा चार्नि यथाविधि॥ कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः। अथागच्छद् द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा।॥
29ते तं दृष्ट्वातिथिं प्राप्तं प्रहृष्टमनसोऽभवन्। तेऽभिवाद्य सुखप्रश्न पृष्ट्वा तमतिथि तदा॥
30विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः। अनसूयवो विक्रोधाः साधवो वीतमत्सराः॥
31त्यक्तमानमदक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः। स ब्रह्मचर्यं गोत्रं ते तस्य ख्यात्वा परस्परम्॥ कुटी प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा। इदमर्थ्य च पाद्यं च वृसी चेयं तवानघ॥
32शुचयः सक्तवश्चमे नियमोपार्जिताः प्रभो। प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजर्षभ॥
33इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः। भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टि जगाम सः॥
34स उच्छवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम्। आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति॥
35तस्य भार्याब्रवीद् वाक्यं मद्भागो दीयतामिति। गच्छत्वेष यथाकामं परितुष्टो द्विजोत्तमः॥
36इति ब्रुवन्तीं तां साध्वी भार्यां स द्विजसत्तमः। क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा तान् सक्तून् नाभ्यनन्दत॥
37आत्मानुमायो विद्वान् स तु विप्रर्षभस्तदा। जानन् वृद्धां क्षुधा” च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्।४४ त्वगस्थिभूतां वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ह। अपि कीटपतङ्गानां मृगाणां चैव शोभने॥ स्त्रियो रक्ष्याश्च पोषयाश्च न त्वेवं वक्तुमर्हसि। अनुकम्प्यो नरः पल्या पुष्टो रक्षित एव च॥
38प्रपतेद् यशसे दीप्तात् स च लोकान् न चाप्नुयात्। धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषा कुलसंततिः॥
39दारेष्वधीनो धर्मश्च पितॄणामात्मनस्तथा। न वेत्ति कर्मतो भार्यारक्षणे योऽक्षमः पुमान्॥ अयशो महदाप्नोति नरकांश्चैव गच्छति।
40इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्माथौ नौ समौ द्विज॥ सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे।
41सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः॥ स्त्रीणां पतिसमाधीनं कांक्षितं च द्विजर्षभ।
42ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः॥ भर्तुः प्रसादान्नारीणां रतिपुत्रफलं तथा।
43पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणाच्च मे॥ पुत्रप्रदानाद् वरदस्तस्मात् सक्तून् प्रयच्छ मे।
44जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम्॥ उपवास परिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः।
45इत्युक्तः स तया सक्तून् प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत्॥ द्विज सक्तूनिमान भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम।
46स तान् प्रगृह्य भुक्त्वा च र तुष्टिमगमद् द्विजः। तमुच्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत्॥
47सक्तूनिमान् प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम। इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत् करोम्यहम्॥
48भवान् हि परिपाल्यो मे सर्वदैव प्रयत्नतः। साधूनां काक्षितं यस्मात् पितुर्वृद्धस्य पालनम्॥
49पुत्रार्थो विहितो ह्येष वार्धके परिपालनम्। श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु शाश्वती॥
50प्राणधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया। प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम्॥
51पितोवाच अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम। उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवेत् सुतात्॥
52बालानां क्षुद् बलवती जानाम्येतदहं प्रभो। वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रका६१।।
53न मां जीर्णेन वयसा पुत्र क्षुद् बाधतेऽपि च। दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम्॥
54पुत्र उवाच अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात् पुत्र इति स्मृतः। आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात् बाह्यात्मानमिहात्मना॥
55पितोवाच रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च। परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादह्यि ते सुत॥
56इत्युक्त्वाऽऽदाय तान् सक्तून् प्रीतात्मा द्विजसत्तमः। प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा॥
57भुक्त्वा तानपि सक्तूत् स नैव तुष्टो बभूव ह। उच्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा व्रीडामनुजगाम ह॥
58तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया। सक्तूनादाय संहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत्॥ संतानात् तव संतानं मम विप्र भविष्यति। सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे॥
59तव प्रसादान्निर्वृत्ता मम लोकाः किलाक्षयाः। पुत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति॥
60धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्निनेता तथैव च। तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षयः॥
61पितृन्णात् तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुमा पुत्रपौत्रेश्च नियतं साधुलोकानुपाश्नुते॥
62श्वशुर उवाच वातातपविशीर्णाङ्गी त्वां विवर्णो निरीक्ष्य वै। कर्षितां सुव्रताचारे क्षुधविह्वलचेतसम्॥ कथं सक्तून् ग्रहन्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः। कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमर्हसि॥
63षष्ठे काले व्रतवती शौचशीलतपोऽन्विताम्। कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे॥
64बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया। उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी॥
65स्नुषोवाच गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम्। देवातिदेवस्तस्मात् त्वं सक्तूनादत्स्व मे प्रभो॥
66देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः। तव विप्र प्रसादेन लोकान् प्राप्स्यामहे शुभान्॥
67अवेक्ष्या इति कृत्वाहं दृढभक्तेति वा द्विजा चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमर्हसि॥
68श्वशुर उवाच अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे। या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे॥
69तस्मात् सक्तून् ग्रहीष्यामि वधु नार्हसि वञ्चनाम्। गणयित्वा महाभागे त्वां हि धर्मभृतां वरे॥
70इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून् प्रादाद् द्विजातये। ततस्तष्टोऽभवद् विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः॥८शा
71प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम्। वाग्मी तदा द्विजश्रेष्ठो धर्मः पुरुषविग्रहः॥ शुद्धेन तव दानेन न्यायोपात्तेन धर्मतः। यथाशक्ति विसृष्टेन प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम।
72अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः॥ गगनात् पुरुषवर्षं च पश्येदं पतितं भुवि।
73सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः॥ स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः।
74ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकचराश्च ये॥ कासन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं व्रज द्विजर्षभ।
75पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया॥ अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगान्युत।
76ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेन तपसा तथा॥ असंकरेण धर्मेण तस्माद् गच्छ दिवं द्विज।
77श्रद्धया परया यस्त्वं तपश्चरसि सुव्रत॥ तस्माद् देवाश्च दानेन प्रीता ब्राह्मणसत्तम।
78सर्वमेतद्धि यस्मात् ये दत्तं शुद्धेन चेतसा॥ कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो विजितः कर्मणा त्वया।
79क्षुधा निर्मुदति प्रज्ञां धर्मबुद्धिं व्यपोहति॥ क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह।
80बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्ग जयते ध्रुवम्॥ यदा दानरुचिः स्याद् वै तदा धर्मो न सीदति।
81अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च॥ धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया।
82द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम्॥ कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चैव ततः परा।
83स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्मोहान्न दृश्यते॥ स्वर्गार्गलं लोभबीजं रामगुप्तं दुरासदम्।
84तं तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः॥ ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्ति प्रदायिनः।
85सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च॥ दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः।
86रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः॥ शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः।
87न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः॥ न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रद्धापूतैः स तुष्यति।
88गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः॥ एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समपद्यत।
89आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः।।१०० प्राप्य पुण्यकुताल्लोकान् मोदते दिवि सुव्रतः।
90विभवो न नृणां पुण्यं स्वशक्त्या स्वर्जितं सताम्।। न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः।
91क्रोधाद् दानफलं हन्ति लोभात् स्वर्ग न गच्छति।। न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित् स्वर्गमश्नुते।
92न राजसूयैर्वहुभिरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः॥ न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव।
93सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाक्षयः॥ विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यथासुखम्।
94सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम्॥ आरोहत यथाकामं धर्मोऽस्मि द्विज पश्य माम्।
95तारितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते॥ सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रजा
96इत्युक्तवाक्ये धर्मे तु यानमारुह्य स द्विजः॥ सदारः ससुतश्चैव सस्नुषश्च दिवं गतः।
97तस्मिन् विप्रे गते स्वर्ग ससुते सस्नुषे तदा॥ भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात्।
98ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च॥ दिव्यपुष्पविमर्दाच्च साधोनलवैश्च तैः। विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम्॥ तस्य सत्याभिसंधस्य सक्तुदानेन चैव ह। शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम्॥ पश्यतेमं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः।
99कथमेवंविधं स्याद् वै पार्श्वमन्यदिति द्विजाः॥ तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्येमि पुनः पुनः!
100यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा कुरुराजस्य धीमतः॥ आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः।
101ततो मयोक्तं तद् वाक्यं प्रहस्य ब्राह्मणर्षभाः॥ सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं सम्मितो नेति सर्वथा।
102सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाहं काञ्चनीकृतः॥ नहि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम।
103इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान् यज्ञे द्विजवरांस्तदा॥ जगामादर्शनं तेषां विप्रास्ते च ययुर्ग्रहान्॥
104वैशम्पायन उवाच एतत् ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय। यदाश्चर्यमभूत् तत्र वाजिमेधे महाक्रतौ॥
105न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथंचन। ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः॥
106अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम्। तपो दमश्च सत्यं च प्रदानं चेति सम्मितम्॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said. You should tell me of any wonderful incident which took place in the sacrifice of my grandsire.
2Vaishampayana said Hear, O chief of kings, of a most wonderful event which took place, O powerful monarch, at the conclusion of that great Horse-Sacrifice.
3On all the foremost of Brahmanas and all the kinsmen and relatives and friends, and all the poor, the blind, and the helpless ones, being gratified, O chief of Bharata's race, when the gifts made in profusion were being spoken of on all sides, indeed, when flowers were rained down on the head of king Yudhishthira the just, a blue-eyed mungoose, O sinless one, with one side of his body converted into gold, came there and spoke a voice that was as loud and deep as thunder.
4Repeatedly uttering such deep sounds and thereby frightening all animals and birds, that proud dweller of a hole, with large body, spoke in a human voice and said, “You kings, this great sacrifice is not equal to a prastha of powdered daily given away by a liberal Brahmana of Kurukshetra who was observing the Unchcha vow.
5Hearing these words of the mongoose, o king, all those foremost of Brahmanas became stricken with wonder.
6Approaching the mongoose, they then asked him, saying, 'Whence have you come to this sacrifice this resort of the good and the pious?
7What is the extent of your power? What you learning? And what your refuge? How should we know you who thus censure this our sacrifice?
8Without having disregarded any portion of the scriptures, everything that should be done has been done here according to the scriptures and according to reason, with the help of various sacrificial rites.
9Those who are deserving of adoration, have been duly adored here according to the way pointed out by the scriptures. Libations have bcen poured on the sacred fire with the help of proper Mantras. That which should be given, has been given away without pride.
10The twice-born class have been pleased with gifts of various kinds. The Kshatriyas have been pleased with battles fought according to just methods. The grandfathers have been pleased with Sharaddhas,
11The Vaishyas have been pleased by the protection offered to them, and many foremost of women have been pleased by accomplishing their desires. The Shudras have been pleased b y kind speeches, and others with the residue of the profuse wealth collected on the spot.
12Kinsmen and relatives have been pleased by the purity of conduct shown by our king. The celestials have been pleased by libations of clarified butter and acts of merit, and dependents and followers by protection.
13That, therefore, which is true, do you truly declare to these Brahmanas. Indeed, do you declare what is according to the scriptures and to actual experience, asked by the Brahmanas who are eager to know.
14Your words are creditable. You are wise. You have have, also, a celestial form. You have come into the midst of learned Brahmanas. You should explain yourself.'
15Thus addressed by those twice-born persons, the mungoose, siniling, answered them as follows. “You twice-born ones, the words I have uttered are not false. Neither have I spoken them from pride.
