आश्वमेधिक पर्व — (क्रमशः) मरुत्त और बृहस्पति की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 177
संस्कृत
1इन्द्र उवाच कच्चित्सुखं स्वपिषि त्वं बृहस्पते कच्चिन्मनोज्ञाः परिचारकास्ते। कच्चिद्देवानां सुखकामोऽसि विप्र कच्चिद्देवास्त्वां परिपालयन्ति॥
2बृहस्पति उवाच सुखं शये शयने देवराज तथा मनोज्ञाः परिचारका मे। तथा देवानां सुखकामोऽस्मि नित्यं देवाश्च मां सुभृशं पालयन्ति॥
3इन्द्र उवाच कुतो दुःखं मानसं देहजं वा पाण्डुर्विवर्णश्च कुतस्त्वमद्या आचक्ष्व मे ब्राह्मण यावदेतान् निहन्मि सर्वांस्तव दुःखकर्तृन्॥
4बृहस्पति उवाच मरुत्तमाहुर्मघवन् यक्ष्यमाणं महायज्ञेनोत्तमदक्षिणेन। संवर्तो याजयतीति मे श्रुतं तदिच्छामि न स तं याजयेत॥
5इन्द्र उवाच सर्वान् कामाननुयातोऽसि विप्र यस्त्वं देवानां मन्त्रवित्सुपुरोधाः। उभौ च ते जरामृत्यू व्यतीतौ किं संवर्तस्तव कर्ताऽद्य विप्र॥
6बृहस्पति उवाच देवैः सह त्वमसुरान् प्रणुद्य जिघांससे चाप्युत सानुबन्धान्। यं यं समृद्धं पश्यसि तत्र तत्र दुःखं सपत्नेषु समृद्धिभावः॥ अतोऽस्मि देवेन्द्र विवर्णरूपः सपत्नो मे वर्धते तन्निशम्य। सर्वोपायैर्मघवन् संनियच्छ संवर्त वा पार्थिवं वा मरुत्तम्॥
7इन्द्र उवाच एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। स्तथाऽमरं चैव करिष्यतीति॥
8अग्नि उवाच अहं गच्छामि मघवन् दूतोऽद्य बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं बृहस्पतेश्चापचितिं चिकीर्षुः॥
9व्यास उवाच ततः प्रायाद् धूमकेतुर्महात्मा वनस्पतीन् वीरुधश्चाप्यमृद्नन्। कामाद्धिमान्ते परिवर्तमानः काष्ठातिगो मातरिश्वेव नर्दन्॥
10मरुत उवाच आश्चर्यमद्य पश्यामि रूपिणं वह्निमागतम्। आसनं सलिलं पाद्यं गां चोपानय वै मुने॥
11अग्नि उवाच आसनं सलिलं पाद्यं प्रतिनन्दामि तेऽनघ। इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतमागतम्॥
12मरुत उवाच कच्चिच्छ्रीमान् देवराजः सुखी च कच्चिच्चास्मान् प्रीयते धूमकेतो। कच्चिद्देवा अस्य वशे यथावत् प्रब्रूहि त्वं मम कात्स्न्येन देव॥
13अग्नि उवाच शक्रो भृशं सुसुखी पार्थिवेन्द्र प्रीतिं चेच्छत्यजरां वै त्वया सः। देवाश्च सर्वे वशगास्तस्य राजन् संदेशं त्वं शृणु मे देवराज्ञः॥
14यदर्थं मां प्राहिणोत् त्वत्सकाशं बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। अयं गुरुर्याजयतां नृप त्वां मर्यं सन्तममरं त्वां करोतु॥
15मरुत उवाच संवर्गोऽयं याजयिता द्विजो मां बृहस्पतेरञ्जलिरेष तस्य। न चैवासौ याजयित्वा महेन्द्र मर्यं सन्तं याजयन्नद्य शोभेत्॥
16अग्नि उवाच ये वै लोका देवलोके महान्त सम्प्राप्स्यसे तान् देवराजप्रसादात्। नूनं स्वर्ग त्वं जयेः कीर्तियुक्तः॥
17तथा लोका मानुषा ये च दिव्याः प्रजापतेश्चापि ये वै महान्तः। ते ते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं बृहस्पतिर्याजयेच्चेन्नरेन्द्र॥
18संवर्त उवाच मा स्मैव त्वं पुनरागाः कथंचित् बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। मां त्वां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्धोऽहं पावक त्वं निबोध॥
19व्यास उवाच र्दाहाद् भीतो व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत्। तं वै दृष्ट्वा प्राह शक्रो महात्मा बृहस्पतेः संनिधौ हव्यवाहम्॥
20इन्द्र उवाच यस्त्वं गतः प्रहितो जातवेदो बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। तत् किं प्राह स नृपो यक्ष्यमाण: कच्चिद् वचः प्रतिगृह्णाति तच्च॥
21अग्नि उवाच न ते वाचं रोचयते मरुत्तो बृहस्पतेरञ्जलिं प्राहिणोत् सः। संवर्तो मां याजयितेत्युवाच पुनः पुनः स मया याच्यमानः॥
22उवाचेदं मानुषा ये च दिव्याः प्रजापतेर्ये च लोका महान्तः। तांश्चेल्लभेयं संविदं तेन कृत्वा तथापि नेच्छेयमिति प्रतीतः॥
23इन्द्र उवाच पुनर्गत्वा पार्थिवं त्वं समेत्य वाक्यं मदीयं प्रापय स्वार्थयुक्तम्। स्त्वत्तो वज्रं सम्प्रहर्तास्मि तस्मै॥
24अग्नि उवाच गन्धर्वराड् यात्वयं तत्र दूतो बिभेम्यहं वासव तत्र गन्तुम्। संरब्धो मामब्रवीत् तीक्ष्णरोषः संवर्तो वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः॥ यद्यागच्छः पुनरेवं कथंचिद् बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते। दहेयं त्वां चक्षुषा दारुणेन संक्रुद्ध इत्येतदवैहि शक्र॥
