अनुगीता पर्व — अनुगीता की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 184
संस्कृत
1जनमेजय उवाच सभायां वसतोस्तत्र निहत्यारीन् महात्मनोः। केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद् द्विज॥
2कृष्णेन सहितः पार्थ:स्वं राज्यं प्राप्य केवलम्। तस्यां सभायां दिव्यायां विजहार मुदा युतः॥
3तत्र कंचित् सभोद्देशं स्वर्णोद्देशसमं नृप। यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ॥
4ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः। निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत्॥ विदितं मे महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते। माहात्म्यं देवकीमातस्तच ते रूपमैश्वरम्॥
5यत् तद् भगवता प्रोक्तं पुरा केशव सौहृदात्। तत् सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे भ्रष्टचेतसः॥
6मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः पुनः। भवांस्तु द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव॥
7वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु तं कृष्ण: फाल्गुनं प्रत्यभाषत। परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः॥
8वासुदेव उवाच श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम्। धर्मं स्वरूपिणं पार्थ सर्वलोकांश्च शाश्वतान्॥
9अबुद्ध्या नाग्रहीर्यस्त्वं तन्मे सुमहदप्रियम्। न च साद्य पुनर्भूयः स्मृति सम्भविष्यति॥
10नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधा ह्यसि पाण्डव। न च शक्यं पुनर्वक्तुमशेषेण धनंजय॥
11स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने। न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः॥
12परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया। इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम्॥
13यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमय्यां गमिष्यसि। शृणु धर्मभृतां श्रेष्ठ गदितं सर्वमेव मे॥
14आगच्छद् ब्राह्मणः कश्चित् स्वर्गलोकादरिंदम ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोऽस्माभिः पूजितोऽभवत्।।१५
15अस्माभिः परिपृष्टश्च यदाह भरतर्षभ। दिव्येन विधिना पार्थ नच्छृणुष्वाविचारयन्॥
16ब्राह्मण उवाच मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्मामपृच्छथाः। भूतानामनुकम्पार्थं यत्मोहच्छेदनं विभो॥ तत् नेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन। शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव॥
17कश्चिद् विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः। आससाद द्विजं कंचिद् धर्माणामागतागमम्॥
18गतागते सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम्। लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातार्थं सुखदुःखयोः॥
19जातीमरणतत्त्वज्ञं कोविदं पापपुण्ययौः। द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम्॥
20चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम्। दीप्यमानं श्रिया ब्राह्मया क्रममाणं च सर्वशः॥ अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः। तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह॥ सम्भाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह। यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा॥
21तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः। चरणौ धर्मकामोऽस्य तपस्वी सुसमाहितः। प्रतिपेदे यथान्यायं दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्॥
22विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तद् द्विजोत्तमम्। परिचारेण महत्ता गुरुं तं पर्यतोषयत्॥
23उपपन्नं च तत्सर्वं श्रुतचारित्रसंयुतम्। भावेनातोषयच्चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः॥
24तस्मै तुष्टः स शिष्याय प्रसन्नो वाक्यमब्रवीत्। सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु मत्तो जनार्दन॥
25सिद्ध उवाच विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः। गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोके च संस्थितिम्॥
26न क्वचित् सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः। स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात् पुनः पुनः॥
27अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात्। काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च॥
28पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः। आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः।।३२
29मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः। सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ।॥
30प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह। धननाशश्च सम्प्राप्तो लध्वा दुःखेन तद् धनम्॥
31अवमानाः सुकष्टाश्च राजतः स्वजनात् तथा। शारीरा मानसा वापि वेदना भृशदारुणाः॥
32प्राप्ता विमाननाशोग्रा वधवन्धाश्च दारुणाः। पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये॥
33जरा रोगाश्च सततं व्यसनानि च भूरिशः। लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वन्द्वजानि भृशं मया॥
34ततः कदाचिन्निर्वेदान्निराकाराश्रितेन य। लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया॥
35लोकेऽस्मिन्ननुभूयाहमिमं मार्गमनुष्ठितः। ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया।॥
36नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम्। आसिद्धेराप्रजासर्गादात्मनोऽपि गताः शुभाः॥
37उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमाः इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः॥
38ब्रह्मणः पदमव्यक्तं मा तेऽभूदत्र संशयः। नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परंतप॥
39प्रीतोऽस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते। यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः॥
40अभिजाने च तदहं यदर्थं मामुपागतः। अचिरात् तु गमिष्यामि तेनाहं त्वामचूचुदम्॥
41भृशं प्रीतोऽस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण। परिपृच्छस्व कुशलं भाषेयं यत् तवेप्सितम्॥
42बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं सम्पूजयामि च। येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप॥
अंग्रेज़ी
1Janamejaya said When the great Keshava and Arjuna after killing their enemies went to the assembly rooms what conversation, O twice-born one, took place between them?