16You have all heard what I have said. You foremost of twice-born persons, this sacrifice is not equal in merit to the gift of a prastha of powdered barley.
17Forsooth, I should say this, O focmost of Brahmanas. Listen to me with rapt attention as I truly describe to you what took place.
18Wonderful and excellent was the event that happened. It was seen by me and its consequences were felt by me. The incident relates to a liberal Brahmana living in Kurukshetra in the observance of the Unchcha VOW.
19On account of that incident he attained to Heaven, O twice-born ones, along with his wife and son and daughter-in-law. And in consequence of what then took place half my body became changed into gold.
20The Mungoose continued : O twice-born ones, I shall presently tell you what the excellent fruit was of the gift, made by a Brahmana, of a very little measure (of powdered barley) acquired by fair means.
21On that righteous spot of ground known by the name of Kurukshetra, which is the habitation of many righteous persons, there lived a Brahmana observing the Unchcha vow. That mode of living is like that of the pigeon.
22He lived there with his wife and son and daughter-in-law and practiced penances. Of righteous soul and with senses completely controlled, he adopted the mode of living which is followed by a parrot.
23Of excellent vows, he used to cat every day at the sixth division. If there was nothing to eat at the sixth division of the day, that excellent Brahmana would fast for that day and eat the next day at the sixth division. On one occasion, you Brahmanas, there took place a dreadful famine in the land. During that time there was nothing stored in the abode of that righteous Brahmana. The herbs and plants were all dried up and the whole kingdom became void of food-stores.
24When the habitual hours came for eating, the Brahmana had nothing to eat. This happened day after day. All the members of his family were stricken with hunger but were obliged to pass the days as best they could.
25One day, in the month of Jyaishtha, while the Sun was in the meridian, the Brahman was engaged, in picking up grains of corn. Afflicted by heat and hunger, he was practicing this penance.
26Unable to obtain of corn, the Brahmana soon became exhausted with hunger and toil. Indeed, with all the members of his family, he had no food to eat.
27That best of Brahmanas passed the days in terrible suffering. One day, after the sixth division came, he succeeded in getting a prastha of barley.
28That barley was then reduced by those ascetics to powder for making what is called Saktu of it. Having finished their silent recitations and other daily rites, and having duly poured libations on the sacred fire, those ascetics divided that little quantity of powdered barley amongst them selves so that the share of each came up to the measure of Kudava (twelve double handfuls). As they were about to sit down for cating, there came to their abode a guest.
29Seeing the person who came as a guest, all of them became highly pleased. Indeed, seeing him, they saluted him and made the usual inquiries of health and happiness.
30They were of pure minds, self-controlled, and gifted with faith and control over the passions. Freed from malice, they all conquered anger. Possessed of piety, they were never pained at seeing other people's happiness.
31They had renounced pride and haughtiness and anger. Indeed, they knew every duty, O foremost of twice-born ones! Informing their guest of their own penances and of the race or family to which they belonged, and ascertaining from him in return those particulars, they caused that hungry guest of theirs to enter their cottage. Addressing him they said, This is the Arghya for you. This water is for washing your feet. There are scattered some Kusha grass for your seat, O sinless one.
32Here is some clean Saktu acquired by lawful means, O powerful one! Given by us, O foremost of twice-born persons, do you accept it.
33Thus addressed by them, that Brahmana accepted the Kudava (twelve double handfuls) of powdered barley which was offered to him and ate it all. But his hunger, O king, was not satisfied with what he ate.
34The Brahmana while observing the Unchcha vow, seeing that his guest's hunger was still unsatisfied, began to think of what other food he could place before him for pleasing him.
35Then his wife said to him. Let my share be given to him! Let this foremost of twice-born persons be pleased and let him then go wherever he will.
36Knowing that his chaste wife who said so, was herself stricken with hunger, that best of Brahmanas could not approve of her share of the powdered barley being given to the guest.
37Indeed, that best of Brahmanas endued with learning, knowing from his own state that his aged, toil-worn, cheerless, and helpless wife was herself afflicted by hunger, and seeing that lady who had been emaciated into mere skin and bones, was quivering with weakness, addressed her and said, 'O beautiful one, with even animals, with even worms and insects, wives are fed and protected. You should not, therefore, say so. The wife treats her husband with kindness and feeds and protects him.
38Everything connected with religion, pleasure, and wealth, careful nursing, offspring for perpetuating the race, are all dependent on the wife. Indeed, the merits of a person himself as also of his deceased ancestors depend also on her.
39The wife should know her husband by his deeds. Indeed, that man who fails to protect his wife, carns great infamy here and goes into Hell hereafter. Such a man falls down from even a position of great fame and never succeeds in acquiring happy regions hereafter.
40Thus addressed, she answered him, saying, O twice-born one, our religions acts and wealth are united. Do you take a fourth of this barley! Indeed, be pleased with me.
41Truth, pleasure, religious merit, and Heaven, as acquirable by good qualities, of women, as also all the objects of their desire, O foremost of twice-born ones, depend on the husband.
42In the production of children the mother contributes her blood. The father contributes his sced. The husband is the highest deity of the wife. Through the favour of the husband, women get both pleasure and offspring as the reward.
43You are my Pati (lord) for the protection you give me. You are my Bhartri for the means of sustenance you give me. You are, again, boon-giver to me one account of your having presented me a son. Do you, therefore, take my share of the barley and give it to the guest.
44Overcome by decrepitude, you are of advanced years. Afflicted by hunger, you are greatly weakened. Worn out with fasts, you are very much emaciated.
45Thus addressed by her, he took her share of the powdered barley and addressing his guest, said, 'O twice-bom one, O best of men, do you accept this quantity of powdered barley as well.
46The Brahmana, having accepted that quantity, immediately ate it up, but his hunger was not yet satisfied. Secing him ungratified, the Brahmana in the observance of the Unchcha vow became thoughtful.
47His son then said to him 'O best of men, taking my share of the barley do you give it to the guest! I consider this act of mine as one of great merit. Therefore, I do it.
48You should be always maintained by me with great care. Maintenance of the father is a duty which the good always covet.
49The maintenance of the father in his old age is the duty laid down for the son. This is the eternal Shruti (audition) current in the three worlds, O learned Rishi.
50By living on barely you are capable of practicing penances. The life-breath is the great deity which lives in the bodies of all embodied creatures.'
51The Father said If you attain to the age of even a thousand year, You will still seem to me to be only a little child. Having begotten a son, the father achieves success through him.
52O powerful me, I know that the hunger of children is very strong. I am old. I shall somehow succeed in holding my life-breaths. Do you, O son, become strong.
53Old and decrepit as I am, O son, hunger scarcely afflicts me. I have, again, for many years, practiced penances. I have no fear of death.
54The Son said-I am your offspring. The Shruti declare that one's offspring is called Putra, because one is rescued by him. One's own self, again, takes birth as his son. Do you, therefore, rescue yourself by your own self.
55The Father said In forin you are like me. In conduct and in self-control, also you are my like. You have been examined on various occasions by me. I shall, therefore, accept your share of the barley, O son!
56Having said this, that foremost of twiceborn persons cheerfully took his son's share of the barley and smilingly presented it to his twice-born guest.
57Having eaten that barley also, the guest's hunger was not satisfied. The righteous-should host in the observance of the Unchcha vow became asharmed.
58Desirous of doing what was agreeable to him, his chaste daughter-in-law then, bearing her share of the barley, approached him and said, Through your son, O learned Brahmana, I shall obtain a son. Do you, therefore, take my share of the barley and give it to this guest.
59Through your grace, numerous regions of beatitude will be mine for eternity Through a grandson one obtains those regions going where one has not to suffer any kind of misery.
60Like the three-fold objects of life beginning with Religion, or the three-fold sacred fires, there is a triple aggregate of everlasting Heavens, depending upon the son, the grandson, and the great-grandson.
61The son is called Putra because he frees his ancestor's debt. Through sons and grandsons one always enjoys the happiness of those regions which are reserved for the pious and the good.
62The Father-in-law said-O you of excellent vows and conduct, seeing you wasted by wind and sun, deprived of your very complexion, emaciated, and almost destitute of consciousness through hunger, how can I be such a transgressor against the rules of virtue as to take your share of the barley? O auspicious damsel, you should not say so, for the sake of those auspicious results for which every family must try.
63O auspicious lady, how can I hold you at even this the sixth division of the day abstaining from food and observing vows? You are gifted with purity and good conduct and penances. Alas, even you have to pass your days in so much misery.
64You are a child, afflicted by hunger, and belong to the softer sex. You should be always protected by mc! Alas, I have to see you worn out with fasts, O you who are the delighter of all your kinsmen.
65The Daughter-in-law said You are the senior of my senior, since you are the deity of my deity. You are, indeed, the god of my god. Do you, therefore, O powerful one, take my share of the barley.
66My body, life-breaths, and religious rites, have all one objects viz., the service of iny elder. through your favour, O learned Brahmana, I shall obtain many regions of happiness hereafter.
67I deserve to be looked after by you. Know, o twice-born one, that I am wholly devoted to you. Cherishing also this thought, viz., that my happiness is your concern, you should take this my share of the barley.
68O chaste lady, on account of such conduct of yours you will for ever shine in glory, for endued with vows and steadiness in rcligious rites, your eyes are directed to that conduct which should be observed towards elders.
69Therefore, O daughter-in-law, I shall take your share of the barley. You deserve not to be deceived by me, considering all your virtues. You are truly, O blessed damsel, the foremost of all persons observing the duties of righteousness.
70Having said so to her, the Brahmana took her share of the barley and gave it to his guest. At this the guest became pleased with that great Brahmana gifted with great piety.
71With gratified soul, that first of twice-bom persons, endued with great eloquence, who was none else than the deity of Virtue in a human form, then addressed that foremost of Brahmanas and said, 'O best of twice-born oncs, I am highly pleased with this pure gift of yours, this gift of what was acquired by fair mcans by you, and which you did freely part with, accordingly to the rules of virtue.
72Indeed, this gift of yours is being bruited about in Heaven by the dwellers of that happy region. Mark, flowers have been rained down from the sky on the Earth.
73The celestial Rishis, the deities, the Gandharvas, those who walk before the deities, and the celestial messengers, are all lauding you, struck with wonder at your gift.
74The twice-bom Rishis who live in the regions of Brahma, seated on their cars, are anxious to see you. O foremost of twice-born persons, go to Heaven.
75The Pitris living in their own region, have all been rescued by them. Others, also, who have not attained to the position of Pitris, have equally been rescued by you for countless cycles.
76For your Brahmacharya, your gifts, your sacrifices, your penances, and your acts of piety done with a pure heart, go you to Heaven.
77you of excellent vows, you practice penances with great devotion. Your gifts have, therefore, pleased the deities highly, O best of twice-borm ones.
78Since you have made this gift, in a season of great difficulty, with a pure heart, you have, by this act of yours, conquered the celestial region.
79Hunger destroys one's wisdom and drives off one's righteous understanding. One whose intelligence is overwhelmed by hunger renounces all fortitude.
80He, therefore, who conquers hunger, conquers Heaven, forsooth. One's righteousness is never destroyed as long as he cherishes the inclination of making gifts.
81Disregarding filial affection, disregarding the affection one feels for his wife, and reckoning virtue as the foremost, you have paid no attention to the cravings of nature.
82The acquisition of riches is an act of slight mcrit. Its gift to a worthy person is fraught with greater merit. Of still greater merit is the (proper) time. Lastly, devotion is fraught with the highest merit.
83The door of Heaven is very difficult to see. Through carelessness men cannot see it. The bar of Heaven's door has cupidity for its seed. That bar is kept fastened by desire and affection. Indeed, Heaven's door is unapproachable.
84Those men who have subdued anger and conquered their passions, those Brahmanas who are gifted with penances and who make gifts according to the extent of their ability, succeed in seeing it.