25शक्र उवाच त्वमेवान्यान् दहसे जातवेदो न हि त्वदन्यो विद्यते भस्मकर्ता। त्वत्संस्पर्शात् सर्वलोको बिभेति अश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह॥
26अग्नि उवाच दिवं राजन् पृथिवीं च सर्वा संवेष्टयेस्त्वं स्वबलेनैव शक्र। एवंविधस्येह सतस्तवासौ कथं वृत्रस्त्रिदिवं प्राग् जहा॥
27इन्द्र उवाच न गण्डिकाकारयोगं करेऽj न चारिसोमं प्रपिवामि वह्ने। न क्षीणशक्तौ प्रहरामि वज्रं को मेऽसुखाय प्रहरेत मर्त्यः॥
28प्रव्राजयेयं कालकेयान् पृथिव्या मपाकर्षन् दानवानन्तरिक्षात्। दिवः प्रह्लादमवसानमानयं को मेऽसुखाय प्रहरेत मानवः॥
29अग्नि उवाच यत्र शर्यातिं च्यवनो याजियिष्यन् सहाश्विभ्यां सोममगृह्णदेकः। तं त्वं क्रुद्धः प्रत्यषेधीः पुरस्ताच्छर्यातियज्ञं स्मर तं महेन्द्र।॥ वज्रं गृहीत्वा च पुरन्दर त्वं सम्प्राहार्षीश्च्यवनस्यातिघोरम्। मपागृह्णात् तपसा जातमन्युः॥
30ततो रोषात् सर्वतो घोररूपं सपत्नं ते जनयामास भूयः। मदं नामासुरं विश्वरूपं यं त्वं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः॥ भीतः हनुरेका जगतीस्था तथैका दिवं गता महतो दानवस्य। सहस्रं दन्तानां शतयोजनानां सुतीक्ष्णानां घोररूपं बभूव।॥ वृत्ताः स्थूला रजतस्तम्भव दंष्ट्राश्चतस्रो द्वे शते योजनानाम्। ज्जिघांसया शूलमुद्यम्य घोरम्॥ अपश्यस्त्वं तं तदा घोररूपं सर्वे वै त्वां ददृशुर्दर्शनीयम्। यस्माद् प्राञ्जलिस्त्वं महर्षिमागच्छेथाः शरणं दानवघ्न॥
31क्षात्राद् बलाद् ब्रह्मवलं गरीयो न ब्रह्मतः किंचिदन्यद् गरीयः। सोऽहं जानन् ब्रह्मतेजो यथावन्न संवर्त जेतुमिच्छामि शक्र॥
अंग्रेज़ी
1Do you, O Brihaspati, sleep in peace, and do you like your servants, do you seek the welfare of the celestials, and do the celestials, O Brahmana, protect you.
2Brihaspati said I do sleep in peace, in my bed, O Lord of the celestials, and my servants are to iny liking, and I always seek the well being of the celestials, and they cherish me well.
3Indra said Whence then is this pain, mental or physical, and why are you pale and changed in appearance at present, tell me, O Brahmana, who those people are, who have caused you pain, so that I may slay them all.
4O Indra, I have heard that Marutta will celebrate a great sacrifice at which rich presents will be given by him (to Brahmanas) and that at his sacrifice Samvarta will act as the officiating priest, and, therefore, do I wish that he may not officiate as priest at that sacrifice.
5Indra said-You, O Brahmana, has attained all the objects of your desire when you have become the excellent priest of the celestials, versed in all the sacred hymns, and have got over the influence of death and decrepitude, what can Samvarta do to you now?
6Prosperity of al rival is always painful, and do you, therefore, with your attendant gods persecute the Asuras with their kith and kin, and slay the most prosperous among them; hence, O Lord of the gods, am I changed in appearance at the thought that my rival is prospering, therefore, O Indra, do you, by all means, restrain Samvarta and king Marutta.
7Do you, O Jataveda, following my direction, go to king Maruttato present Brihaspati to him and say to him that this Brihaspati will officiate at his sacrifice and make him immortal.
8Agni said I shall presently, O worshipful one, go there, as your messenger, to present Brihaspati to king Marutta; and to make Indra's words true, and to show respect to Brihaspati, Agni departed.
9Vyasa said Then the great Fire-God went on his errand, laying waste all the forests and trees, like the powerful wind, roaring and revolving at random at the end of the winter season.