2The son of Pritha (Arjuna), having recovered his own kingdom, spent his time gladly, without doing anything clse, in the company of Krishna, his heart filled with joy, in that palace of celestial beauty.
3One day, those two listlessly went to a particular part of the palace that looked, O king, like a veritable portion of the celestial region. Themselves filled with joy, they were then surrounded by their relatives and attendants.
4Pandu's son Arjuna, filled with joy in the company of Krishna, saw that delightful palace, and then addressed his companion, saying, 'O mighty-armed one, your greatness became known to me upon the approach of the battle. O son of Devaki, your form also, as the Lord of the universe, then became known to me.
5What your holy self said to me at that time, O Keshava, through love, has all been forgotten by me, O chief of men, on account of the fickleness of my mind.
6However, I have been curious again and again on the subject of those truths. You, too, O Madhava, will go to Dwraka soon.
7Vaishampayana said, Thus addressed by him, Krishna of great energy, that foremost of speakers, embraced Phalguna and replied to him as follows.
8Vasudeva said I made you listen to truths that are considered as mysteries. I conferred on you eternal truths. Indeed, I described to you Religion in its true form and on all the eternal regions.
9It is greatly disagreeable to me to learn that you did not, from folly, receive what I gave. The recollection of all that I told you on that occasion will not come to me now.
10Forsooth, O son of Pandu, you are destitute of faith and your unde tanding is not good. It is impossible for me, U Dhananjaya, to repeat, in full, all that I said on that occasion.
11That religion is more than sufficient for understanding Brahma. I cannot describe it again in detail.
12I described to you, O Supreme Brahina having concentrated myself in Yoga. I shall now, however, recite to you an old history upon the same subject.
13O foremost of all persons knowing duty, listen to everything I now say, so that, with an understanding adapted to my teaching, you may succeed in attaining to the highest end.
14O chastiser of enemies, on one occasion, a Brahmana came to us from the celestial regions. Of irresistible energy, he came from the regions of the grandfather. He was duly respected by us.
15Listen, O son of Pritha, unhesitatingly to what he, O chief of Bharata's race, said, in answer to our enquiries, according to heavenly forms.
16Brahmana said That which you ask me, O Krishna, about the religion of Moksha (Emancipation), led by your compassion for all creatures, that, indeed, which destroys all delusion, O you gifted with Supreme power, I shall now tell you duly, O destroyer of Madhu. Do you listen with rapt attention as I discourse to you, O Madhava.
17A Brahmana named Kashyapa, possessed of penances and the foremost of all persons knowing duties, came to a certain other Brahmana who had become conversant with all the mysteries of religion.
18Indeed, the latter had mastered all the knowledge which the scriptures teach about the departure and reappearance of beings and possessed that direct knowledge of all things which Yoga gives. He was well-skilled in the truths of all subjects relating to the world. He has mastered the truth about pleasure and pain.
19He knew the truth about birth and death, and understood the distinctions between merit and demerit. He had seen the ends attained to by embodied creatures high and low on account of their deeds.
20He lived like one freed from the world. Crowned with ascetic success and gifted with perfect tranquillity of soul, he had all his senses under complete control. He seemed to shine with the resplendence of Brahma and capable of going everywhere at will. He knew the science of disappearing at will from before the eyes of all. He used to move about in the company of invisible Siddhas and celestial musicians. He used to sit and talk with them on some spot retired from the bustle of humanity. He was as unattached to all things as the wind Kashyapa having heard of him truly, wished to see him. Gifted with intelligence, that foremost of all Brahmanas approached the sage.
21Himself possessed of penances, Kashyapa, moved by the wish of acquiring merit, fell, with a rapt heart, at the feet of the sage when he had seen all those wonderful attributes.
22Stricken with wonder at the sight of those extraordinary qualities, Kashyapa began to wait upon that foremost of all Brahmanas, with the dutiful respect of a disciple waiting upon his preceptor and succeeded in pleasing him.
23By his devotion, O scorcher of enemies, rendering to him the obedience due from a disciplc to a preceptor, Kashyapa pleased that Brahmana who possessed all these qualities and was gifted besides with scriptural learning and excellent conduct.
24Pleased with Kashyapa, the Brahmana one day addressed him cheerfully and spoke as follows, having the highest success in view. Listen to those words, O Janardana, as I repeat them.
25By various deeds, O son as also by the help of merit, mortal, creatures attain to diverse ends here and residence in Heaven.
26Nowhere one can enjoy the highest happiness; nowhere one can live for good. There are repeated falls from the highest regions acquired with such sorrow.