85It has been said that be who gives away a hundred, having a thousand, he who gives away ten, having a hundred, and he who gives a handful of water, having no moncy, are all equal as regards the merit they acquire.
86King Rantideva, when divested of all his riches, gave a small quantity of water with a pure a small quantity of water with a pure heart. Through this gift, O learned Brahmana, he went to the celestial region.
87The deity of righteousness is never pleased so much with large gifts of costly things as with gifts of even worthless things, if acquired lawfully and given away with devotion and faith.
88King Nriga had made gifts of thousands of kine to the twice-born class. By giving away only one cow which did not belong to him, he fell into Hell.
89Ushinara's son Shibi of excellent vows, by giving away the flesh of his own body, is rejoicing in the celestial region, having attained to the regions of the pious.
90Mere wealth is not merit. Good men acquire merit by exerting to the best of their power and with the help of righteousness. One does not acquire such merit by means of even various sacrifices as with even a little wealth that has been acquired by fair means.
91Through anger, the fruits of gifts are destroyed. Through cupidity one fails to go to the celestial region. One conversant with the merits of gifts, and leading a just course of conduct, succeeds, through penances, in enjoying the celestial region.
92The fruit, O Brahmana, of this gift made by you (of a prastha of powdered barley) is much greater than what one acquires by many Rajasuya-Sacrifices with profuse gifts or many Horse-Sacrifices.
93With this prastha of powdered barley you have conquered the eternal region of Brahman. Go you in happiness, O learned Brahmana, to the house of Brahman who is without the stain of darkness.
94O foremost of twice-born persons, a celestial car is here for all of you. Do you ascend it as you please! O Brahmana, I am the deity of Righteousness. Behold me!
95You have rescued your body. The fame of your achievement will least in the world. With your wife, your son, and your daughter-in-law, go now to the celestial region.
96After the deity of Righteousness had said these words, that Brahmana, with his wife, son, daughter-in-law, proceeded to the celestial region.
97After that learned Brahmana knowing all duties, had thus ascended to the celestial region with his son, daughter-in-law, and wife numbering the fourth, I came out of my hole.
98There with the scent of that powdered barley, with the mire caused by the water (with the Brahmana had given or his guest), with the contact (of my body) with the cclestial flowers which had been rained down, with the particles of the barley powder which that good man had given away, and the penances of that Brahmana, my head became gold. See, on account of the gift of that Brahmana who was firm in truth, and his penances half of this my ample body has become golden.
99O twice-born ones, for converting the rest of my body into gold I repeatedly go, with a cheerful heart, to the hermitages of ascetics and sacrifices performed by kings.
100Hearing of this sacrifice of the Kuru king, gifted with great wisdom, I came here with hopes. I have not, however, been made gold.
101O foremost of Brahmanas, it was for this that I uttered those words, viz., that this sacrifice can by no means compare with (the gift of) that prastha of powdered barley.
102With the grains of that prastha of powdered barley, I was made gold on that occasion. This great sacrifice, however, is not equal to those grains. This is my opinion.
103Having said those words to all those foremost of Brahmanas, the mungoose disappeared from their view. Those Brahmanas then returned to their respective homes.
104Vaishmpayana said O conquerer of hostile towns, I have now told you all about that wonderful incident which took place in that great Horse-Sacrifice.
105You should not, o king, think highly of sacrifice. Million of Rishis have ascended to the celestial region with the help of only their penances.
106Abstention from injury to all creatures, contentment, conduct, sincerity, penances, selfcontrol, truthfulness, and gifts, are each equal in point of merit to sacrifice.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — आप मुझे मेरे पितामह के उस यज्ञ में घटी किसी अद्भुत घटना के विषय में बताइए।
2वैशम्पायन ने कहा — हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे बलशाली नरेश, उस महान् अश्वमेध यज्ञ की समाप्ति पर जो अत्यन्त अद्भुत घटना घटी, उसे सुनिए।
3हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब समस्त ब्राह्मणश्रेष्ठ, समस्त बन्धु-बान्धव और मित्र, तथा समस्त दरिद्र, अन्धे और असहाय जन सन्तुष्ट किए जा चुके थे, जब प्रचुर मात्रा में दिए गए दानों की चर्चा चारों ओर हो रही थी, और सचमुच जब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के मस्तक पर पुष्पों की वर्षा हो रही थी, तब हे निष्पाप, एक नीली आँखों वाला नेवला, जिसके शरीर का एक पार्श्व स्वर्ण में परिणत था, वहाँ आया और वज्र के समान उच्च तथा गम्भीर स्वर में बोला।
4बार-बार ऐसे गम्भीर शब्द करता हुआ और उससे समस्त पशु-पक्षियों को भयभीत करता हुआ विशाल शरीर वाला बिल का वह गर्वीला निवासी मनुष्य की वाणी में बोला — "हे राजाओ, यह महान् यज्ञ कुरुक्षेत्र के उस उदार ब्राह्मण द्वारा प्रतिदिन दिए जाने वाले एक प्रस्थ सत्तू के भी समान नहीं है, जो उञ्छ व्रत का पालन करता था।"
5हे राजन्, नेवले के ये वचन सुनकर वे समस्त ब्राह्मणश्रेष्ठ विस्मय से चकित हो उठे।
6तब नेवले के पास जाकर उन्होंने उससे पूछा — "साधु और धर्मात्मा पुरुषों के आश्रयस्थान इस यज्ञ में तुम कहाँ से आए हो?
7तुम्हारी शक्ति की सीमा क्या है? तुम्हारी विद्या क्या है? और तुम्हारा आश्रय क्या है? तुम्हें हम कैसे जानें, जो इस प्रकार हमारे इस यज्ञ की निन्दा करते हो?
8शास्त्रों के किसी भी अंश की अवहेलना किए बिना, जो कुछ किया जाना चाहिए वह सब यहाँ शास्त्रों के अनुसार और युक्ति के अनुसार, विविध यज्ञकर्मों की सहायता से किया गया है।
9जो पूजा के योग्य हैं उनकी यहाँ शास्त्रों द्वारा बताए गए मार्ग के अनुसार विधिपूर्वक पूजा हुई है। उचित मन्त्रों की सहायता से पवित्र अग्नि में आहुतियाँ दी गई हैं। जो देना चाहिए वह अभिमानरहित होकर दिया गया है।
10द्विजातियाँ विविध प्रकार के दानों से प्रसन्न की गई हैं। क्षत्रिय न्यायसंगत विधियों से लड़े गए युद्धों से प्रसन्न किए गए हैं। पितर श्राद्धों से प्रसन्न किए गए हैं।
11वैश्य उन्हें दिए गए संरक्षण से प्रसन्न हुए हैं, और बहुत सी श्रेष्ठ स्त्रियाँ अपनी कामनाओं की पूर्ति से प्रसन्न हुई हैं। शूद्र मधुर वचनों से प्रसन्न हुए हैं, और अन्य जन उस स्थान पर एकत्र प्रचुर धन के अवशेष से।
12बन्धु-बान्धव हमारे राजा द्वारा दिखाई गई आचरण की पवित्रता से प्रसन्न हुए हैं। देवगण घृत की आहुतियों और पुण्यकर्मों से प्रसन्न हुए हैं, तथा आश्रित और अनुचर संरक्षण से।
13इसलिए जो सत्य है वह इन ब्राह्मणों से सच-सच कहो। सचमुच, जानने के लिए उत्सुक इन ब्राह्मणों द्वारा पूछे जाने पर जो शास्त्रों के तथा वास्तविक अनुभव के अनुरूप हो, वही कहो।
14तुम्हारे वचन विश्वसनीय हैं। तुम बुद्धिमान् हो। तुम्हारा रूप भी दिव्य है। तुम विद्वान् ब्राह्मणों के बीच आए हो। तुम्हें अपना परिचय देना चाहिए।"
15उन द्विजों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर नेवले ने मुस्कराते हुए उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया — "हे द्विजो, मैंने जो वचन कहे हैं वे मिथ्या नहीं हैं। और न ही मैंने उन्हें अभिमान से कहा है।
16मैंने जो कहा वह आप सबने सुना है। हे द्विजश्रेष्ठो, यह यज्ञ एक प्रस्थ सत्तू के दान के पुण्य के समान भी नहीं है।
17हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, निःसन्देह मुझे यह कहना ही चाहिए। जो कुछ घटित हुआ था उसका मैं सच-सच वर्णन करता हूँ; उसे एकाग्र चित्त से सुनिए।