10Marutta said See! I find the Fire-God come in his own embodiment, this day, therefore, do you, O Muni, offer him a seat and water, and a cow and water for washing the feet.
11Agni said I accept your offerings of water, seat, and water for washing the feet, O sinless one, do you know me as the messenger of Indra, come to you as ordered by him.
12Marutta said O Fire-God, is the glorious King of the Celestials happy, and is he pleased with us, and are the other celestials loyal to him? Do you enlighten me duly on all these matters.
13Agni said O king, Shakra is perfectly happy, he is pleased with you, and wishes to make you free from decrepitude, and all the other gods are loyal to him, do you, O king, listen to the message of the King of the Celestials.
14And the object for which he has sent me to you is to present Brihaspati to Marutta; O prince, let this priest perform your sacrifice, and make you who are only a mortal, attain immortality.
15Marutta said This twice-born Brahmana Samvarta will perform your sacrifice, and I pray to Brihaspati, that he having acted as priest to Mahendra it does not appear well for him now to act as priest to mortal men.
16If this Brihaspati officiate as your priest, then you will by the blessings of the King of the Celestials attain the highest place in the celestial mansion and acquiring fame you will, forsooth, conquer the heavenly region.
17And, O king, if Brihaspati act as your priest you will be able to conquer all the regions inhabited by men, and the heavenly regions and all the highest regions created by Prajapati and even the entire kingdom of the celestials.
18You must never come again thus to present Brihaspati to Marutta; for know, O Pavaka, (Agni), if you do, I losing my temper, will burn you with my fierce evil eyes.
19Vyasa said Then fearing destruction by fire, and trembling like the leaves of the Ashvatha tree (Ficus religiosa), Agni returned to the gods, and the great Shakra seeing that carrier of oblations (Agni) in the company of Brihaspati said as follows:
20Indra said You, O Jatavada (Agni), went to present Brihaspati to Marutta according to my direction, now what did that sacrificing king say to you, and did he accept my command?
21Agni said, Your message was not acceptable by Maruita and when urged by me, he clasping the hands of Brihaspati, said again and again, that Samvarta would act as his priest.
22And he also observed that he did not wish to attain the worldly and the heavenly regions, and all the highest regions of Prajapati, and that if he were so minded, he would accept the terms of Indra.
23Do you return to that king and meeting him, tell him these words of mine, full of meaning and if he obey them not, I shall strike him with my thunderbolt.
24Agni said Let this king of the Gandharvas go there as your messenger, O Vasava, for I am afraid to go there myself, Know, O Shakra, that highly enraged Samvarta, addicted to ascetic practices, told me these words in anger, 'I shall burn you with my fierce evil eyes if you on any account come again here to present Brihaspati to king Marutta.'
25Shakra said Jataveda, it is you who burns all other things and there is none else who can reduce you to ashes; all the world is afraid to come in contact with you, O carrier of oblation, these words of yours are worthy of no credence.
26You, O Shakra, have encompassed the dominion of the heaven and the earth and the sky by the strength of your own arms, but even thus how could Vritra (of old) wrest from you the sovereignty of the celestial regions?
27Indra said I can reduce my enemies to submission and can even reduce the size of a mountain to an atom, if I will it. But, O Vahni, as I do not accept the libation of Soma drink if offered by an enemy, and as I do not strike the weak with my thunderbolt (Vritra got the better of me for a time) But who among mortals can live in peace by creating enmity with me.
28I have banished the Kalakeyas to the earth, and removed the Danavas from the celestial region, and have terminated the existence of Prahlada in heaven, can there be any man who can leave in peace by exciting my enmity.
29Agni said Do you, O Mahendra, remember that formerly when the sage Chyavana officiated at the sacrifice of Sharyati with the twin gods Ashvins, and himself appropriated the Soma offering alone, you were filled with anger, and when bent upon preventing preventing Sharyati's sacrifice, you did violently strike Chyavana with your thunderbolt, that Brahmana, O Purandara, yielding to anger, was able by the power of his devotions to seize and hold fast your hand with your thunderbolt in it.
30And in anger, he again created a terrible loO king enemy of yours, the Asura named Mada assuming all shapes, on seeing whom you did shut your eyes with fear, whose one huge jaw was placed on earth, and the other extended to the celestial regions, and who looked terrible with his thousand sharp teeth extending over a hundred Yojanas, and had four prominent ones thick a set, and shining like a pillar of silver, and extending over two hundred Yojanas. And when grinding his teeth he followed you with his terrible and uplifted pike with the object of slaying you, you on seeing that terrible monster, presented a (pitiful) sight to all the bystanders. Then, O destroyer of Danavas, overcome with fear of the monster, with your hands clasped in prayer, you did seek the protection of the great sage.
31The power of Brahmana,s O Shakra, is greater than that of the Kshatriyas, none are more powerful than Brahmanas and knowing duly, as I do, the power of Brahmanas I do not, O Shakra, wish to quarrel with Samvarta.
हिन्दी
1हे बृहस्पते, आप शान्ति से सोते हैं न? और क्या आपके सेवक आपके अनुकूल हैं? और क्या आप देवताओं का कल्याण चाहते हैं? और हे ब्राह्मण, क्या देवता आपकी रक्षा करते हैं?