27On account of my indulgence in sin. I had to come by various miserable and inauspicious ends, filled as I was with lust and anger, and deluded by cupidity.
28I have repeatedly undergone death and rebirth. I have eaten various kinds of food, I have sucked at various breasts.
29I have seen various kinds of mothers, and various fathers dissimilar to one another. I have come by various kinds of happiness and misery, O sinless one.
30On various occasions have I been separated from what was agrecable and united with what was disagreeable. Having acquired wealth with great labour I have had to put up with its loss.
31I have received from king and relatives insults and excessive misery. I have suffered from serve mental and physical pain.
32I have undergone humiliations and death and imprisonment under circumstances of great severity. I have had falls into Hell and have suffered great lortures in the domains of Yama.
33I have, again and again, suffered from decrepitude and diseases, and from frequent and great calamities. In this world I have repeatedly suffered from all those afflictions which arise from a perception of all pairs of opposites.
34After all this one day, laden with sorrow, despair came upon me. I took refuge in the Formless. Suffering from great distress, I gave up the world with all its joys and sorrows.
35Finding out then this path. I exercised myself in it in this world. Afterwards, through tranquillity of soul, I acquired the success you see.
36I shall not have to come to this world again. Indeed, till I attain to absorption into eternal Brahma, till, in fact, the final dissolution of the universe, I shall look on those happy ends that will be mine and on those beings and that form this universe.
37Having acquired this excellent success, I shall, after departing from this world, proceed to what is above it and thence to what is higher.
38Indeed, I shall come by the condition, which is unmanifest, of Brahma. Do not doubt this. O scorcher of enemies. I shall not return to this world of mortal creatures.
39O you of great wisdom. I have become pleased with you. Tell me what I shall do for you. The time has come for the accomplishment of that purpose for which you have come here..
40I know that object for which you have sought me. I shall soon depart from this world. Hence it is that I have given you this hint.
41O you of great wisdom and experience, I have been highly pleased with you for your behaviour. Do you question me! I shall discourse on what is beneficial to you as desired by you.
42I think your intelligence is great, Indeed I speak highly of it, for it was with the help of that intelligence that you were able to recognise me. Surely, O Kashyapa, you are endued with great intelligence.
हिन्दी
1जनमेजय ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, जब महात्मा केशव और अर्जुन अपने शत्रुओं का वध करके सभाभवनों में गए, तब उनके बीच क्या वार्तालाप हुआ?
2अपना राज्य पुनः प्राप्त करके पृथापुत्र (अर्जुन) उस दिव्य सौन्दर्य वाले प्रासाद में, हृदय आनन्द से भरे हुए, कृष्ण के साथ और कुछ किए बिना प्रसन्नतापूर्वक अपना समय बिताते थे।
3एक दिन वे दोनों निश्चिन्त होकर उस प्रासाद के एक ऐसे भाग में गए जो हे राजन्, स्वर्गलोक के वास्तविक अंश के समान दिखाई देता था। स्वयं आनन्द से भरे हुए वे तब अपने सम्बन्धियों और अनुचरों से घिरे हुए थे।
4कृष्ण के साथ आनन्द से भरे पाण्डुपुत्र अर्जुन ने उस मनोरम प्रासाद को देखा, और तब अपने साथी को सम्बोधित करते हुए कहा — हे महाबाहु, युद्ध के निकट आने पर मुझे आपकी महिमा ज्ञात हुई थी। हे देवकीनन्दन, तब मुझे विश्वेश्वर के रूप में आपका स्वरूप भी ज्ञात हुआ था।