18जो घटना घटी वह अद्भुत और उत्तम थी। वह मेरे द्वारा देखी गई और उसका परिणाम मेरे द्वारा भोगा गया। यह घटना कुरुक्षेत्र में उञ्छ व्रत का पालन करते हुए रहने वाले एक उदार ब्राह्मण से सम्बन्धित है।
19हे द्विजो, उस घटना के कारण वे अपनी पत्नी, पुत्र और पुत्रवधू सहित स्वर्ग को प्राप्त हुए। और तब जो कुछ हुआ उसके परिणामस्वरूप मेरे शरीर का आधा भाग स्वर्ण में परिणत हो गया।
20नेवले ने आगे कहा — हे द्विजो, अब मैं आपको बताऊँगा कि उचित उपायों से अर्जित की गई अत्यन्त थोड़ी सी मात्रा (सत्तू) के, एक ब्राह्मण द्वारा किए गए दान का, कैसा उत्तम फल हुआ।
21कुरुक्षेत्र नाम से प्रसिद्ध उस पुण्यभूमि पर, जो अनेक धर्मात्मा पुरुषों का निवास है, उञ्छ व्रत का पालन करने वाला एक ब्राह्मण रहता था। वह जीवनवृत्ति कबूतर की वृत्ति के समान है।
22वे वहाँ अपनी पत्नी, पुत्र और पुत्रवधू सहित रहते थे और तपस्या करते थे। धर्मात्मा और पूर्णतः जितेन्द्रिय उन्होंने वही जीवनवृत्ति अपनाई जो शुक (तोते) की होती है।
23उत्तम व्रतों वाले वे प्रतिदिन दिन के छठे भाग में भोजन करते थे। यदि दिन के छठे भाग में खाने को कुछ न होता, तो वे श्रेष्ठ ब्राह्मण उस दिन उपवास करते और अगले दिन छठे भाग में भोजन करते। हे ब्राह्मणो, एक बार उस देश में भयंकर अकाल पड़ा। उस समय उन धर्मात्मा ब्राह्मण के घर में कुछ भी संचित न था। सब औषधियाँ और वनस्पतियाँ सूख गईं और सारा राज्य अन्न-भण्डारों से रहित हो गया।
24जब भोजन का नियमित समय आता, तब ब्राह्मण के पास खाने को कुछ न होता। यह दिन-प्रतिदिन होता रहा। उनके परिवार के सब सदस्य भूख से पीड़ित थे, किन्तु जैसे-तैसे दिन काटने को विवश थे।
25एक दिन ज्येष्ठ मास में, जब सूर्य मध्याह्न में था, वे ब्राह्मण अन्न के दाने बीनने में लगे थे। ताप और भूख से पीड़ित होकर भी वे इस तपस्या का पालन कर रहे थे।
26अन्न न पा सकने के कारण वे ब्राह्मण शीघ्र ही भूख और परिश्रम से थक गए। सचमुच, अपने परिवार के समस्त सदस्यों सहित उनके पास खाने को कुछ न था।
27वे श्रेष्ठ ब्राह्मण भयंकर कष्ट में दिन बिताते रहे। एक दिन छठा भाग आने पर उन्हें एक प्रस्थ जौ प्राप्त हो गया।
28तब उन तपस्वियों ने उस जौ को पीसकर सत्तू नामक पदार्थ बनाया। अपने मौन जप और अन्य नित्यकर्म समाप्त करके, और पवित्र अग्नि में विधिपूर्वक आहुतियाँ देकर, उन तपस्वियों ने सत्तू की उस थोड़ी सी मात्रा को आपस में इस प्रकार बाँटा कि प्रत्येक का भाग एक कुडव (बारह अञ्जलि) हुआ। वे भोजन के लिए बैठने ही वाले थे कि उनके घर एक अतिथि आ पहुँचा।
29अतिथि के रूप में आए हुए उस पुरुष को देखकर वे सब अत्यन्त प्रसन्न हुए। सचमुच, उन्हें देखकर उन्होंने उनका अभिवादन किया और कुशल-क्षेम की सामान्य पूछताछ की।
30वे शुद्ध मन वाले, संयमी, तथा श्रद्धा और इन्द्रियनिग्रह से सम्पन्न थे। द्वेष से मुक्त उन सबने क्रोध को जीत लिया था। धर्मपरायण होने के कारण दूसरों का सुख देखकर उन्हें कभी पीड़ा न होती थी।
31उन्होंने गर्व, अहंकार और क्रोध का त्याग कर दिया था। हे द्विजश्रेष्ठो, सचमुच वे प्रत्येक धर्म को जानते थे! अपने अतिथि को अपनी तपस्या तथा अपने वंश या कुल का परिचय देकर, और बदले में उससे भी वे बातें जानकर, उन्होंने अपने उस भूखे अतिथि को अपनी कुटी में प्रवेश कराया। उन्हें सम्बोधित करके उन्होंने कहा — यह आपके लिए अर्घ्य है। यह जल आपके चरण धोने के लिए है। हे निष्पाप, आपके आसन के लिए यह कुशा बिछी हुई है।
32हे बलशाली, यहाँ धर्मसंगत उपायों से अर्जित कुछ शुद्ध सत्तू है! हे द्विजश्रेष्ठ, हमारे द्वारा दिया गया यह आप स्वीकार कीजिए।
33उनके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन ब्राह्मण ने अपने को अर्पित किया गया एक कुडव (बारह अञ्जलि) सत्तू स्वीकार किया और उसे पूरा खा गए। किन्तु हे राजन्, जो उन्होंने खाया उससे उनकी भूख शान्त न हुई।
34उञ्छ व्रत का पालन करने वाले उन ब्राह्मण ने यह देखकर कि उनके अतिथि की भूख अब भी शान्त नहीं हुई है, यह सोचना आरम्भ किया कि उन्हें प्रसन्न करने के लिए वे और कौन-सा भोजन उनके सम्मुख रख सकते हैं।
35तब उनकी पत्नी ने उनसे कहा — मेरा भाग उन्हें दे दिया जाए! ये द्विजश्रेष्ठ प्रसन्न हो जाएँ और फिर जहाँ चाहें वहाँ जाएँ।
36यह जानकर कि ऐसा कहने वाली उनकी सती पत्नी स्वयं भूख से पीड़ित हैं, वे श्रेष्ठ ब्राह्मण उनके भाग का सत्तू अतिथि को दिए जाने का अनुमोदन न कर सके।
37सचमुच, विद्या से सम्पन्न वे श्रेष्ठ ब्राह्मण अपनी ही दशा से जानते थे कि उनकी वृद्धा, परिश्रम से थकी, उदास और असहाय पत्नी स्वयं भूख से पीड़ित हैं; और उस स्त्री को, जो केवल हड्डी-चाम की रह गई थीं और दुर्बलता से काँप रही थीं, देखकर उन्होंने उन्हें सम्बोधित करके कहा — हे सुन्दरी, पशुओं में भी, कीट-पतङ्गों में भी पत्नियाँ पोषित और संरक्षित की जाती हैं। इसलिए तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए। पत्नी अपने पति के साथ करुणा का व्यवहार करती है और उसका पोषण तथा संरक्षण करती है।
38धर्म, काम और अर्थ से सम्बन्धित सब कुछ, सावधान परिचर्या, वंश की निरन्तरता के लिए सन्तान — ये सब पत्नी पर ही निर्भर हैं। सचमुच, मनुष्य के अपने तथा उसके दिवंगत पूर्वजों के पुण्य भी उसी पर निर्भर हैं।
39पत्नी को अपने पति को उसके कर्मों से जानना चाहिए। सचमुच, जो पुरुष अपनी पत्नी की रक्षा करने में विफल रहता है वह यहाँ महान् अपयश पाता है और परलोक में नरक जाता है। ऐसा पुरुष महान् कीर्ति के पद से भी गिर जाता है और परलोक में कभी सुखद लोकों को प्राप्त नहीं कर पाता।
40इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने उत्तर दिया — हे द्विज, हमारे धर्मकर्म और धन एक ही हैं। आप इस जौ का चौथा भाग ले लीजिए! सचमुच, मुझ पर प्रसन्न होइए।
41हे द्विजश्रेष्ठ, सत्य, सुख, धर्म का पुण्य और स्वर्ग — जो स्त्रियों के सद्गुणों से प्राप्य हैं — तथा उनकी समस्त अभीष्ट वस्तुएँ पति पर ही निर्भर हैं।
42सन्तान की उत्पत्ति में माता अपना रक्त देती है। पिता अपना बीज देता है। पति पत्नी का सर्वोच्च देवता है। पति की कृपा से स्त्रियाँ सुख और सन्तान — दोनों पुरस्कार के रूप में पाती हैं।
43जो रक्षा आप मुझे देते हैं उसके कारण आप मेरे पति (स्वामी) हैं। जो जीविका के साधन आप मुझे देते हैं उसके कारण आप मेरे भर्ता हैं। और मुझे पुत्र प्रदान करने के कारण आप मेरे वरदाता भी हैं। इसलिए आप मेरे भाग का जौ लेकर अतिथि को दे दीजिए।
44जरा से ग्रस्त होकर आप वृद्ध हो चुके हैं। भूख से पीड़ित होकर आप अत्यन्त दुर्बल हो गए हैं। उपवासों से क्षीण होकर आप बहुत कृश हो गए हैं।
45उनके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने उनके भाग का सत्तू लिया और अपने अतिथि को सम्बोधित करके कहा — हे द्विज, हे नरश्रेष्ठ, आप यह सत्तू भी स्वीकार कीजिए।
46उन ब्राह्मण ने वह मात्रा स्वीकार करके तुरन्त खा ली, किन्तु उनकी भूख तब भी शान्त न हुई। उन्हें अतृप्त देखकर उञ्छ व्रत का पालन करने वाले वे ब्राह्मण चिन्तामग्न हो गए।
47तब उनके पुत्र ने उनसे कहा — हे नरश्रेष्ठ, मेरे भाग का जौ लेकर आप उसे अतिथि को दे दीजिए! मैं अपने इस कर्म को महान् पुण्य का कर्म मानता हूँ। इसीलिए मैं ऐसा करता हूँ।
48मुझे सदा आपका बड़े यत्न से पालन करना चाहिए। पिता का पालन ऐसा कर्तव्य है जिसकी साधुजन सदा अभिलाषा रखते हैं।
49वृद्धावस्था में पिता का पालन पुत्र के लिए विहित कर्तव्य है। हे विद्वान् ऋषि, यही तीनों लोकों में प्रचलित सनातन श्रुति है।
50जौ पर जीवन बिताकर आप तपस्या करने में समर्थ हैं। प्राणवायु वह महान् देवता है जो समस्त देहधारी प्राणियों के शरीरों में निवास करता है।
51पिता ने कहा — यदि तुम एक सहस्र वर्ष की आयु को भी प्राप्त कर लो, तो भी मुझे तुम एक छोटे बालक ही जान पड़ोगे। पुत्र को जन्म देकर पिता उसके द्वारा सफलता प्राप्त करता है।
52हे बलशाली, मैं जानता हूँ कि बालकों की भूख बहुत प्रबल होती है। मैं वृद्ध हूँ। मैं किसी न किसी प्रकार अपने प्राण धारण कर लूँगा। हे पुत्र, तुम बलवान् बनो।
53हे पुत्र, वृद्ध और जर्जर होने के कारण भूख मुझे कठिनाई से ही पीड़ित करती है। और फिर मैंने अनेक वर्षों तक तपस्या की है। मुझे मृत्यु का भय नहीं है।
54पुत्र ने कहा — मैं आपकी सन्तान हूँ। श्रुति घोषित करती है कि सन्तान को "पुत्र" कहा जाता है क्योंकि उसके द्वारा (पुं नामक नरक से) उद्धार होता है। और फिर मनुष्य का अपना ही आत्मा पुत्र के रूप में जन्म लेता है। इसलिए आप अपने ही आत्मा के द्वारा अपना उद्धार कीजिए।
55पिता ने कहा — रूप में तुम मेरे समान हो। आचरण और आत्मसंयम में भी तुम मेरे ही समान हो। मैंने अनेक अवसरों पर तुम्हारी परीक्षा ली है। इसलिए हे पुत्र, मैं तुम्हारे भाग का जौ स्वीकार करूँगा!