2बृहस्पति ने कहा — हे देवराज, मैं अपनी शय्या पर शान्ति से सोता हूँ, और मेरे सेवक मेरे अनुकूल हैं, और मैं सदा देवताओं का कल्याण चाहता हूँ, और वे मेरा भलीभाँति पालन करते हैं।
3इन्द्र ने कहा — तब यह मानसिक अथवा शारीरिक पीड़ा कहाँ से आई, और आप इस समय विवर्ण तथा रूप में परिवर्तित क्यों दिखाई देते हैं? हे ब्राह्मण, मुझे बताइए कि वे कौन लोग हैं जिन्होंने आपको पीड़ा दी है, ताकि मैं उन सबका वध कर सकूँ।
4हे इन्द्र, मैंने सुना है कि मरुत्त एक महान् यज्ञ करेगा जिसमें वह (ब्राह्मणों को) प्रचुर दक्षिणा देगा, और उसके यज्ञ में संवर्त ऋत्विक् का कार्य करेगा; और इसीलिए मैं चाहता हूँ कि वह उस यज्ञ में ऋत्विक् न बने।
5इन्द्र ने कहा — हे ब्राह्मण, समस्त पवित्र मन्त्रों में निष्णात होकर देवताओं के श्रेष्ठ पुरोहित बन जाने पर आपने अपनी समस्त कामनाएँ प्राप्त कर ली हैं, और आप मृत्यु तथा जरा के प्रभाव से परे हो चुके हैं; अब संवर्त आपका क्या बिगाड़ सकते हैं?
6प्रतिद्वन्द्वी की समृद्धि सदा पीड़ादायक होती है, और इसीलिए आप अपने अनुचर देवताओं सहित असुरों को उनके कुल-कुटुम्ब सहित सताते हैं और उनमें सबसे समृद्ध का वध करते हैं। हे देवाधिपति, इसीलिए इस विचार से कि मेरा प्रतिद्वन्द्वी समृद्ध हो रहा है, मेरा रूप बदल गया है; इसलिए हे इन्द्र, आप किसी भी प्रकार संवर्त और राजा मरुत्त को रोकिए।
7हे जातवेद (अग्नि), आप मेरे निर्देश के अनुसार राजा मरुत्त के पास जाइए और उन्हें बृहस्पति को सौंपकर कहिए कि ये बृहस्पति ही उनका यज्ञ सम्पन्न कराएँगे और उन्हें अमर बना देंगे।
8अग्नि ने कहा — हे पूज्य, मैं अभी आपका दूत बनकर वहाँ जाता हूँ और बृहस्पति को राजा मरुत्त के समक्ष प्रस्तुत करता हूँ। और इन्द्र के वचन सत्य करने तथा बृहस्पति के प्रति आदर प्रकट करने के लिए अग्नि चल पड़े।
9व्यास ने कहा — तब वे महान् अग्निदेव अपने कार्य पर चल पड़े, और शिशिर ऋतु के अन्त में गरजते तथा स्वेच्छा से घूमते हुए प्रबल वायु के समान समस्त वनों और वृक्षों को उजाड़ते चले।
10मरुत्त ने कहा — देखिए! आज मैं अग्निदेव को स्वयं साक्षात् रूप में आते देख रहा हूँ; इसलिए हे मुनि, आप उन्हें आसन, जल, गौ तथा पाद्य (चरण धोने का जल) अर्पित कीजिए।
11अग्नि ने कहा — हे निष्पाप, मैं तुम्हारा जल, आसन और पाद्य स्वीकार करता हूँ। मुझे इन्द्र का दूत जानो, जो उनकी आज्ञा से तुम्हारे पास आया है।
12मरुत्त ने कहा — हे अग्निदेव, यशस्वी देवराज सुखी तो हैं? और क्या वे हमसे प्रसन्न हैं, और क्या अन्य देवता उनके प्रति निष्ठावान् हैं? आप मुझे इन समस्त विषयों में यथोचित रूप से अवगत कराइए।
13अग्नि ने कहा — हे राजन्, शक्र पूर्णतः सुखी हैं, वे तुमसे प्रसन्न हैं और तुम्हें जरा से मुक्त करना चाहते हैं, और अन्य समस्त देवता उनके प्रति निष्ठावान् हैं। हे राजन्, अब तुम देवराज का सन्देश सुनो।
14और जिस प्रयोजन से उन्होंने मुझे तुम्हारे पास भेजा है, वह यह है कि मरुत्त को बृहस्पति सौंपे जाएँ; हे राजकुमार, ये पुरोहित तुम्हारा यज्ञ सम्पन्न कराएँ और तुम्हें, जो केवल मरणधर्मा हो, अमरत्व प्राप्त कराएँ।
15मरुत्त ने कहा — ये द्विजश्रेष्ठ संवर्त ही मेरा यज्ञ सम्पन्न कराएँगे; और मैं बृहस्पति से यही प्रार्थना करता हूँ कि महेन्द्र के पुरोहित का कार्य कर चुकने पर अब उनका मरणधर्मा मनुष्यों का पुरोहित बनना शोभा नहीं देता।
