अध्याय 24

अनुशासनिक पर्व — वे स्थितियाँ जिनमें मनुष्य वध किए बिना भी ब्रह्महत्या का दोषी होता है

दिखाएँ:
दृश्य:
yudhishthira
श्लोक 1
संस्कृत

युधिष्ठिर उवाच इदं मे तत्त्वतो राजन् वक्तुमर्हसि भारत। अहिंसयित्वापि कथं ब्रह्महत्या विधीयते॥

अंग्रेज़ी

Yudhishthira said O descendant of Bharata's race, you should answer this question of mine truly and in detail. What are those circumstances under which a person may become guilty of Brahmanicide without actually killing a Brahmana.

हिन्दी

युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतवंशज, आपको मेरे इस प्रश्न का सत्य और विस्तृत उत्तर देना चाहिए। वे कौन-सी परिस्थितियाँ हैं जिनमें कोई पुरुष किसी ब्राह्मण का वास्तव में वध किए बिना ही ब्रह्महत्या का दोषी हो जाता है?

नेपाली

युधिष्ठिरले भने — हे भरतवंशज, तपाईंले मेरो यस प्रश्नको सत्य र विस्तृत उत्तर दिनुपर्दछ। ती कुन-कुन परिस्थिति हुन् जसमा कुनै पुरुष कुनै ब्राह्मणको वास्तवमा वध नगरीकनै ब्रह्महत्याको दोषी हुन्छ?

bhishma vyasa
श्लोक 2
संस्कृत

भीष्म उवाच व्यासमामन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत् पृष्टवानहम्। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु॥

अंग्रेज़ी

Bhishma said Formerly, O king, I had one day requested Vyasa to explain to me this very subject. I shall now describe to you what Vyasa told me on that occasion. Do you listen to it with rapt attention.

हिन्दी

भीष्म ने कहा — हे राजन्, पूर्वकाल में एक दिन मैंने व्यास से इसी विषय की व्याख्या करने की प्रार्थना की थी। उस अवसर पर व्यास ने मुझसे जो कहा, वह अब मैं तुम्हें बताऊँगा। तुम उसे एकाग्र चित्त से सुनो।

नेपाली

भीष्मले भने — हे राजन्, पूर्वकालमा एक दिन मैले व्याससँग यसै विषयको व्याख्या गर्न प्रार्थना गरेको थिएँ। त्यस अवसरमा व्यासले मलाई जे भने, त्यो अब म तिमीलाई बताउनेछु। तिमी त्यसलाई एकाग्र चित्तले सुन।

vyasa
श्लोक 3
संस्कृत

चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने। अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते॥

अंग्रेज़ी

Going to Vyasa, I addressed him saying You, O great ascetic, are the fourth in descent from Vaishishtha! Do you explain to me this. What are those circumstances under which one becomes guilty of Brahmanicide without actually killing a Brahmana?

हिन्दी

व्यास के पास जाकर मैंने उन्हें सम्बोधित करके कहा — हे महातपस्वी, आप वसिष्ठ से चौथी पीढ़ी में हैं! आप मुझे यह समझाइए। वे कौन-सी परिस्थितियाँ हैं जिनमें कोई ब्राह्मण का वास्तव में वध किए बिना ही ब्रह्महत्या का दोषी हो जाता है?

नेपाली

व्यासकहाँ गएर मैले उनलाई सम्बोधन गर्दै भनेँ — हे महातपस्वी, तपाईं वसिष्ठबाट चौथो पुस्तामा हुनुहुन्छ! तपाईंले मलाई यो बुझाउनुहोस्। ती कुन-कुन परिस्थिति हुन् जसमा कोही ब्राह्मणको वास्तवमा वध नगरीकनै ब्रह्महत्याको दोषी हुन्छ?

श्लोक 4
संस्कृत

इति पृष्टो मया राजन् पराशरशरीरजः। अब्रवीन्निपुणो धर्मे नि:संशयमनुत्तमम्॥

अंग्रेज़ी

Thus addressed by me, the own begotten son of Parashara, o king an adept in the science of morality gave me the following answer at once excellent and fraught with certainly.

हिन्दी

हे राजन्, मेरे इस प्रकार कहने पर धर्मशास्त्र के मर्मज्ञ पराशर के औरस पुत्र ने मुझे तत्काल यह उत्तर दिया, जो उत्कृष्ट भी था और निश्चय से परिपूर्ण भी।

नेपाली

हे राजन्, मैले यसरी भनेपछि धर्मशास्त्रका मर्मज्ञ पराशरका औरस पुत्रले मलाई तत्काल यो उत्तर दिए, जो उत्कृष्ट पनि थियो र निश्चयले परिपूर्ण पनि।

श्लोक 5
संस्कृत

ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम्। बयानास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that man as guilty of Brahmanicide who having of his own accord invited a Brahmana of pious conduct to his house for giving him alms then refuses too give anything on the pretence of there being nothing in the house.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो अपनी ही इच्छा से किसी धर्मात्मा ब्राह्मण को भिक्षा देने के लिए अपने घर निमन्त्रित करके फिर घर में कुछ न होने का बहाना करके कुछ भी देने से इनकार कर देता है।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले आफ्नै इच्छाले कुनै धर्मात्मा ब्राह्मणलाई भिक्षा दिनका लागि आफ्नो घरमा निम्तो दिएर फेरि घरमा केही नभएको बहाना गरेर केही पनि दिन अस्वीकार गर्दछ।

श्लोक 6
संस्कृत

मध्यस्थस्येह विप्रस्य योऽनूचानस्य भारत। वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should, O Bharata, know that man as guilty of Brahmanicide who destroys the means of living of a Brahmana well-read in the Vedas, and all their branches and who is shorn of attachments to worldly creatures and goods.