56यह कहकर उन द्विजश्रेष्ठ ने प्रसन्नतापूर्वक अपने पुत्र के भाग का जौ लिया और मुस्कराते हुए अपने द्विज अतिथि को अर्पित कर दिया।
57वह जौ भी खा लेने पर अतिथि की भूख शान्त न हुई। उञ्छ व्रत का पालन करने वाले उन धर्मात्मा गृहस्थ को लज्जा हुई।
58तब उन्हें प्रिय लगने वाला कार्य करने की इच्छा से उनकी सती पुत्रवधू अपने भाग का जौ लिए हुए उनके पास आई और बोली — हे विद्वान् ब्राह्मण, आपके पुत्र के द्वारा मुझे सन्तान प्राप्त होगी। इसलिए आप मेरे भाग का जौ लेकर इस अतिथि को दे दीजिए।
59आपकी कृपा से अनन्त काल तक मुझे असंख्य पुण्यलोक प्राप्त होंगे। पौत्र के द्वारा मनुष्य उन लोकों को प्राप्त करता है, जहाँ जाकर उसे किसी प्रकार का दुःख नहीं भोगना पड़ता।
60धर्म से आरम्भ होने वाले जीवन के तीन पुरुषार्थों के समान, अथवा तीन पवित्र अग्नियों के समान, शाश्वत स्वर्गों का एक त्रिविध समुच्चय है, जो पुत्र, पौत्र और प्रपौत्र पर निर्भर करता है।
61पुत्र को "पुत्र" इसलिए कहा जाता है कि वह अपने पूर्वजों का ऋण चुकाता है। पुत्रों और पौत्रों के द्वारा मनुष्य सदा उन लोकों का सुख भोगता है जो धर्मात्मा और साधु पुरुषों के लिए सुरक्षित हैं।
62श्वशुर ने कहा — हे उत्तम व्रत और आचरण वाली, तुम्हें वायु और सूर्य से क्षीण, अपनी कान्ति से रहित, कृश और भूख के कारण चेतना से लगभग शून्य देखकर मैं ऐसा धर्मविरोधी कैसे हो सकता हूँ कि तुम्हारे भाग का जौ ले लूँ? हे कल्याणी, तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए, उन शुभ फलों के निमित्त जिनके लिए प्रत्येक कुल को प्रयत्न करना चाहिए।
63हे कल्याणी, दिन के इस छठे भाग में भी तुम्हें भोजन से विरत और व्रतपालन करते हुए मैं कैसे रख सकता हूँ? तुम पवित्रता, सदाचार और तपस्या से सम्पन्न हो। हाय, तुम्हें भी इतने दुःख में दिन बिताने पड़ते हैं।
64तुम बालिका हो, भूख से पीड़ित हो, और कोमल जाति की हो। मुझे सदा तुम्हारी रक्षा करनी चाहिए! हाय, हे अपने समस्त बन्धुजनों को आनन्दित करने वाली, मुझे तुम्हें उपवासों से क्षीण देखना पड़ रहा है।
65पुत्रवधू ने कहा — आप मेरे गुरुजन के भी गुरुजन हैं, क्योंकि आप मेरे देवता के देवता हैं। सचमुच आप मेरे ईश्वर के ईश्वर हैं। इसलिए हे बलशाली, आप मेरे भाग का जौ ले लीजिए।
66मेरा शरीर, प्राण और धर्मकर्म — इन सबका एक ही उद्देश्य है, अर्थात् अपने गुरुजन की सेवा। हे विद्वान् ब्राह्मण, आपकी कृपा से मुझे परलोक में अनेक सुखलोक प्राप्त होंगे।
67मैं आपके द्वारा देखभाल किए जाने के योग्य हूँ। हे द्विज, जानिए कि मैं पूर्णतः आपके प्रति समर्पित हूँ। यह विचार करके भी कि मेरा सुख आपकी ही चिन्ता का विषय है, आपको मेरे भाग का यह जौ ले लेना चाहिए।
68हे सती, तुम्हारे ऐसे आचरण के कारण तुम सदा कीर्ति से देदीप्यमान रहोगी, क्योंकि व्रतों और धर्मकर्मों में स्थिरता से सम्पन्न होकर तुम्हारी दृष्टि उसी आचरण पर लगी है जो गुरुजनों के प्रति रखना चाहिए।
69इसलिए हे पुत्रवधू, मैं तुम्हारे भाग का जौ ले लूँगा। तुम्हारे समस्त गुणों को देखते हुए तुम मुझसे छली जाने के योग्य नहीं हो। हे कल्याणी, तुम सचमुच धर्म के कर्तव्यों का पालन करने वालों में श्रेष्ठ हो।
70उससे ऐसा कहकर उन ब्राह्मण ने उसके भाग का जौ लिया और अपने अतिथि को दे दिया। इससे वह अतिथि उन महान् धर्मपरायण ब्राह्मण पर प्रसन्न हो गया।
71तब सन्तुष्ट चित्त वाले वे द्विजश्रेष्ठ, जो महान् वाग्मिता से सम्पन्न थे और जो और कोई नहीं बल्कि मनुष्यरूप में साक्षात् धर्मदेवता थे, उन ब्राह्मणश्रेष्ठ को सम्बोधित करके बोले — हे द्विजश्रेष्ठ, मैं तुम्हारे इस शुद्ध दान से, उस वस्तु के इस दान से जो तुमने उचित उपायों से अर्जित की थी और जिसे तुमने धर्म के नियमों के अनुसार उदारतापूर्वक त्याग दिया, अत्यन्त प्रसन्न हूँ।
72सचमुच, तुम्हारे इस दान की चर्चा स्वर्ग में उस सुखद लोक के निवासियों द्वारा की जा रही है। देखो, आकाश से पृथ्वी पर पुष्पों की वर्षा हुई है।
73दिव्य ऋषि, देवगण, गन्धर्व, देवताओं के आगे चलने वाले, तथा दिव्य दूत — ये सब तुम्हारे दान से विस्मित होकर तुम्हारी स्तुति कर रहे हैं।
74ब्रह्मलोक में निवास करने वाले द्विज ऋषि अपने विमानों पर बैठे तुम्हें देखने के लिए उत्सुक हैं। हे द्विजश्रेष्ठ, स्वर्ग जाओ।
75अपने लोक में निवास करने वाले पितर सब तुम्हारे द्वारा उद्धार पा चुके हैं। जो अन्य पितरों के पद को प्राप्त नहीं हुए थे, वे भी तुम्हारे द्वारा असंख्य युगों के लिए उद्धार पा चुके हैं।
76तुम्हारे ब्रह्मचर्य, तुम्हारे दान, तुम्हारे यज्ञ, तुम्हारी तपस्या और शुद्ध हृदय से किए गए तुम्हारे पुण्यकर्मों के कारण तुम स्वर्ग जाओ।
77हे उत्तम व्रत वाले, तुम महान् श्रद्धा से तपस्या करते हो। इसलिए हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हारे दानों ने देवताओं को अत्यन्त प्रसन्न किया है।
78चूँकि तुमने अत्यन्त कठिनाई के समय में शुद्ध हृदय से यह दान किया है, इसलिए तुमने अपने इस कर्म से स्वर्गलोक जीत लिया है।
79भूख मनुष्य की बुद्धि का नाश करती है और उसकी धर्मबुद्धि को दूर भगा देती है। जिसकी बुद्धि भूख से अभिभूत हो जाती है वह समस्त धैर्य त्याग देता है।
80इसलिए जो भूख को जीतता है वह निःसन्देह स्वर्ग जीतता है। जब तक मनुष्य दान की प्रवृत्ति को धारण किए रहता है, तब तक उसका धर्म कभी नष्ट नहीं होता।
81पुत्रस्नेह की अवहेलना करके, पत्नी के प्रति अनुभव किए जाने वाले स्नेह की अवहेलना करके, और धर्म को सर्वोपरि मानकर तुमने प्रकृति की माँगों पर ध्यान नहीं दिया।
82धन का उपार्जन अल्प पुण्य का कर्म है। योग्य पुरुष को उसका दान अधिक पुण्य से युक्त है। इससे भी अधिक पुण्य (उचित) समय का है। और अन्ततः श्रद्धा सर्वोच्च पुण्य से युक्त है।
83स्वर्ग का द्वार देख पाना अत्यन्त कठिन है। असावधानी के कारण मनुष्य उसे देख नहीं पाते। स्वर्ग के द्वार की अर्गला का बीज लोभ है। वह अर्गला कामना और आसक्ति से बँधी रहती है। सचमुच, स्वर्ग का द्वार दुर्गम है।
84जिन मनुष्यों ने क्रोध को दबा लिया है और अपनी वासनाओं को जीत लिया है, तथा जो ब्राह्मण तपस्या से सम्पन्न हैं और अपनी सामर्थ्य के अनुसार दान करते हैं, वे ही उसे देख पाने में सफल होते हैं।
85कहा गया है कि जो सहस्र रखते हुए सौ दान करता है, जो सौ रखते हुए दस दान करता है, और जो धनहीन होते हुए एक अञ्जलि जल दान करता है — ये सब अर्जित पुण्य की दृष्टि से समान हैं।
86राजा रन्तिदेव ने, जब वे अपने समस्त धन से रहित हो गए थे, शुद्ध हृदय से थोड़ा सा जल दान किया। हे विद्वान् ब्राह्मण, इसी दान के द्वारा वे स्वर्गलोक को गए।
87धर्मदेवता बहुमूल्य वस्तुओं के बड़े दानों से उतने प्रसन्न कभी नहीं होते जितने तुच्छ वस्तुओं के दान से भी होते हैं, यदि वे धर्मपूर्वक अर्जित की गई हों और श्रद्धा तथा विश्वास के साथ दी गई हों।
88राजा नृग ने द्विजातियों को सहस्रों गौएँ दान की थीं। केवल एक ऐसी गाय दान करने से, जो उनकी अपनी न थी, वे नरक में गिर पड़े।
89उत्तम व्रतों वाले उशीनरपुत्र शिबि अपने ही शरीर का मांस दान करके, धर्मात्माओं के लोकों को प्राप्त होकर, स्वर्गलोक में आनन्द भोग रहे हैं।
90केवल धन ही पुण्य नहीं है। साधु पुरुष अपनी सामर्थ्य भर प्रयत्न करके और धर्म की सहायता से पुण्य अर्जित करते हैं। उचित उपायों से अर्जित थोड़े से धन से जो पुण्य मिलता है, वह अनेक यज्ञों के द्वारा भी नहीं मिलता।
91क्रोध से दानों के फल नष्ट हो जाते हैं। लोभ से मनुष्य स्वर्गलोक जाने में विफल हो जाता है। जो दान के गुणों को जानता है और न्यायपूर्ण आचरण करता है, वह तपस्या के द्वारा स्वर्गलोक का सुख भोगने में सफल होता है।
92हे ब्राह्मण, तुम्हारे द्वारा किए गए इस दान (एक प्रस्थ सत्तू के) का फल उससे कहीं अधिक है जो कोई प्रचुर दानों वाले अनेक राजसूय यज्ञों अथवा अनेक अश्वमेध यज्ञों से प्राप्त करता है।
93इस एक प्रस्थ सत्तू से तुमने ब्रह्म का शाश्वत लोक जीत लिया है। हे विद्वान् ब्राह्मण, तुम सुखपूर्वक ब्रह्मा के उस धाम को जाओ जो अन्धकार के कलङ्क से रहित है।
94हे द्विजश्रेष्ठ, तुम सब के लिए यहाँ एक दिव्य विमान है। तुम इच्छानुसार उस पर आरूढ़ हो जाओ! हे ब्राह्मण, मैं धर्मदेवता हूँ। मुझे देखो!