16यदि ये बृहस्पति आपके पुरोहित बनें, तो आप देवराज के आशीर्वाद से स्वर्गभवन में सर्वोच्च स्थान प्राप्त करेंगे और यश अर्जित करके निश्चय ही स्वर्गलोक को जीत लेंगे।
17और हे राजन्, यदि बृहस्पति आपके पुरोहित बनें, तो आप मनुष्यों से बसे समस्त लोकों को, स्वर्गलोकों को, प्रजापति द्वारा रचे गए समस्त सर्वोच्च लोकों को तथा देवताओं के सम्पूर्ण राज्य को भी जीत सकेंगे।
18तुम्हें इस प्रकार मरुत्त को बृहस्पति सौंपने फिर कभी नहीं आना चाहिए; क्योंकि हे पावक (अग्नि), जान लो, यदि तुम आए, तो मैं क्रोध में आकर अपने प्रचण्ड कोपदृष्टि से तुम्हें जला दूँगा।
19व्यास ने कहा — तब अग्नि से भस्म हो जाने के भय से पीपल (अश्वत्थ) के पत्तों के समान काँपते हुए अग्निदेव देवताओं के पास लौट गए; और उन हविर्वाहक (अग्नि) को बृहस्पति के साथ देखकर महान् शक्र ने इस प्रकार कहा —
20इन्द्र ने कहा — हे जातवेद (अग्नि), आप मेरे निर्देश के अनुसार मरुत्त को बृहस्पति सौंपने गए थे; अब उस यजमान राजा ने आपसे क्या कहा, और क्या उसने मेरी आज्ञा स्वीकार की?
21अग्नि ने कहा — आपका सन्देश मरुत्त को स्वीकार्य नहीं हुआ, और मेरे आग्रह करने पर उसने बृहस्पति के हाथ पकड़कर बार-बार यही कहा कि संवर्त ही उसके पुरोहित बनेंगे।
22और उसने यह भी कहा कि उसे न लौकिक लोक चाहिए, न स्वर्गलोक और न प्रजापति के सर्वोच्च लोक; और यदि उसका ऐसा मन होता, तो वह इन्द्र की शर्तें स्वीकार कर लेता।
23आप उस राजा के पास लौटकर उससे भेंट कीजिए और उसे मेरे ये अर्थपूर्ण वचन कह दीजिए; और यदि उसने इनका पालन न किया, तो मैं उस पर अपना वज्र चलाऊँगा।
24अग्नि ने कहा — हे वासव, आपके दूत के रूप में गन्धर्वों के इस राजा को वहाँ जाने दीजिए, क्योंकि मैं स्वयं वहाँ जाने से डरता हूँ। हे शक्र, जान लीजिए कि तपस्या में निरत अत्यन्त क्रुद्ध संवर्त ने क्रोध में मुझसे ये वचन कहे — 'यदि तुम किसी भी कारण से पुनः यहाँ राजा मरुत्त को बृहस्पति सौंपने आए, तो मैं अपनी प्रचण्ड कोपदृष्टि से तुम्हें जला दूँगा।'
25शक्र ने कहा — हे जातवेद, तुम्हीं तो समस्त वस्तुओं को जलाते हो और तुम्हें भस्म कर सके, ऐसा दूसरा कोई नहीं है; हे हविर्वाहक, सारा संसार तुम्हारे सम्पर्क में आने से डरता है — तुम्हारे ये वचन विश्वास के योग्य नहीं हैं।
26हे शक्र, आपने तो अपनी ही भुजाओं के बल से स्वर्ग, पृथ्वी और आकाश के आधिपत्य को घेर रखा है; किन्तु फिर भी (पूर्वकाल में) वृत्र आपसे स्वर्गलोक का आधिपत्य कैसे छीन सका?
27इन्द्र ने कहा — मैं अपने शत्रुओं को वश में कर सकता हूँ और चाहूँ तो पर्वत को भी अणु के बराबर कर सकता हूँ। किन्तु हे वह्नि, चूँकि मैं शत्रु द्वारा दी गई सोम की आहुति स्वीकार नहीं करता, और चूँकि मैं दुर्बल पर अपना वज्र नहीं चलाता, (इसीलिए वृत्र कुछ काल के लिए मुझ पर भारी पड़ा।) किन्तु मरणधर्मा मनुष्यों में ऐसा कौन है जो मुझसे शत्रुता करके शान्ति से जी सके?
28मैंने कालकेयों को पृथ्वी पर निर्वासित किया है, दानवों को स्वर्गलोक से हटाया है और प्रह्लाद का स्वर्ग में अस्तित्व समाप्त किया है; क्या कोई ऐसा मनुष्य हो सकता है जो मुझसे शत्रुता मोल लेकर शान्ति से रह सके?