5हे केशव, उस समय आपने प्रेमवश जो कुछ मुझसे कहा था, हे नरश्रेष्ठ, अपने मन की चंचलता के कारण वह सब मैं भूल गया हूँ।
6तथापि उन सत्यों के विषय में मेरे मन में बार-बार जिज्ञासा उठती रही है। हे माधव, आप भी शीघ्र ही द्वारका जाएँगे।
7वैशम्पायन ने कहा — उनके ऐसा कहने पर महातेजस्वी कृष्ण ने, जो वक्ताओं में श्रेष्ठ हैं, फाल्गुन को गले लगाया और उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया।
8वासुदेव ने कहा — मैंने तुम्हें वे सत्य सुनाए थे जो रहस्य माने जाते हैं। मैंने तुम्हें शाश्वत सत्यों का दान दिया था। वस्तुतः मैंने तुम्हें धर्म का यथार्थ स्वरूप और समस्त शाश्वत लोकों का वर्णन सुनाया था।
9यह जानकर मुझे अत्यन्त अप्रिय लगता है कि मूर्खतावश तुमने वह ग्रहण नहीं किया जो मैंने दिया था। उस अवसर पर मैंने तुमसे जो कुछ कहा था, उसका स्मरण अब मुझे नहीं होगा।
10हे पाण्डुपुत्र, निश्चय ही तुम श्रद्धा से रहित हो और तुम्हारी बुद्धि अच्छी नहीं है। हे धनञ्जय, उस अवसर पर मैंने जो कुछ कहा था, वह सब पूरा-पूरा दोहराना मेरे लिए असम्भव है।
11वह धर्म ब्रह्म को समझने के लिए पर्याप्त से भी अधिक है। मैं उसका विस्तार से पुनः वर्णन नहीं कर सकता।
12योग में स्वयं को एकाग्र करके मैंने तुम्हें परब्रह्म का वर्णन सुनाया था। किन्तु अब मैं उसी विषय पर तुम्हें एक प्राचीन इतिहास सुनाऊँगा।
13हे धर्म जानने वालों में श्रेष्ठ, मैं अब जो कुछ कहता हूँ, वह सब सुनो, जिससे मेरे उपदेश के अनुकूल बुद्धि पाकर तुम परम गति प्राप्त करने में सफल हो सको।
14हे शत्रुदमन, एक अवसर पर स्वर्गलोक से एक ब्राह्मण हमारे पास आए। अप्रतिहत तेज वाले वे पितामह के लोक से आए थे। हमने उनका यथोचित सम्मान किया।
15हे पृथापुत्र, हे भरतश्रेष्ठ, हमारे प्रश्नों के उत्तर में उन्होंने दिव्य रीति से जो कुछ कहा, उसे बिना हिचक सुनो।
16ब्राह्मण ने कहा — हे कृष्ण, समस्त प्राणियों के प्रति अपनी करुणा से प्रेरित होकर आपने मुझसे मोक्षधर्म के विषय में जो पूछा है, और जो वस्तुतः समस्त मोह का नाश करने वाला है, हे परम शक्ति से सम्पन्न, हे मधुसूदन, वह मैं अब आपको विधिपूर्वक बताऊँगा। हे माधव, मैं जो उपदेश देता हूँ, उसे एकाग्र चित्त से सुनिए।
17तपस्या से सम्पन्न तथा धर्म जानने वालों में श्रेष्ठ कश्यप नामक एक ब्राह्मण किसी दूसरे ऐसे ब्राह्मण के पास गए जो धर्म के समस्त रहस्यों के ज्ञाता हो चुके थे।
18वस्तुतः उन दूसरे (ब्राह्मण) ने प्राणियों के प्रस्थान और पुनरागमन के विषय में शास्त्रों का समस्त ज्ञान आत्मसात् कर लिया था और उन्हें समस्त वस्तुओं का वह साक्षात् ज्ञान प्राप्त था जो योग से मिलता है। वे जगत् से सम्बद्ध समस्त विषयों के सत्यों में निपुण थे। उन्होंने सुख और दुःख का सत्य जान लिया था।
19वे जन्म और मृत्यु का सत्य जानते थे तथा पुण्य और पाप के भेद को समझते थे। उन्होंने देख लिया था कि देहधारी प्राणी अपने कर्मों के अनुसार ऊँची और नीची किन-किन गतियों को प्राप्त होते हैं।
20वे संसार से मुक्त पुरुष के समान जीते थे। तपस्या की सिद्धि से विभूषित और पूर्ण चित्तशान्ति से सम्पन्न उन्होंने अपनी समस्त इन्द्रियों को पूर्णतः वश में कर लिया था। वे ब्रह्म के तेज से देदीप्यमान प्रतीत होते थे और इच्छानुसार सर्वत्र जाने में समर्थ थे। वे सबकी दृष्टि से इच्छानुसार अन्तर्धान होने की विद्या जानते थे। वे अदृश्य सिद्धों और गन्धर्वों के साथ विचरण किया करते थे। वे मनुष्यों की चहल-पहल से दूर किसी एकान्त स्थान पर उनके साथ बैठकर वार्तालाप किया करते थे। वे वायु के समान समस्त वस्तुओं से अनासक्त थे। उनके विषय में यथार्थ रूप से सुनकर कश्यप ने उन्हें देखने की इच्छा की। बुद्धिमान् उन ब्राह्मणश्रेष्ठ ने उन मुनि के पास जाकर उनसे भेंट की।
21स्वयं तपस्या से सम्पन्न कश्यप ने, पुण्य अर्जित करने की इच्छा से प्रेरित होकर, वे समस्त अद्भुत गुण देख लेने पर एकाग्र हृदय से उन मुनि के चरणों में प्रणाम किया।