95तुमने अपने शरीर का उद्धार कर लिया है। तुम्हारे इस कर्म की कीर्ति संसार में चिरस्थायी रहेगी। अपनी पत्नी, अपने पुत्र और अपनी पुत्रवधू के साथ अब स्वर्गलोक को जाओ।
96धर्मदेवता के ये वचन कहने के पश्चात् वे ब्राह्मण अपनी पत्नी, पुत्र और पुत्रवधू सहित स्वर्गलोक को चले गए।
97समस्त धर्मों के ज्ञाता वे विद्वान् ब्राह्मण जब इस प्रकार अपने पुत्र, पुत्रवधू और चौथी पत्नी सहित स्वर्गलोक को आरूढ़ हो गए, तब मैं अपने बिल से बाहर निकला।
98वहाँ उस सत्तू की गन्ध से, उस जल से बने कीचड़ से (जो ब्राह्मण ने अपने अतिथि को दिया था), जिन दिव्य पुष्पों की वर्षा हुई थी उनके (मेरे शरीर से) स्पर्श से, उस साधु पुरुष द्वारा दिए गए सत्तू के कणों से, और उन ब्राह्मण की तपस्या से मेरा सिर स्वर्ण का हो गया। देखिए, सत्य में दृढ़ रहने वाले उन ब्राह्मण के दान और उनकी तपस्या के कारण मेरे इस विशाल शरीर का आधा भाग स्वर्णमय हो गया है।
99हे द्विजो, अपने शरीर के शेष भाग को स्वर्ण में बदलने के लिए मैं प्रसन्न हृदय से बार-बार तपस्वियों के आश्रमों और राजाओं द्वारा किए गए यज्ञों में जाता हूँ।
100महाबुद्धिमान् कुरुराज के इस यज्ञ की चर्चा सुनकर मैं आशाएँ लिए यहाँ आया। किन्तु मैं स्वर्णमय नहीं बनाया गया।
101हे ब्राह्मणश्रेष्ठो, इसीलिए मैंने वे वचन कहे कि यह यज्ञ उस एक प्रस्थ सत्तू के (दान के) साथ किसी भी प्रकार तुलनीय नहीं है।
102उस प्रस्थ भर सत्तू के कणों से उस अवसर पर मैं स्वर्णमय बनाया गया। किन्तु यह महान् यज्ञ उन कणों के समान भी नहीं है। यही मेरा मत है।
103उन समस्त ब्राह्मणश्रेष्ठों से ये वचन कहकर वह नेवला उनकी दृष्टि से ओझल हो गया। तत्पश्चात् वे ब्राह्मण अपने-अपने घरों को लौट गए।
104वैशम्पायन ने कहा — हे शत्रुनगरविजेता, उस महान् अश्वमेध यज्ञ में घटी उस अद्भुत घटना के विषय में अब मैंने आपको सब कुछ बता दिया।
105हे राजन्, आपको यज्ञ को बहुत बड़ा नहीं मानना चाहिए। करोड़ों ऋषि केवल अपनी तपस्या की सहायता से स्वर्गलोक को आरूढ़ हुए हैं।
106समस्त प्राणियों के प्रति अहिंसा, सन्तोष, सदाचार, निष्कपटता, तपस्या, आत्मसंयम, सत्यनिष्ठा और दान — ये सब पुण्य की दृष्टि से यज्ञ के समान ही हैं।
नेपाली
1जनमेजयले भने — तपाईंले मलाई मेरा पितामहको त्यस यज्ञमा घटेको कुनै अद्भुत घटनाको विषयमा बताउनुहोस्।
2वैशम्पायनले भने — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे बलशाली नरेश, त्यस महान् अश्वमेध यज्ञको समाप्तिमा जुन अत्यन्त अद्भुत घटना घट्यो, त्यो सुन्नुहोस्।
3हे भरतवंशश्रेष्ठ, जब सम्पूर्ण ब्राह्मणश्रेष्ठ, सम्पूर्ण बन्धुबान्धव र मित्र, तथा सम्पूर्ण दरिद्र, अन्धा र असहाय जन सन्तुष्ट पारिसकिएका थिए, जब प्रचुर मात्रामा दिइएका दानहरूको चर्चा चारैतिर भइरहेको थियो, र साँच्चै जब धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको शिरमा पुष्पवृष्टि भइरहेको थियो, तब हे निष्पाप, एउटा निलो आँखा भएको न्याउरीमुसो, जसको शरीरको एउटा पाटो सुनमा परिणत थियो, त्यहाँ आयो र वज्रझैँ उच्च तथा गम्भीर स्वरमा बोल्यो।
4बारम्बार यस्ता गम्भीर शब्द गर्दै र त्यसबाट सम्पूर्ण पशुपक्षीलाई भयभीत पार्दै विशाल शरीर भएको दुलोको त्यो घमण्डी बासिन्दा मानिसकै वाणीमा बोल्यो — "हे राजाहरू, यो महान् यज्ञ कुरुक्षेत्रका त्यस उदार ब्राह्मणले प्रतिदिन दिने एक प्रस्थ सातुको बराबर पनि छैन, जसले उञ्छ व्रतको पालन गर्थे।"
5हे राजन्, न्याउरीमुसाका यी वचन सुनेर ती सम्पूर्ण ब्राह्मणश्रेष्ठ विस्मयले चकित भए।
6तब न्याउरीमुसाकहाँ गएर उनीहरूले सोधे — "साधु र धर्मात्मा पुरुषहरूको आश्रयस्थल यस यज्ञमा तिमी कहाँबाट आएका छौ?
7तिम्रो शक्तिको सीमा के हो? तिम्रो विद्या के हो? र तिम्रो आश्रय के हो? तिमीलाई हामीले कसरी चिनौँ, जो यसरी हाम्रो यस यज्ञको निन्दा गर्छौ?
8शास्त्रहरूको कुनै पनि अंशको अवहेलना नगरी, जे-जे गरिनुपर्ने थियो त्यो सबै यहाँ शास्त्रअनुसार र युक्तिअनुसार, विविध यज्ञकर्मको सहायताले गरिएको छ।
9जो पूजाका योग्य छन् तिनको यहाँ शास्त्रहरूले बताएको मार्गअनुसार विधिपूर्वक पूजा भएको छ। उचित मन्त्रको सहायताले पवित्र अग्निमा आहुति दिइएका छन्। जे दिनुपर्ने हो त्यो अभिमानरहित भई दिइएको छ।
10द्विजातिहरू विविध प्रकारका दानले प्रसन्न पारिएका छन्। क्षत्रियहरू न्यायसङ्गत विधिले लडिएका युद्धहरूले प्रसन्न पारिएका छन्। पितृहरू श्राद्धले प्रसन्न पारिएका छन्।
11वैश्यहरू तिनीहरूलाई दिइएको संरक्षणले प्रसन्न भएका छन्, र धेरै श्रेष्ठ स्त्रीहरू आफ्ना कामनाको पूर्तिले प्रसन्न भएका छन्। शूद्रहरू मधुर वचनले प्रसन्न भएका छन्, र अन्य जन त्यस स्थानमा जम्मा भएको प्रचुर धनको अवशेषले।
12बन्धुबान्धवहरू हाम्रा राजाले देखाएको आचरणको पवित्रताले प्रसन्न भएका छन्। देवगण घिउका आहुति र पुण्यकर्मले प्रसन्न भएका छन्, तथा आश्रित र अनुचरहरू संरक्षणले।
13त्यसैले जो सत्य छ त्यो यी ब्राह्मणहरूलाई साँचो-साँचो भन। साँच्चै, जान्न उत्सुक यी ब्राह्मणहरूले सोधेपछि जो शास्त्रहरूको तथा वास्तविक अनुभवको अनुरूप होस्, त्यही भन।
14तिम्रा वचन विश्वसनीय छन्। तिमी बुद्धिमान् छौ। तिम्रो रूप पनि दिव्य छ। तिमी विद्वान् ब्राह्मणहरूका बीचमा आएका छौ। तिमीले आफ्नो परिचय दिनुपर्छ।"
15ती द्विजहरूले यसरी भनेपछि न्याउरीमुसाले मुस्कुराउँदै तिनीहरूलाई यसरी उत्तर दियो — "हे द्विजहरू, मैले जुन वचन भनेको छु ती मिथ्या होइनन्। न त मैले तिनलाई अभिमानले भनेको हुँ।
16मैले जे भनेँ त्यो तपाईं सबैले सुन्नुभएको छ। हे द्विजश्रेष्ठहरू, यो यज्ञ एक प्रस्थ सातुको दानको पुण्यको बराबर पनि छैन।
17हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, निःसन्देह मैले यो भन्नै पर्छ। जे घटेको थियो त्यसको म साँचो-साँचो वर्णन गर्छु; त्यो एकाग्र चित्तले सुन्नुहोस्।
18जुन घटना घट्यो त्यो अद्भुत र उत्तम थियो। त्यो मैले देखेको हुँ र त्यसको परिणाम मैले भोगेको हुँ। यो घटना कुरुक्षेत्रमा उञ्छ व्रतको पालन गर्दै बस्ने एक उदार ब्राह्मणसँग सम्बन्धित छ।
19हे द्विजहरू, त्यस घटनाका कारण उनी आफ्नी पत्नी, छोरा र बुहारीसहित स्वर्ग प्राप्त गरे। र तब जे भयो त्यसको परिणामस्वरूप मेरो शरीरको आधा भाग सुनमा परिणत भयो।
20न्याउरीमुसाले अगाडि भन्यो — हे द्विजहरू, अब म तपाईंहरूलाई बताउनेछु कि उचित उपायले आर्जन गरिएको अत्यन्त थोरै मात्रा (सातु)को, एक ब्राह्मणले गरेको दानको, कस्तो उत्तम फल भयो।
21कुरुक्षेत्र नामले प्रसिद्ध त्यस पुण्यभूमिमा, जो अनेक धर्मात्मा पुरुषको निवास हो, उञ्छ व्रतको पालन गर्ने एक ब्राह्मण बस्थे। त्यो जीवनवृत्ति परेवाको वृत्तिजस्तै हो।
22उनी त्यहाँ आफ्नी पत्नी, छोरा र बुहारीसहित बस्थे र तपस्या गर्थे। धर्मात्मा र पूर्णतः जितेन्द्रिय उनले त्यही जीवनवृत्ति अपनाए जुन शुक (सुगा)को हुन्छ।
23उत्तम व्रत भएका उनी प्रतिदिन दिनको छैटौँ भागमा भोजन गर्थे। यदि दिनको छैटौँ भागमा खान केही नहुन्थ्यो भने, ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यस दिन उपवास बस्थे र भोलिपल्ट छैटौँ भागमा भोजन गर्थे। हे ब्राह्मणहरू, एक पटक त्यस देशमा भयङ्कर अनिकाल पर्यो। त्यस बेला ती धर्मात्मा ब्राह्मणको घरमा केही पनि सञ्चित थिएन। सबै औषधि र वनस्पति सुके र सारा राज्य अन्नभण्डारविहीन भयो।
24जब भोजनको नियमित समय आउँथ्यो, तब ब्राह्मणसँग खान केही हुँदैनथ्यो। यो दिनप्रतिदिन भइरह्यो। उनका परिवारका सबै सदस्य भोकले पीडित थिए, तर जसोतसो दिन काट्न विवश थिए।
25एक दिन जेठ महिनामा, जब सूर्य मध्याह्नमा थियो, ती ब्राह्मण अन्नका दाना टिप्नमा लागेका थिए। ताप र भोकले पीडित भए पनि उनी यस तपस्याको पालन गरिरहेका थिए।
26अन्न पाउन नसकेकाले ती ब्राह्मण चाँडै नै भोक र परिश्रमले थाके। साँच्चै, आफ्नो परिवारका सम्पूर्ण सदस्यसहित उनीसँग खान केही थिएन।
27ती श्रेष्ठ ब्राह्मण भयङ्कर कष्टमा दिन बिताइरहे। एक दिन छैटौँ भाग आएपछि उनले एक प्रस्थ जौ प्राप्त गरे।
28तब ती तपस्वीहरूले त्यो जौ पिसेर सातु नामक पदार्थ बनाए। आफ्नो मौन जप र अन्य नित्यकर्म सकेर, र पवित्र अग्निमा विधिपूर्वक आहुति दिएर, ती तपस्वीहरूले सातुको त्यो थोरै मात्रालाई आपसमा यसरी बाँडे कि प्रत्येकको भाग एक कुडव (बाह्र अञ्जुली) भयो। उनीहरू भोजनका लागि बस्नै लागेका थिए कि उनीहरूको घरमा एक अतिथि आइपुगे।