29अग्नि ने कहा — हे महेन्द्र, आपको स्मरण होगा कि पूर्वकाल में जब च्यवन मुनि ने दोनों अश्विनीकुमारों सहित शर्याति के यज्ञ में ऋत्विक् का कार्य किया और स्वयं ही अकेले सोम की आहुति ले ली, तब आप क्रोध से भर उठे थे; और शर्याति के यज्ञ को रोकने पर तुले हुए आपने च्यवन पर अपने वज्र से प्रबल प्रहार किया था। हे पुरन्दर, तब वे ब्राह्मण क्रोध के वशीभूत होकर अपने तपोबल से आपका वह हाथ, जिसमें वज्र था, पकड़कर जकड़ने में समर्थ हुए थे।
30और क्रोध में आकर उन्होंने आपका एक भयंकर दिखने वाला शत्रु पुनः उत्पन्न किया — मद नामक असुर, जो समस्त रूप धारण कर सकता था और जिसे देखकर आपने भय से अपने नेत्र मूँद लिए थे; जिसका एक विशाल जबड़ा पृथ्वी पर टिका था और दूसरा स्वर्गलोक तक फैला था, और जो सौ योजन तक फैली अपनी सहस्र तीखी दाढ़ों से भयंकर दिखाई देता था, तथा जिसके चार प्रमुख दाढ़ें मोटी और सघन थीं, चाँदी के खम्भे के समान चमकती थीं और दो सौ योजन तक फैली थीं। और जब वह अपने दाँत पीसता हुआ, आपके वध के उद्देश्य से अपना भयंकर उठा हुआ भाला लिए आपके पीछे दौड़ा, तब उस भयंकर राक्षस को देखकर आपने वहाँ खड़े समस्त लोगों के सामने (दयनीय) दृश्य प्रस्तुत किया था। तब हे दानवनाशक, उस राक्षस के भय से अभिभूत होकर आपने हाथ जोड़कर प्रार्थना करते हुए उन महर्षि की शरण ली थी।
31हे शक्र, ब्राह्मणों का बल क्षत्रियों के बल से अधिक होता है; ब्राह्मणों से अधिक बलशाली कोई नहीं है। और ब्राह्मणों का बल यथोचित रूप से जानते हुए, हे शक्र, मैं संवर्त से कलह करना नहीं चाहता।
नेपाली
1हे बृहस्पते, तपाईं शान्तिले सुत्नुहुन्छ नि? र के तपाईंका सेवक तपाईंको अनुकूल छन्? र के तपाईं देवताहरूको कल्याण चाहनुहुन्छ? र हे ब्राह्मण, के देवताहरूले तपाईंको रक्षा गर्दछन्?
2बृहस्पतिले भने — हे देवराज, म आफ्नो शय्यामा शान्तिले सुत्दछु, र मेरा सेवक मेरो अनुकूल छन्, र म सधैँ देवताहरूको कल्याण चाहन्छु, र उनीहरूले मेरो राम्ररी पालन गर्दछन्।
3इन्द्रले भने — त्यसो भए यो मानसिक अथवा शारीरिक पीडा कहाँबाट आयो, र तपाईं यस समय विवर्ण तथा रूपमा परिवर्तित किन देखिनुहुन्छ? हे ब्राह्मण, मलाई बताउनुहोस् कि ती को हुन् जसले तपाईंलाई पीडा दिएका छन्, ताकि म तिनीहरू सबैको वध गर्न सकूँ।
4हे इन्द्र, मैले सुनेको छु कि मरुत्तले एउटा महान् यज्ञ गर्नेछ जसमा उसले (ब्राह्मणहरूलाई) प्रचुर दक्षिणा दिनेछ, र उसको यज्ञमा संवर्तले ऋत्विक्को कार्य गर्नेछन्; र त्यसैले म चाहन्छु कि उनी त्यस यज्ञमा ऋत्विक् नबनून्।
5इन्द्रले भने — हे ब्राह्मण, सम्पूर्ण पवित्र मन्त्रमा निष्णात भई देवताहरूका श्रेष्ठ पुरोहित बनिसकेपछि तपाईंले आफ्ना सम्पूर्ण कामना प्राप्त गरिसक्नुभएको छ, र तपाईं मृत्यु तथा जराको प्रभावभन्दा पर पुगिसक्नुभएको छ; अब संवर्तले तपाईंको के बिगार्न सक्छन्?