22उन असाधारण गुणों को देखकर विस्मय से भरे कश्यप उन ब्राह्मणश्रेष्ठ की सेवा उसी कर्तव्यनिष्ठ आदर से करने लगे जैसे शिष्य अपने आचार्य की करता है, और वे उन्हें प्रसन्न करने में सफल हुए।
23हे शत्रुतापन, शिष्य द्वारा आचार्य को दी जाने वाली सेवा अर्पित करते हुए अपनी भक्ति से कश्यप ने उन ब्राह्मण को प्रसन्न किया, जो इन समस्त गुणों से युक्त थे और इसके अतिरिक्त शास्त्रज्ञान तथा उत्तम आचरण से भी सम्पन्न थे।
24कश्यप से प्रसन्न होकर एक दिन उन ब्राह्मण ने परम सिद्धि को लक्ष्य में रखते हुए उन्हें प्रसन्नतापूर्वक सम्बोधित करके इस प्रकार कहा। हे जनार्दन, मैं उन वचनों को दोहराता हूँ, आप सुनिए।
25हे पुत्र, नाना कर्मों के द्वारा तथा पुण्य की सहायता से भी मरणधर्मा प्राणी यहाँ नाना गतियाँ तथा स्वर्ग में निवास प्राप्त करते हैं।
26कहीं भी कोई परम सुख नहीं भोग सकता; कहीं भी कोई सदा के लिए नहीं रह सकता। इतने कष्ट से अर्जित उच्चतम लोकों से भी बार-बार पतन होता है।
27पाप में लिप्त रहने के कारण मुझे नाना दुःखद और अशुभ गतियाँ प्राप्त करनी पड़ीं, क्योंकि मैं काम और क्रोध से भरा था तथा लोभ से मोहित था।
28मैंने बार-बार मृत्यु और पुनर्जन्म भोगे हैं। मैंने नाना प्रकार के अन्न खाए हैं, मैंने नाना स्तनों का पान किया है।
29हे निष्पाप, मैंने नाना प्रकार की माताएँ देखी हैं और एक-दूसरे से भिन्न नाना पिता देखे हैं। मैंने नाना प्रकार के सुख और दुःख प्राप्त किए हैं।
30अनेक अवसरों पर मैं प्रिय से वियुक्त हुआ और अप्रिय से संयुक्त। महान् परिश्रम से धन अर्जित करके मुझे उसका नाश भी सहना पड़ा है।
31मैंने राजा से और स्वजनों से अपमान तथा अत्यधिक दुःख पाया है। मैंने घोर मानसिक और शारीरिक पीड़ा भोगी है।
32मैंने अत्यन्त कठोर परिस्थितियों में अपमान, मृत्यु और कारावास भोगे हैं। मैं नरक में गिरा हूँ और यमलोक में घोर यातनाएँ सही हैं।
33मैंने बार-बार जरा और रोगों तथा बारम्बार आने वाली महान् विपत्तियों का कष्ट भोगा है। इस लोक में मैंने उन समस्त क्लेशों को बारम्बार भोगा है जो द्वन्द्वों के अनुभव से उत्पन्न होते हैं।
34अन्ततः इस सब के पश्चात् एक दिन शोक से भरे मुझ पर वैराग्य छा गया। मैंने निराकार की शरण ली। महान् क्लेश से पीड़ित होकर मैंने संसार को उसके समस्त सुख-दुःखों सहित त्याग दिया।
35तब इस मार्ग को खोजकर मैंने इस लोक में इसका अभ्यास किया। तत्पश्चात् चित्त की शान्ति से मैंने वह सिद्धि प्राप्त की जो तुम देख रहे हो।
36मुझे पुनः इस लोक में नहीं आना पड़ेगा। वस्तुतः जब तक मैं शाश्वत ब्रह्म में लीन न हो जाऊँ, अपितु जब तक विश्व का अन्तिम प्रलय न हो, तब तक मैं उन सुखमय गतियों को, जो मुझे प्राप्त होंगी, तथा इस विश्व की रचना करने वाले उन प्राणियों को देखता रहूँगा।
37यह उत्तम सिद्धि प्राप्त करके मैं इस लोक से प्रस्थान करने के पश्चात् उससे ऊपर के लोक में जाऊँगा और वहाँ से उससे भी ऊँचे लोक में।
38वस्तुतः मैं ब्रह्म की उस अव्यक्त अवस्था को प्राप्त करूँगा। हे शत्रुतापन, इसमें सन्देह मत करो। मैं मरणधर्मा प्राणियों के इस लोक में पुनः नहीं लौटूँगा।
39हे महाबुद्धिमान्, मैं तुमसे प्रसन्न हुआ हूँ। बताओ, मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ? जिस प्रयोजन से तुम यहाँ आए हो, उसकी पूर्ति का समय आ गया है।
40जिस प्रयोजन से तुमने मुझे खोजा है, वह मैं जानता हूँ। मैं शीघ्र ही इस लोक से प्रस्थान करूँगा। इसीलिए मैंने तुम्हें यह संकेत दिया है।
41हे महाबुद्धि और महाअनुभव वाले, तुम्हारे आचरण से मैं तुमसे अत्यन्त प्रसन्न हुआ हूँ। तुम मुझसे प्रश्न करो! तुम्हारी इच्छा के अनुसार जो तुम्हारे लिए हितकर है, उस पर मैं उपदेश दूँगा।
42मैं समझता हूँ कि तुम्हारी बुद्धि महान् है। वस्तुतः मैं उसकी प्रशंसा करता हूँ, क्योंकि उसी बुद्धि की सहायता से तुम मुझे पहचानने में समर्थ हुए। हे कश्यप, निश्चय ही तुम महान् बुद्धि से सम्पन्न हो।
नेपाली
1जनमेजयले भने — हे द्विजश्रेष्ठ, जब महात्मा केशव र अर्जुनले आफ्ना शत्रुहरूको वध गरेर सभाभवनमा गए, तब तिनीहरूका बीचमा के वार्तालाप भयो?
2आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गरेर पृथापुत्र (अर्जुन) त्यस दिव्य सौन्दर्य भएको प्रासादमा, हृदय आनन्दले भरिएर, कृष्णका साथ अरू केही नगरी प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो समय बिताउँथे।
3एक दिन ती दुवै निश्चिन्त भई त्यस प्रासादको एउटा यस्तो भागमा गए जो हे राजन्, स्वर्गलोकको वास्तविक अंशजस्तै देखिन्थ्यो। स्वयं आनन्दले भरिएका उनीहरू तब आफ्ना नातेदार र अनुचरहरूले घेरिएका थिए।
4कृष्णका साथ आनन्दले भरिएका पाण्डुपुत्र अर्जुनले त्यो मनोरम प्रासाद देखे, र तब आफ्नो साथीलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे महाबाहु, युद्ध नजिक आउँदा मलाई तपाईंको महिमा थाहा भएको थियो। हे देवकीनन्दन, तब मलाई विश्वेश्वरका रूपमा तपाईंको स्वरूप पनि थाहा भएको थियो।
5हे केशव, त्यस समय तपाईंले प्रेमवश जे-जति मलाई भन्नुभएको थियो, हे नरश्रेष्ठ, आफ्नो मनको चञ्चलताका कारण त्यो सबै म बिर्सेको छु।
6तापनि ती सत्यका विषयमा मेरो मनमा पटक-पटक जिज्ञासा उठिरहेको छ। हे माधव, तपाईं पनि चाँडै नै द्वारका जानुहुनेछ।
7वैशम्पायनले भने — उनले यसो भनेपछि महातेजस्वी कृष्णले, जो वक्ताहरूमा श्रेष्ठ हुन्, फाल्गुनलाई अङ्गालो हाले र उनलाई यसरी उत्तर दिए।
8वासुदेवले भने — मैले तिमीलाई ती सत्य सुनाएको थिएँ जो रहस्य मानिन्छन्। मैले तिमीलाई शाश्वत सत्यको दान दिएको थिएँ। वास्तवमा मैले तिमीलाई धर्मको यथार्थ स्वरूप र सम्पूर्ण शाश्वत लोकको वर्णन सुनाएको थिएँ।
9यो जानेर मलाई अत्यन्त अप्रिय लाग्दछ कि मूर्खतावश तिमीले त्यो ग्रहण गरेनौ जो मैले दिएको थिएँ। त्यस अवसरमा मैले तिमीलाई जे-जति भनेको थिएँ, त्यसको सम्झना अब मलाई हुनेछैन।
10हे पाण्डुपुत्र, निश्चय नै तिमी श्रद्धाबाट रहित छौ र तिम्रो बुद्धि राम्रो छैन। हे धनञ्जय, त्यस अवसरमा मैले जे-जति भनेको थिएँ, त्यो सबै पूरै दोहोर्याउनु मेरा लागि असम्भव छ।
11त्यो धर्म ब्रह्मलाई बुझ्नका लागि पर्याप्तभन्दा पनि बढी छ। म त्यसको विस्तारपूर्वक पुनः वर्णन गर्न सक्दिनँ।
12योगमा आफूलाई एकाग्र गरेर मैले तिमीलाई परब्रह्मको वर्णन सुनाएको थिएँ। तर अब म त्यसै विषयमा तिमीलाई एउटा प्राचीन इतिहास सुनाउनेछु।
13हे धर्म जान्नेहरूमा श्रेष्ठ, म अब जे-जति भन्दछु, त्यो सबै सुन, जसबाट मेरो उपदेशको अनुकूल बुद्धि पाएर तिमी परम गति प्राप्त गर्न सफल हुन सक।
14हे शत्रुदमन, एउटा अवसरमा स्वर्गलोकबाट एक ब्राह्मण हामीकहाँ आए। अप्रतिहत तेज भएका उनी पितामहको लोकबाट आएका थिए। हामीले उनको यथोचित सम्मान गर्यौँ।
15हे पृथापुत्र, हे भरतश्रेष्ठ, हाम्रा प्रश्नको उत्तरमा उनले दिव्य रीतिले जे-जति भने, त्यो बिनाहिचकिचाहट सुन।