हिन्दी

हे भरतवंशी, तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो वेदों और उनकी समस्त शाखाओं में निष्णात तथा सांसारिक प्राणियों और वस्तुओं के प्रति आसक्ति से रहित ब्राह्मण की जीविका के साधन नष्ट कर देता है।

नेपाली

हे भरतवंशी, तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले वेद र तिनका सम्पूर्ण शाखामा निष्णात तथा सांसारिक प्राणी र वस्तुप्रति आसक्तिबाट रहित ब्राह्मणका जीविकाका साधन नष्ट गरिदिन्छ।

श्लोक 7
संस्कृत

गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप। उत्पादयति यो विघ्नं तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should o king, know that man to be guilty of Brahmanicide who puts impediments in the way of thirsty kine while engaged in satisfying that thirst.

हिन्दी

हे राजन्, तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो प्यास बुझाने में लगी हुई प्यासी गौओं के मार्ग में बाधा डालता है।

नेपाली

हे राजन्, तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले तिर्खा मेटाउनमा लागेका तिर्खाएका गाईहरूको मार्गमा बाधा हाल्दछ।

श्लोक 8
संस्कृत

यः प्रवृत्तां श्रुति सम्यक् शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम्। दूषयत्यनभिज्ञाय तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should take that man as guilty of Brahmanicide who, without studying them, finds fault with the Shrutis that have come down: from preceptor to pupil for ages and ages together, or with those scriptures that have been composed by the Rishis.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी मानो जो उन श्रुतियों में, जो युग-युग से गुरु से शिष्य तक चली आई हैं, अथवा उन शास्त्रों में जिनकी रचना ऋषियों ने की है, बिना उनका अध्ययन किए ही दोष निकालता है।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी मान जसले ती श्रुतिमा, जो युगयुगदेखि गुरुबाट शिष्यसम्म चलिआएका छन्, अथवा ती शास्त्रमा जसको रचना ऋषिहरूले गरेका छन्, तिनको अध्ययन नगरीकनै दोष निकाल्दछ।

श्लोक 9
संस्कृत

आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे। न प्रयच्छति यः कन्यां तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that man as guilty of Brahmanicide who does not confer upon a suitable bridegroom his daughter endued with beauty and other excellent qualities.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो सौन्दर्य तथा अन्य उत्तम गुणों से सम्पन्न अपनी कन्या किसी उपयुक्त वर को नहीं देता।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले सौन्दर्य तथा अन्य उत्तम गुणले सम्पन्न आफ्नी कन्या कुनै उपयुक्त वरलाई दिँदैन।

श्लोक 10
संस्कृत

अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु। दद्यान्मर्मातिगं शोकं तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that foolish and sinful wightought to be guilty of Brahmanicide who pains the Brahmanas to the very core of their hearts.

हिन्दी

तुम उस मूर्ख और पापी नराधम को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो ब्राह्मणों को उनके हृदय के मर्म तक पीड़ा पहुँचाता है।

नेपाली

तिमी त्यस मूर्ख र पापी नराधमलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले ब्राह्मणहरूलाई तिनका हृदयको मर्मसम्म पीडा पुर्‍याउँछ।

श्लोक 11
संस्कृत

चक्षुषा विप्रहीणस्य पंगुलस्य जडस्य वा। हरेत यो वै सर्वस्वं तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that man to be guilty of Brahmanicide who robs the blind, the lame, and idiots.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो अन्धों, लँगड़ों और मूढ़ों को लूटता है।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले अन्धा, लङ्गडा र मूढहरूलाई लुट्दछ।

श्लोक 12
संस्कृत

आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे। अग्निं समुत्सृजेन्मोहात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that man to be guilty of Brahmanicide who sets fire to the hermitage of ascetics or to forests or to a village or a town.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो तपस्वियों के आश्रम में, अथवा वनों में, अथवा किसी ग्राम या नगर में आग लगाता है।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले तपस्वीहरूको आश्रममा, अथवा वनमा, अथवा कुनै गाउँ वा नगरमा आगो लगाउँछ।

श्लोक 13
संस्कृत

आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे। अग्निं समुत्सृजेन्मोहात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्॥

अंग्रेज़ी

You should know that man to be guilty of Brahmanicide who sets fire to the hermitage of ascetics or to forests or to a village or a town.

हिन्दी

तुम उस मनुष्य को ब्रह्महत्या का दोषी जानो जो तपस्वियों के आश्रम में, अथवा वनों में, अथवा किसी ग्राम या नगर में आग लगाता है।

नेपाली

तिमी त्यस मानिसलाई ब्रह्महत्याको दोषी जान जसले तपस्वीहरूको आश्रममा, अथवा वनमा, अथवा कुनै गाउँ वा नगरमा आगो लगाउँछ।