6प्रतिद्वन्द्वीको समृद्धि सधैँ पीडादायक हुन्छ, र त्यसैले तपाईंले आफ्ना अनुचर देवताहरूसहित असुरहरूलाई तिनीहरूका कुल-कुटुम्बसहित सताउनुहुन्छ र तिनीहरूमध्ये सबभन्दा समृद्धको वध गर्नुहुन्छ। हे देवाधिपति, त्यसैले यस विचारले कि मेरो प्रतिद्वन्द्वी समृद्ध भइरहेको छ, मेरो रूप बदलिएको छ; त्यसैले हे इन्द्र, तपाईंले कुनै पनि प्रकारले संवर्त र राजा मरुत्तलाई रोक्नुहोस्।
7हे जातवेद (अग्नि), तपाईं मेरो निर्देशअनुसार राजा मरुत्तकहाँ जानुहोस् र उनलाई बृहस्पति सुम्पेर भन्नुहोस् कि यिनै बृहस्पतिले उनको यज्ञ सम्पन्न गराउनेछन् र उनलाई अमर बनाइदिनेछन्।
8अग्निले भने — हे पूज्य, म अहिले नै तपाईंको दूत बनेर त्यहाँ जान्छु र बृहस्पतिलाई राजा मरुत्तसमक्ष प्रस्तुत गर्दछु। र इन्द्रका वचन सत्य पार्न तथा बृहस्पतिप्रति आदर प्रकट गर्न अग्नि हिँडे।
9व्यासले भने — तब ती महान् अग्निदेव आफ्नो कार्यमा हिँडे, र शिशिर ऋतुको अन्त्यमा गर्जँदै तथा स्वेच्छाले घुम्दै गरेको प्रबल वायुजस्तै सम्पूर्ण वन र रूखलाई उजाड पार्दै गए।
10मरुत्तले भने — हेर्नुहोस्! आज म अग्निदेवलाई स्वयं साक्षात् रूपमा आइरहेको देख्दै छु; त्यसैले हे मुनि, तपाईंले उनलाई आसन, जल, गाई तथा पाद्य (खुट्टा धुने जल) अर्पण गर्नुहोस्।
11अग्निले भने — हे निष्पाप, म तिम्रो जल, आसन र पाद्य स्वीकार गर्दछु। मलाई इन्द्रको दूत जान, जो उनको आज्ञाले तिमीकहाँ आएको छ।
12मरुत्तले भने — हे अग्निदेव, यशस्वी देवराज सुखी त हुनुहुन्छ? र के उनी हामीसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ, र के अन्य देवताहरू उनीप्रति निष्ठावान् छन्? तपाईंले मलाई यी सम्पूर्ण विषयमा यथोचित रूपमा अवगत गराउनुहोस्।
13अग्निले भने — हे राजन्, शक्र पूर्णतः सुखी हुनुहुन्छ, उहाँ तिमीसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ र तिमीलाई जराबाट मुक्त गर्न चाहनुहुन्छ, र अन्य सम्पूर्ण देवता उहाँप्रति निष्ठावान् छन्। हे राजन्, अब तिमी देवराजको सन्देश सुन।
14र जुन प्रयोजनले उहाँले मलाई तिमीकहाँ पठाउनुभएको छ, त्यो यो हो कि मरुत्तलाई बृहस्पति सुम्पिऊन्; हे राजकुमार, यी पुरोहितले तिम्रो यज्ञ सम्पन्न गराऊन् र तिमीलाई, जो केवल मरणधर्मा हौ, अमरत्व प्राप्त गराऊन्।
15मरुत्तले भने — यिनै द्विजश्रेष्ठ संवर्तले नै मेरो यज्ञ सम्पन्न गराउनेछन्; र म बृहस्पतिसँग यही प्रार्थना गर्दछु कि महेन्द्रको पुरोहितको कार्य गरिसकेपछि अब उनको मरणधर्मा मानिसहरूको पुरोहित बन्नु शोभा दिँदैन।
16यदि यी बृहस्पति तपाईंका पुरोहित बनून् भने, तपाईंले देवराजको आशीर्वादले स्वर्गभवनमा सर्वोच्च स्थान प्राप्त गर्नुहुनेछ र यश आर्जन गरेर निश्चय नै स्वर्गलोक जित्नुहुनेछ।
17र हे राजन्, यदि बृहस्पति तपाईंका पुरोहित बनून् भने, तपाईंले मानिसहरूले बसोबास गरेका सम्पूर्ण लोक, स्वर्गलोक, प्रजापतिद्वारा रचिएका सम्पूर्ण सर्वोच्च लोक तथा देवताहरूको सम्पूर्ण राज्य पनि जित्न सक्नुहुनेछ।
18तिमी यसरी मरुत्तलाई बृहस्पति सुम्पन फेरि कहिल्यै आउनुहुँदैन; किनभने हे पावक (अग्नि), जान, यदि तिमी आयौ भने, म क्रोधमा आएर आफ्नो प्रचण्ड कोपदृष्टिले तिमीलाई जलाइदिनेछु।
19व्यासले भने — तब आगोले भस्म हुने भयले पीपल (अश्वत्थ)का पातजस्तै काँप्दै अग्निदेव देवताहरूकहाँ फर्किए; र ती हविर्वाहक (अग्नि)लाई बृहस्पतिका साथ देखेर महान् शक्रले यसरी भने —
20इन्द्रले भने — हे जातवेद (अग्नि), तपाईं मेरो निर्देशअनुसार मरुत्तलाई बृहस्पति सुम्पन जानुभएको थियो; अब त्यस यजमान राजाले तपाईंलाई के भन्यो, र के उसले मेरो आज्ञा स्वीकार गर्यो?