16ब्राह्मणले भने — हे कृष्ण, सम्पूर्ण प्राणीप्रतिको आफ्नो करुणाले प्रेरित भई तपाईंले मलाई मोक्षधर्मका विषयमा जे सोध्नुभएको छ, र जो वास्तवमा सम्पूर्ण मोहको नाश गर्ने छ, हे परम शक्तिले सम्पन्न, हे मधुसूदन, त्यो म अब तपाईंलाई विधिपूर्वक बताउनेछु। हे माधव, म जुन उपदेश दिन्छु, त्यो एकाग्र चित्तले सुन्नुहोस्।
17तपस्याले सम्पन्न तथा धर्म जान्नेहरूमा श्रेष्ठ कश्यप नामक एक ब्राह्मण कुनै अर्को यस्ता ब्राह्मणकहाँ गए जो धर्मका सम्पूर्ण रहस्यका ज्ञाता भइसकेका थिए।
18वास्तवमा ती अर्का (ब्राह्मण)ले प्राणीहरूको प्रस्थान र पुनरागमनका विषयमा शास्त्रको सम्पूर्ण ज्ञान आत्मसात् गरिसकेका थिए र उनलाई सम्पूर्ण वस्तुको त्यो साक्षात् ज्ञान प्राप्त थियो जो योगबाट मिल्दछ। उनी जगत्सँग सम्बद्ध सम्पूर्ण विषयका सत्यमा निपुण थिए। उनले सुख र दुःखको सत्य जानिसकेका थिए।
19उनी जन्म र मृत्युको सत्य जान्दथे तथा पुण्य र पापको भेद बुझ्दथे। उनले देखिसकेका थिए कि देहधारी प्राणीहरूले आफ्ना कर्मअनुसार उच्च र निम्न कुन-कुन गति प्राप्त गर्दछन्।
20उनी संसारबाट मुक्त पुरुषजस्तै बाँच्थे। तपस्याको सिद्धिले विभूषित र पूर्ण चित्तशान्तिले सम्पन्न उनले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई पूर्णतः वशमा पारेका थिए। उनी ब्रह्मको तेजले देदीप्यमान देखिन्थे र इच्छाअनुसार सर्वत्र जान समर्थ थिए। उनी सबैको दृष्टिबाट इच्छाअनुसार अन्तर्धान हुने विद्या जान्दथे। उनी अदृश्य सिद्ध र गन्धर्वहरूका साथ विचरण गर्दथे। उनी मानिसहरूको चहलपहलबाट टाढा कुनै एकान्त स्थानमा तिनीहरूसँग बसेर वार्तालाप गर्दथे। उनी वायुजस्तै सम्पूर्ण वस्तुबाट अनासक्त थिए। उनका विषयमा यथार्थ रूपमा सुनेर कश्यपले उनलाई देख्ने इच्छा गरे। बुद्धिमान् ती ब्राह्मणश्रेष्ठले ती मुनिकहाँ गएर उनीसँग भेट गरे।
21स्वयं तपस्याले सम्पन्न कश्यपले, पुण्य आर्जन गर्ने इच्छाले प्रेरित भई, ती सम्पूर्ण अद्भुत गुण देखिसकेपछि एकाग्र हृदयले ती मुनिका चरणमा प्रणाम गरे।
22ती असाधारण गुण देखेर विस्मयले भरिएका कश्यप ती ब्राह्मणश्रेष्ठको सेवा त्यही कर्तव्यनिष्ठ आदरले गर्न थाले जसरी शिष्यले आफ्नो आचार्यको गर्दछ, र उनी उनलाई प्रसन्न पार्न सफल भए।
23हे शत्रुतापन, शिष्यले आचार्यलाई दिइने सेवा अर्पण गर्दै आफ्नो भक्तिले कश्यपले ती ब्राह्मणलाई प्रसन्न पारे, जो यी सम्पूर्ण गुणले युक्त थिए र यसबाहेक शास्त्रज्ञान तथा उत्तम आचरणले पनि सम्पन्न थिए।
24कश्यपसँग प्रसन्न भई एक दिन ती ब्राह्मणले परम सिद्धिलाई लक्ष्यमा राख्दै उनलाई प्रसन्नतापूर्वक सम्बोधन गरेर यसरी भने। हे जनार्दन, म ती वचन दोहोर्याउँछु, तपाईं सुन्नुहोस्।
25हे पुत्र, नाना कर्मद्वारा तथा पुण्यको सहायताले पनि मरणधर्मा प्राणीहरूले यहाँ नाना गति तथा स्वर्गमा निवास प्राप्त गर्दछन्।
26कतै पनि कसैले परम सुख भोग्न सक्दैन; कतै पनि कोही सदाका लागि रहन सक्दैन। यति कष्टले आर्जित उच्चतम लोकबाट पनि पटक-पटक पतन हुन्छ।