29अतिथिका रूपमा आएका ती पुरुषलाई देखेर तिनीहरू सबै अत्यन्त प्रसन्न भए। साँच्चै, उनलाई देखेर तिनीहरूले उनको अभिवादन गरे र कुशलक्षेमको सामान्य सोधपुछ गरे।
30तिनीहरू शुद्ध मन भएका, संयमी, तथा श्रद्धा र इन्द्रियनिग्रहले सम्पन्न थिए। द्वेषबाट मुक्त ती सबैले क्रोधलाई जितिसकेका थिए। धर्मपरायण भएकाले अरूको सुख देखेर तिनीहरूलाई कहिल्यै पीडा हुँदैनथ्यो।
31तिनीहरूले गर्व, अहङ्कार र क्रोधको त्याग गरिसकेका थिए। हे द्विजश्रेष्ठहरू, साँच्चै तिनीहरू प्रत्येक धर्म जान्दथे! आफ्ना अतिथिलाई आफ्नो तपस्या तथा आफ्नो वंश वा कुलको परिचय दिएर, र बदलामा उनीबाट पनि ती कुरा थाहा पाएर, तिनीहरूले आफ्ना ती भोका अतिथिलाई आफ्नो कुटीमा प्रवेश गराए। उनलाई सम्बोधन गर्दै तिनीहरूले भने — यो तपाईंका लागि अर्घ्य हो। यो जल तपाईंका चरण धुनका लागि हो। हे निष्पाप, तपाईंको आसनका लागि यो कुश बिछ्याइएको छ।
32हे बलशाली, यहाँ धर्मसङ्गत उपायले आर्जन गरिएको केही शुद्ध सातु छ! हे द्विजश्रेष्ठ, हामीले दिएको यो तपाईं स्वीकार गर्नुहोस्।
33तिनीहरूले यसरी भनेपछि ती ब्राह्मणले आफूलाई अर्पण गरिएको एक कुडव (बाह्र अञ्जुली) सातु स्वीकार गरे र त्यो सबै खाए। तर हे राजन्, जे उनले खाए त्यसले उनको भोक शान्त भएन।
34उञ्छ व्रतको पालन गर्ने ती ब्राह्मणले आफ्ना अतिथिको भोक अझै शान्त भएको छैन भन्ने देखेर यो सोच्न थाले कि उनलाई प्रसन्न पार्न आफूले अरू कुन भोजन उनको सामु राख्न सक्छु।
35तब उनकी पत्नीले उनलाई भनिन् — मेरो भाग उनलाई दिइयोस्! यी द्विजश्रेष्ठ प्रसन्न होऊन् र अनि जहाँ चाहन्छन् त्यहाँ जाऊन्।
36यसो भन्ने आफ्नी सती पत्नी आफैँ भोकले पीडित छिन् भन्ने थाहा पाएर ती श्रेष्ठ ब्राह्मणले उनको भागको सातु अतिथिलाई दिइने कुराको अनुमोदन गर्न सकेनन्।
37साँच्चै, विद्याले सम्पन्न ती श्रेष्ठ ब्राह्मण आफ्नै दशाबाट जान्दथे कि आफ्नी वृद्धा, परिश्रमले थाकेकी, उदास र असहाय पत्नी आफैँ भोकले पीडित छिन्; र ती स्त्रीलाई, जो केवल हाडछाला मात्र बाँकी थिइन् र दुर्बलताले काँपिरहेकी थिइन्, देखेर उनले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे सुन्दरी, पशुहरूमा पनि, कीरा-फट्याङ्ग्रामा पनि पत्नीहरू पोषित र संरक्षित गरिन्छन्। त्यसैले तिमीले यस्तो भन्नुहुँदैन। पत्नीले आफ्नो पतिसँग करुणाको व्यवहार गर्छिन् र उसको पोषण तथा संरक्षण गर्छिन्।
38धर्म, काम र अर्थसँग सम्बन्धित सबै कुरा, सावधान परिचर्या, वंशको निरन्तरताका लागि सन्तान — यी सबै पत्नीमा नै निर्भर छन्। साँच्चै, मानिसका आफ्ना तथा उसका दिवङ्गत पूर्वजका पुण्य पनि उनैमा निर्भर छन्।
39पत्नीले आफ्नो पतिलाई उसका कर्मबाट चिन्नुपर्छ। साँच्चै, जुन पुरुष आफ्नी पत्नीको रक्षा गर्न असफल हुन्छ ऊ यहाँ महान् अपयश पाउँछ र परलोकमा नर्क जान्छ। यस्तो पुरुष महान् कीर्तिको पदबाट पनि खस्छ र परलोकमा कहिल्यै सुखद लोक प्राप्त गर्न सक्दैन।
40यसरी भनिएपछि उनले उत्तर दिइन् — हे द्विज, हाम्रा धर्मकर्म र धन एउटै हुन्। तपाईंले यस जौको चौथो भाग लिनुहोस्! साँच्चै, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
41हे द्विजश्रेष्ठ, सत्य, सुख, धर्मको पुण्य र स्वर्ग — जो स्त्रीहरूका सद्गुणले प्राप्य हुन् — तथा तिनका सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तु पतिमा नै निर्भर छन्।
42सन्तानको उत्पत्तिमा आमाले आफ्नो रगत दिन्छिन्। पिताले आफ्नो बीज दिन्छन्। पति पत्नीको सर्वोच्च देवता हो। पतिको कृपाले स्त्रीहरूले सुख र सन्तान — दुवै पुरस्कारका रूपमा पाउँछन्।
43जुन रक्षा तपाईंले मलाई दिनुहुन्छ त्यसैकारण तपाईं मेरा पति (स्वामी) हुनुहुन्छ। जुन जीविकाका साधन तपाईंले मलाई दिनुहुन्छ त्यसैकारण तपाईं मेरा भर्ता हुनुहुन्छ। र मलाई पुत्र प्रदान गर्नुभएकाले तपाईं मेरा वरदाता पनि हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईंले मेरो भागको जौ लिएर अतिथिलाई दिनुहोस्।
44जराले ग्रस्त भई तपाईं वृद्ध भइसक्नुभएको छ। भोकले पीडित भई तपाईं अत्यन्त दुर्बल हुनुभएको छ। उपवासले क्षीण भई तपाईं धेरै कृश हुनुभएको छ।
45उनले यसरी भनेपछि उनले उनको भागको सातु लिए र आफ्ना अतिथिलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे द्विज, हे नरश्रेष्ठ, तपाईं यो सातु पनि स्वीकार गर्नुहोस्।
46ती ब्राह्मणले त्यो मात्रा स्वीकार गरेर तुरुन्तै खाइदिए, तर उनको भोक तब पनि शान्त भएन। उनलाई अतृप्त देखेर उञ्छ व्रतको पालन गर्ने ती ब्राह्मण चिन्तामग्न भए।
47तब उनका छोराले उनलाई भने — हे नरश्रेष्ठ, मेरो भागको जौ लिएर तपाईंले त्यो अतिथिलाई दिनुहोस्! म आफ्नो यस कर्मलाई महान् पुण्यको कर्म ठान्छु। त्यसैले म यसो गर्छु।
48मैले सधैँ तपाईंको ठूलो यत्नले पालन गर्नुपर्छ। पिताको पालन यस्तो कर्तव्य हो जसको इच्छा साधुजनले सधैँ राख्छन्।
49वृद्धावस्थामा पिताको पालन छोराका लागि विहित कर्तव्य हो। हे विद्वान् ऋषि, यही तीनै लोकमा प्रचलित सनातन श्रुति हो।
50जौमा जीवन बिताएर तपाईं तपस्या गर्न समर्थ हुनुहुन्छ। प्राणवायु त्यो महान् देवता हो जो सम्पूर्ण देहधारी प्राणीका शरीरमा निवास गर्छ।
51पिताले भने — यदि तिमी एक हजार वर्षको उमेर पनि प्राप्त गर, तापनि मलाई तिमी एउटा सानो बालक नै लाग्नेछौ। छोरालाई जन्म दिएर पिताले उसैद्वारा सफलता प्राप्त गर्छ।
52हे बलशाली, म जान्दछु कि बालकहरूको भोक धेरै प्रबल हुन्छ। म वृद्ध छु। म कुनै न कुनै प्रकारले आफ्नो प्राण धारण गर्नेछु। हे छोरा, तिमी बलवान् बन।
53हे छोरा, वृद्ध र जर्जर भएकाले भोकले मलाई कठिनाइले मात्र पीडा दिन्छ। र फेरि मैले अनेक वर्षसम्म तपस्या गरेको छु। मलाई मृत्युको भय छैन।
54छोराले भने — म तपाईंको सन्तान हुँ। श्रुतिले घोषणा गर्छ कि सन्तानलाई "पुत्र" भनिन्छ किनभने उसैद्वारा (पुं नामक नर्कबाट) उद्धार हुन्छ। र फेरि मानिसको आफ्नै आत्मा पुत्रका रूपमा जन्म लिन्छ। त्यसैले तपाईंले आफ्नै आत्माद्वारा आफ्नो उद्धार गर्नुहोस्।
55पिताले भने — रूपमा तिमी मजस्तै छौ। आचरण र आत्मसंयममा पनि तिमी मजस्तै छौ। मैले अनेक अवसरमा तिम्रो परीक्षा लिएको छु। त्यसैले हे छोरा, म तिम्रो भागको जौ स्वीकार गर्नेछु!
56यसो भनेर ती द्विजश्रेष्ठले प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो छोराको भागको जौ लिए र मुस्कुराउँदै आफ्ना द्विज अतिथिलाई अर्पण गरे।
57त्यो जौ पनि खाइसकेपछि अतिथिको भोक शान्त भएन। उञ्छ व्रतको पालन गर्ने ती धर्मात्मा गृहस्थलाई लाज लाग्यो।
58तब उनलाई प्रिय लाग्ने कार्य गर्ने इच्छाले उनकी सती बुहारी आफ्नो भागको जौ लिएर उनीकहाँ आइन् र भनिन् — हे विद्वान् ब्राह्मण, तपाईंको छोराद्वारा मलाई सन्तान प्राप्त हुनेछ। त्यसैले तपाईंले मेरो भागको जौ लिएर यी अतिथिलाई दिनुहोस्।
59तपाईंको कृपाले अनन्त कालसम्म मलाई असङ्ख्य पुण्यलोक प्राप्त हुनेछन्। नातिद्वारा मानिसले ती लोक प्राप्त गर्छ, जहाँ गएपछि उसले कुनै प्रकारको दुःख भोग्नुपर्दैन।
60धर्मबाट आरम्भ हुने जीवनका तीन पुरुषार्थजस्तै, अथवा तीन पवित्र अग्निजस्तै, शाश्वत स्वर्गहरूको एउटा त्रिविध समुच्चय छ, जो छोरा, नाति र पनातिमा निर्भर गर्छ।
61छोरालाई "पुत्र" यसैकारण भनिन्छ कि उसले आफ्ना पूर्वजको ऋण तिर्छ। छोरा र नातिहरूद्वारा मानिसले सधैँ ती लोकको सुख भोग्छ जो धर्मात्मा र साधु पुरुषका लागि सुरक्षित छन्।
62ससुराले भने — हे उत्तम व्रत र आचरण भएकी, तिमीलाई वायु र सूर्यले क्षीण, आफ्नो कान्तिबाट रहित, कृश र भोकका कारण चेतनाबाट लगभग शून्य देखेर म यस्तो धर्मविरोधी कसरी हुन सक्छु कि तिम्रो भागको जौ लिऊँ? हे कल्याणी, तिमीले यस्तो भन्नुहुँदैन, ती शुभ फलका निम्ति जसका लागि प्रत्येक कुलले प्रयत्न गर्नुपर्छ।
63हे कल्याणी, दिनको यस छैटौँ भागमा पनि तिमीलाई भोजनबाट विरत र व्रतपालन गर्दै म कसरी राख्न सक्छु? तिमी पवित्रता, सदाचार र तपस्याले सम्पन्न छ्यौ। हाय, तिमीले पनि यति दुःखमा दिन बिताउनुपर्छ।