21अग्निले भने — तपाईंको सन्देश मरुत्तलाई स्वीकार्य भएन, र मैले आग्रह गर्दा उसले बृहस्पतिका हात समातेर पटक-पटक यही भन्यो कि संवर्त नै उसका पुरोहित बन्नेछन्।
22र उसले यो पनि भन्यो कि उसलाई न लौकिक लोक चाहिन्छ, न स्वर्गलोक र न प्रजापतिका सर्वोच्च लोक; र यदि उसको त्यस्तो मन भएको भए, उसले इन्द्रका सर्त स्वीकार गरिहाल्थ्यो।
23तपाईं त्यस राजाकहाँ फर्केर उससँग भेट गर्नुहोस् र उसलाई मेरा यी अर्थपूर्ण वचन भनिदिनुहोस्; र यदि उसले यिनको पालन गरेन भने, म उसमाथि आफ्नो वज्र चलाउनेछु।
24अग्निले भने — हे वासव, तपाईंको दूतका रूपमा गन्धर्वहरूका यी राजालाई त्यहाँ जान दिनुहोस्, किनभने म स्वयं त्यहाँ जान डराउँछु। हे शक्र, जान्नुहोस् कि तपस्यामा निरत अत्यन्त क्रुद्ध संवर्तले क्रोधमा मलाई यी वचन भने — 'यदि तिमी कुनै पनि कारणले पुनः यहाँ राजा मरुत्तलाई बृहस्पति सुम्पन आयौ भने, म आफ्नो प्रचण्ड कोपदृष्टिले तिमीलाई जलाइदिनेछु।'
25शक्रले भने — हे जातवेद, तिमीले नै त सम्पूर्ण वस्तु जलाउँछौ र तिमीलाई भस्म पार्न सक्ने अरू कोही छैन; हे हविर्वाहक, सारा संसार तिम्रो सम्पर्कमा आउन डराउँछ — तिम्रा यी वचन विश्वासयोग्य छैनन्।
26हे शक्र, तपाईंले त आफ्नै पाखुराको बलले स्वर्ग, पृथ्वी र आकाशको आधिपत्य घेरिराख्नुभएको छ; तर पनि (पूर्वकालमा) वृत्रले तपाईंबाट स्वर्गलोकको आधिपत्य कसरी खोस्न सक्यो?
27इन्द्रले भने — म आफ्ना शत्रुलाई वशमा पार्न सक्छु र चाहेँ भने पर्वतलाई पनि अणुबराबर पार्न सक्छु। तर हे वह्नि, किनभने म शत्रुले दिएको सोमको आहुति स्वीकार गर्दिनँ, र किनभने म दुर्बलमाथि आफ्नो वज्र चलाउँदिनँ, (त्यसैले वृत्र केही समयका लागि ममाथि भारी पर्यो।) तर मरणधर्मा मानिसहरूमा त्यस्तो को छ जसले मसँग शत्रुता गरेर शान्तिले बाँच्न सकोस्?
28मैले कालकेयहरूलाई पृथ्वीमा निर्वासित गरेको छु, दानवहरूलाई स्वर्गलोकबाट हटाएको छु र प्रह्लादको स्वर्गमा अस्तित्व समाप्त पारेको छु; के कुनै यस्तो मानिस हुन सक्छ जसले मसँग शत्रुता मोलेर शान्तिले बाँच्न सकोस्?
29अग्निले भने — हे महेन्द्र, तपाईंलाई सम्झना होला कि पूर्वकालमा जब च्यवन मुनिले दुवै अश्विनीकुमारसहित शर्यातिको यज्ञमा ऋत्विक्को कार्य गरे र स्वयंले नै एक्लै सोमको आहुति लिए, तब तपाईं क्रोधले भरिनुभएको थियो; र शर्यातिको यज्ञ रोक्न तुलिएर तपाईंले च्यवनमाथि आफ्नो वज्रले प्रबल प्रहार गर्नुभएको थियो। हे पुरन्दर, तब ती ब्राह्मण क्रोधको वशमा परी आफ्नो तपोबलले तपाईंको त्यो हात, जसमा वज्र थियो, समातेर जकड्न समर्थ भएका थिए।
30र क्रोधमा आएर उनले तपाईंको एउटा भयङ्कर देखिने शत्रु पुनः उत्पन्न गरे — मद नामक असुर, जसले सम्पूर्ण रूप धारण गर्न सक्थ्यो र जसलाई देखेर तपाईंले भयले आफ्ना आँखा चिम्लनुभएको थियो; जसको एउटा विशाल बङ्गारा पृथ्वीमा अडेको थियो र अर्को स्वर्गलोकसम्म फैलिएको थियो, र जो सय योजनसम्म फैलिएका आफ्ना हजार तीखा दाह्राले भयङ्कर देखिन्थ्यो, तथा जसका चार प्रमुख दाह्रा मोटा र सघन थिए, चाँदीको खम्बाजस्तै चम्किन्थे र दुई सय योजनसम्म फैलिएका थिए। र जब त्यो आफ्ना दाँत किट्दै, तपाईंको वधको उद्देश्यले आफ्नो भयङ्कर उठाइएको भाला लिएर तपाईंको पछि दौडियो, तब त्यस भयङ्कर राक्षसलाई देखेर तपाईंले त्यहाँ उभिएका सम्पूर्ण मानिसका सामु (दयनीय) दृश्य प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। तब हे दानवनाशक, त्यस राक्षसको भयले अभिभूत भई तपाईंले हात जोडेर प्रार्थना गर्दै ती महर्षिको शरण लिनुभएको थियो।
31हे शक्र, ब्राह्मणहरूको बल क्षत्रियहरूको बलभन्दा बढी हुन्छ; ब्राह्मणहरूभन्दा बढी बलशाली कोही छैन। र ब्राह्मणहरूको बल यथोचित रूपमा जान्दाजान्दै, हे शक्र, म संवर्तसँग कलह गर्न चाहन्नँ।