27पापमा लिप्त रहेका कारण मलाई नाना दुःखद र अशुभ गति प्राप्त गर्नुपर्यो, किनभने म काम र क्रोधले भरिएको थिएँ तथा लोभले मोहित थिएँ।
28मैले पटक-पटक मृत्यु र पुनर्जन्म भोगेको छु। मैले नाना प्रकारका अन्न खाएको छु, मैले नाना स्तनको पान गरेको छु।
29हे निष्पाप, मैले नाना प्रकारका माता देखेको छु र एक-अर्काभन्दा भिन्न नाना पिता देखेको छु। मैले नाना प्रकारका सुख र दुःख प्राप्त गरेको छु।
30अनेक अवसरमा म प्रियबाट वियुक्त भएको छु र अप्रियसँग संयुक्त। महान् परिश्रमले धन आर्जन गरेर मैले त्यसको नाश पनि सहनुपरेको छ।
31मैले राजाबाट र स्वजनहरूबाट अपमान तथा अत्यधिक दुःख पाएको छु। मैले घोर मानसिक र शारीरिक पीडा भोगेको छु।
32मैले अत्यन्त कठोर परिस्थितिमा अपमान, मृत्यु र कारावास भोगेको छु। म नर्कमा खसेको छु र यमलोकमा घोर यातना सहेको छु।
33मैले पटक-पटक जरा र रोग तथा बारम्बार आउने महान् विपत्तिको कष्ट भोगेको छु। यस लोकमा मैले ती सम्पूर्ण क्लेश बारम्बार भोगेको छु जो द्वन्द्वको अनुभवबाट उत्पन्न हुन्छन्।
34अन्ततः यो सबैपछि एक दिन शोकले भरिएको ममाथि वैराग्य छायो। मैले निराकारको शरण लिएँ। महान् क्लेशले पीडित भई मैले संसारलाई त्यसका सम्पूर्ण सुख-दुःखसहित त्यागिदिएँ।
35तब यो मार्ग खोजेर मैले यस लोकमा यसको अभ्यास गरेँ। त्यसपछि चित्तको शान्तिले मैले त्यो सिद्धि प्राप्त गरेँ जो तिमी देख्दै छौ।
36मलाई पुनः यस लोकमा आउनुपर्नेछैन। वास्तवमा जबसम्म म शाश्वत ब्रह्ममा लीन हुन्नँ, बरु जबसम्म विश्वको अन्तिम प्रलय हुँदैन, तबसम्म म ती सुखमय गति, जो मलाई प्राप्त हुनेछन्, तथा यस विश्वको रचना गर्ने ती प्राणीलाई हेरिरहनेछु।
37यो उत्तम सिद्धि प्राप्त गरेर म यस लोकबाट प्रस्थान गरेपछि त्योभन्दा माथिको लोकमा जानेछु र त्यहाँबाट त्योभन्दा पनि उच्च लोकमा।
38वास्तवमा म ब्रह्मको त्यो अव्यक्त अवस्था प्राप्त गर्नेछु। हे शत्रुतापन, यसमा सन्देह नगर। म मरणधर्मा प्राणीहरूको यस लोकमा पुनः फर्कने छैन।
39हे महाबुद्धिमान्, म तिमीसँग प्रसन्न भएको छु। भन, म तिम्रा लागि के गरूँ? जुन प्रयोजनले तिमी यहाँ आएका छौ, त्यसको पूर्तिको समय आइसक्यो।
40जुन प्रयोजनले तिमीले मलाई खोजेका छौ, त्यो म जान्दछु। म चाँडै नै यस लोकबाट प्रस्थान गर्नेछु। त्यसैले मैले तिमीलाई यो सङ्केत दिएको छु।
41हे महाबुद्धि र महाअनुभव भएका, तिम्रो आचरणले म तिमीसँग अत्यन्त प्रसन्न भएको छु। तिमी मलाई प्रश्न गर! तिम्रो इच्छाअनुसार जो तिम्रा लागि हितकर छ, त्यसमा म उपदेश दिनेछु।
42म ठान्दछु कि तिम्रो बुद्धि महान् छ। वास्तवमा म त्यसको प्रशंसा गर्दछु, किनभने त्यसै बुद्धिको सहायताले तिमी मलाई चिन्न समर्थ भयौ। हे कश्यप, निश्चय नै तिमी महान् बुद्धिले सम्पन्न छौ।