64तिमी बालिका छ्यौ, भोकले पीडित छ्यौ, र कोमल जातिकी छ्यौ। मैले सधैँ तिम्रो रक्षा गर्नुपर्छ! हाय, हे आफ्ना सम्पूर्ण बन्धुजनलाई आनन्दित पार्ने, मैले तिमीलाई उपवासले क्षीण भएको हेर्नुपरिरहेको छ।
65बुहारीले भनिन् — तपाईं मेरा गुरुजनका पनि गुरुजन हुनुहुन्छ, किनभने तपाईं मेरा देवताका देवता हुनुहुन्छ। साँच्चै तपाईं मेरा ईश्वरका ईश्वर हुनुहुन्छ। त्यसैले हे बलशाली, तपाईंले मेरो भागको जौ लिनुहोस्।
66मेरो शरीर, प्राण र धर्मकर्म — यी सबैको एउटै उद्देश्य छ, अर्थात् आफ्ना गुरुजनको सेवा। हे विद्वान् ब्राह्मण, तपाईंको कृपाले मलाई परलोकमा अनेक सुखलोक प्राप्त हुनेछन्।
67म तपाईंबाट हेरचाह गरिन योग्य छु। हे द्विज, जान्नुहोस् कि म पूर्णतः तपाईंप्रति समर्पित छु। यो विचार गरेर पनि कि मेरो सुख तपाईंकै चिन्ताको विषय हो, तपाईंले मेरो भागको यो जौ लिनुपर्छ।
68हे सती, तिम्रो यस्तो आचरणका कारण तिमी सधैँ कीर्तिले देदीप्यमान रहनेछ्यौ, किनभने व्रत र धर्मकर्ममा स्थिरताले सम्पन्न भई तिम्रो दृष्टि त्यही आचरणमा गडेको छ जो गुरुजनप्रति राख्नुपर्छ।
69त्यसैले हे बुहारी, म तिम्रो भागको जौ लिनेछु। तिम्रा सम्पूर्ण गुण हेर्दा तिमी मबाट छलिन योग्य छैनौ। हे कल्याणी, तिमी साँच्चै धर्मका कर्तव्य पालन गर्नेहरूमा श्रेष्ठ छ्यौ।
70उनलाई यसो भनेर ती ब्राह्मणले उनको भागको जौ लिए र आफ्ना अतिथिलाई दिए। यसबाट ती अतिथि ती महान् धर्मपरायण ब्राह्मणमाथि प्रसन्न भए।
71तब सन्तुष्ट चित्त भएका ती द्विजश्रेष्ठ, जो महान् वाग्मिताले सम्पन्न थिए र जो अरू कोही नभई मनुष्यरूपमा साक्षात् धर्मदेवता थिए, ती ब्राह्मणश्रेष्ठलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे द्विजश्रेष्ठ, म तिम्रो यस शुद्ध दानबाट, त्यस वस्तुको यस दानबाट जो तिमीले उचित उपायले आर्जन गरेका थियौ र जसलाई तिमीले धर्मका नियमअनुसार उदारतापूर्वक त्यागिदियौ, अत्यन्त प्रसन्न छु।
72साँच्चै, तिम्रो यस दानको चर्चा स्वर्गमा त्यस सुखद लोकका बासिन्दाहरूले गरिरहेका छन्। हेर, आकाशबाट पृथ्वीमा पुष्पवृष्टि भएको छ।
73दिव्य ऋषि, देवगण, गन्धर्व, देवताहरूका अगाडि हिँड्नेहरू, तथा दिव्य दूत — यी सबै तिम्रो दानबाट विस्मित भई तिम्रो स्तुति गरिरहेका छन्।
74ब्रह्मलोकमा निवास गर्ने द्विज ऋषिहरू आफ्ना विमानमा बसेर तिमीलाई हेर्न उत्सुक छन्। हे द्विजश्रेष्ठ, स्वर्ग जाऊ।
75आफ्नो लोकमा निवास गर्ने पितृहरू सबै तिमीबाट उद्धार पाइसकेका छन्। जो अन्य पितृको पद प्राप्त गरेका थिएनन्, तिनीहरूले पनि तिमीबाट असङ्ख्य युगका लागि उद्धार पाइसकेका छन्।
76तिम्रो ब्रह्मचर्य, तिम्रा दान, तिम्रा यज्ञ, तिम्रो तपस्या र शुद्ध हृदयले गरिएका तिम्रा पुण्यकर्मका कारण तिमी स्वर्ग जाऊ।
77हे उत्तम व्रत भएका, तिमी महान् श्रद्धाले तपस्या गर्छौ। त्यसैले हे द्विजश्रेष्ठ, तिम्रा दानले देवताहरूलाई अत्यन्त प्रसन्न पारेका छन्।
78किनभने तिमीले अत्यन्त कठिनाइको समयमा शुद्ध हृदयले यो दान गरेका छौ, त्यसैले तिमीले आफ्नो यस कर्मले स्वर्गलोक जितिसकेका छौ।
79भोकले मानिसको बुद्धिको नाश गर्छ र उसको धर्मबुद्धिलाई टाढा भगाइदिन्छ। जसको बुद्धि भोकले अभिभूत हुन्छ उसले सम्पूर्ण धैर्य त्याग गर्छ।
80त्यसैले जसले भोकलाई जित्छ उसले निःसन्देह स्वर्ग जित्छ। जबसम्म मानिसले दानको प्रवृत्ति धारण गरिरहन्छ, तबसम्म उसको धर्म कहिल्यै नष्ट हुँदैन।
81पुत्रस्नेहको अवहेलना गरेर, पत्नीप्रति अनुभव गरिने स्नेहको अवहेलना गरेर, र धर्मलाई सर्वोपरि मानेर तिमीले प्रकृतिका मागमा ध्यान दिएनौ।
82धनको उपार्जन अल्प पुण्यको कर्म हो। योग्य पुरुषलाई त्यसको दान बढी पुण्यले युक्त छ। यसभन्दा पनि बढी पुण्य (उचित) समयको छ। र अन्ततः श्रद्धा सर्वोच्च पुण्यले युक्त छ।
83स्वर्गको ढोका देख्न अत्यन्त कठिन छ। असावधानीका कारण मानिसहरूले त्यो देख्न सक्दैनन्। स्वर्गको ढोकाको आग्लोको बीज लोभ हो। त्यो आग्लो कामना र आसक्तिले बाँधिएको हुन्छ। साँच्चै, स्वर्गको ढोका दुर्गम छ।
84जुन मानिसहरूले क्रोधलाई दबाइसकेका छन् र आफ्ना वासनालाई जितिसकेका छन्, तथा जुन ब्राह्मणहरू तपस्याले सम्पन्न छन् र आफ्नो सामर्थ्यअनुसार दान गर्छन्, तिनीहरूले नै त्यो देख्न सफल हुन्छन्।
85भनिएको छ कि जसले हजार हुँदा सय दान गर्छ, जसले सय हुँदा दस दान गर्छ, र जसले धनहीन हुँदा एक अञ्जुली जल दान गर्छ — यी सबै आर्जित पुण्यको दृष्टिले समान छन्।
86राजा रन्तिदेवले, जब उनी आफ्नो सम्पूर्ण धनबाट रहित भइसकेका थिए, शुद्ध हृदयले थोरै जल दान गरे। हे विद्वान् ब्राह्मण, यसै दानद्वारा उनी स्वर्गलोक गए।
87धर्मदेवता बहुमूल्य वस्तुका ठूला दानले जति कहिल्यै प्रसन्न हुँदैनन् जति तुच्छ वस्तुका दानले पनि हुन्छन्, यदि ती धर्मपूर्वक आर्जन गरिएका हुन् र श्रद्धा तथा विश्वाससहित दिइएका हुन् भने।
88राजा नृगले द्विजातिहरूलाई हजारौँ गाई दान गरेका थिए। केवल एउटा यस्तो गाई दान गर्दा, जो उनको आफ्नो थिएन, उनी नर्कमा खसे।
89उत्तम व्रत भएका उशीनरपुत्र शिबि आफ्नै शरीरको मासु दान गरेर, धर्मात्माहरूका लोक प्राप्त गरी, स्वर्गलोकमा आनन्द भोगिरहेका छन्।
90केवल धन नै पुण्य होइन। साधु पुरुषहरूले आफ्नो सामर्थ्यभर प्रयत्न गरेर र धर्मको सहायताले पुण्य आर्जन गर्छन्। उचित उपायले आर्जन गरिएको थोरै धनबाट जुन पुण्य मिल्छ, त्यो अनेक यज्ञद्वारा पनि मिल्दैन।
91क्रोधले दानका फल नष्ट हुन्छन्। लोभले मानिस स्वर्गलोक जान असफल हुन्छ। जसले दानका गुण जान्दछ र न्यायपूर्ण आचरण गर्छ, उसले तपस्याद्वारा स्वर्गलोकको सुख भोग्न सफल हुन्छ।
92हे ब्राह्मण, तिमीले गरेको यस दान (एक प्रस्थ सातुको)को फल त्योभन्दा धेरै बढी छ जो कसैले प्रचुर दान भएका अनेक राजसूय यज्ञ अथवा अनेक अश्वमेध यज्ञबाट प्राप्त गर्छ।
93यस एक प्रस्थ सातुले तिमीले ब्रह्मको शाश्वत लोक जितिसकेका छौ। हे विद्वान् ब्राह्मण, तिमी सुखपूर्वक ब्रह्माको त्यस धाममा जाऊ जो अन्धकारको कलङ्कबाट रहित छ।
94हे द्विजश्रेष्ठ, तिमी सबैका लागि यहाँ एउटा दिव्य विमान छ। तिमीहरू इच्छानुसार त्यसमा आरूढ हौ! हे ब्राह्मण, म धर्मदेवता हुँ। मलाई हेर!
95तिमीले आफ्नो शरीरको उद्धार गरिसकेका छौ। तिम्रो यस कर्मको कीर्ति संसारमा चिरस्थायी रहनेछ। आफ्नी पत्नी, आफ्नो छोरा र आफ्नी बुहारीसहित अब स्वर्गलोक जाऊ।
96धर्मदेवताले यी वचन भनेपछि ती ब्राह्मण आफ्नी पत्नी, छोरा र बुहारीसहित स्वर्गलोक गए।
97सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता ती विद्वान् ब्राह्मण जब यसरी आफ्नो छोरा, बुहारी र चौथी पत्नीसहित स्वर्गलोक आरूढ भए, तब म आफ्नो दुलोबाट बाहिर निस्केँ।
98त्यहाँ त्यस सातुको गन्धले, त्यस जलले बनेको हिलोले (जो ब्राह्मणले आफ्ना अतिथिलाई दिएका थिए), जुन दिव्य पुष्पहरूको वृष्टि भएको थियो तिनको (मेरो शरीरसँगको) स्पर्शले, त्यस साधु पुरुषले दिएका सातुका कणले, र ती ब्राह्मणको तपस्याले मेरो टाउको सुनको भयो। हेर्नुहोस्, सत्यमा दृढ रहने ती ब्राह्मणको दान र उनको तपस्याका कारण मेरो यस विशाल शरीरको आधा भाग सुनमय भएको छ।
99हे द्विजहरू, आफ्नो शरीरको बाँकी भागलाई सुनमा बदल्न म प्रसन्न हृदयले बारम्बार तपस्वीहरूका आश्रम र राजाहरूले गरेका यज्ञमा जान्छु।
100महाबुद्धिमान् कुरुराजको यस यज्ञको चर्चा सुनेर म आशा लिएर यहाँ आएँ। तर म सुनमय बनाइएको छैन।
101हे ब्राह्मणश्रेष्ठहरू, त्यसैले मैले ती वचन भनेँ कि यो यज्ञ त्यस एक प्रस्थ सातुको (दान)सँग कुनै पनि प्रकारले तुलनीय छैन।
102त्यस प्रस्थभरि सातुका कणले त्यस अवसरमा म सुनमय बनाइएँ। तर यो महान् यज्ञ ती कणहरूको बराबर पनि छैन। यही नै मेरो मत हो।
103ती सम्पूर्ण ब्राह्मणश्रेष्ठहरूलाई यी वचन भनेर त्यो न्याउरीमुसो तिनीहरूको दृष्टिबाट ओझेल भयो। त्यसपछि ती ब्राह्मणहरू आ-आफ्ना घरमा फर्किए।
104वैशम्पायनले भने — हे शत्रुनगरविजेता, त्यस महान् अश्वमेध यज्ञमा घटेको त्यस अद्भुत घटनाको विषयमा अब मैले तपाईंलाई सबै कुरा बताइसकेँ।
105हे राजन्, तपाईंले यज्ञलाई धेरै ठूलो ठान्नुहुँदैन। करोडौँ ऋषिहरू केवल आफ्नो तपस्याको सहायताले स्वर्गलोक आरूढ भएका छन्।
106सम्पूर्ण प्राणीप्रति अहिंसा, सन्तोष, सदाचार, निष्कपटता, तपस्या, आत्मसंयम, सत्यनिष्ठा र दान — यी सबै पुण्यको दृष्टिले यज्ञसमान नै हुन्।