अनुशासनिक पर्व — युधिष्ठिर भीष्म के पास आते हैं
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 167
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम्। पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान् प्रति॥
2सान्त्वयामास नारीश्च हतवीरा हतेश्वराः। विपुलैरर्थदानैः स तदा पाण्डुसुतो नृपः॥
3सोऽभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः। अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तथा॥
4द्विजेम्यो गुणमुख्येभ्यो नैगमेभयश्च सर्वशः। प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तथा धर्मभृतां वरः॥
5उषित्वा शर्वरी: श्रीमान् पञ्चाशनगरोत्तमे। समय कौवाग्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः॥
6स निर्ययौ गजपुराद् याजकैः परिवारितः। दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृतं चोत्तरायणम्॥
7धृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः। चन्दानागुरुमुख्यानि तथा कालीयकान्यपि॥ प्रस्थाप्य पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै। माल्यानि च वराहा॑णि रतानि विविधानि च॥
8धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य गान्धारी च यशस्विनीम्। मातरं च पृथां धीमान् भ्रातृ॑श्च पुरुषर्षभान्॥ जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता। युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन वा विभो॥ महता राजभोगेन पारिबहेण संवृतः। स्तूयमानो महातेजा भीष्मस्याग्नाननुव्रजन्॥
9निश्चकाम पुरात् तस्माद् यथा देवपतिस्तथा। आससाद कुरुक्षेत्र ततः शान्तनवं नृपः॥
10उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता। नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन य॥ हतशिष्टैर्नृपैश्चान्यैर्नानादेशसमागतः। रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः॥ शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः। ततो रथादवातीर्य भ्रातृभिः सह धर्मराट्॥ अभवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदम। द्वैपायनादीन् विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः॥
11ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिः सह धर्मजः। आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम्॥
12अब्रवीद् भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सह कौरव्यः शयानं निम्नगासुतम्॥ युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत। शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते॥
13प्राप्तोऽस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो। आचार्यान् ब्राह्मणांश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे॥ पुत्रश्व ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्व वीर्यवान्॥
14हतशिष्टाश्व राजानः सर्वं च कुरुजांगलाः। तान् पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने॥
15यच्चेह किंचित् कर्तव्ये तत्सर्वं प्रापितं मया। यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत् कृतम्॥
16वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता। ददर्श भारतान् सर्वान् स्थितान् सम्परिवार्य ह॥
17ततश्व तं बली भीष्मः प्रगृह्म विपुलं भुजम्। उद्यन्मेघस्वरो वाग्मी काले वचनमब्रवीत्॥
18दिष्ट्या प्राप्तोऽसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर। परिवृत्तो हि भगवान् सहस्रांशुर्दिवाकरः॥
19अष्टपञ्चाशतं राज्यः शयानस्याद्य मे गताः। शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशत तथा॥
20माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः सौम्यो युधिष्ठिर। त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति॥
21एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। धृतराष्ट्रमथामन्ञ्य काले वचनमब्रवीत्॥
22भीष्म उवाच राजन् विदितधर्मोऽसि सुनिर्णीतार्थसंशयः। बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः॥
23वेदशास्राणि सर्वाणि धर्मोश्च मनुजेश्वर। वेदांश्च चतुरः सर्वान् निखिलेनानुबुद्ध्यसे॥
24न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत् तथा। श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि॥
25यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः। तान् पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्॥
26धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव। आनृशंस्यपरं ह्येनं जानामि गुरुवत्सलम्॥
27तब पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः। ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान् न शोचितुमर्हसि॥
28वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्र मनीषिणम्। वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषत कौरवः॥
29भीष्म उवाच भगवन् देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत। त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर॥
30वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुषः सविता विराट्। जीवभूतोऽनुरूपस्त्वं परमात्मा सनातन॥
31त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यशः। अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम॥ रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान् येषां परायणम्।
32उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन्दं दुर्योधनं तदा॥ यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः।
33वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः॥ संधानस्य परः कालस्तवेति च पुनः पुनः।
34न च मे तद् वचो मूढः कृतवान् स सुमन्दधीः। घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः॥
35त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम्। नरेण सहितं देव वदर्यां सुचिरोषितम्॥
36तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः। नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति॥
37स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम्। त्वयाह समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्॥
38वासुदेव उवाच अनुज्ञानामि भीष्म त्वां वसून् प्राप्नुहि पार्थिव। न तेऽस्ति वृजिनं किंचिदिहलोके महाद्युते॥
39पितृभक्तोऽसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः। तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः॥
40वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत्। धृतराष्ट्रमुखांश्चपि सर्वोश्च सुहृदस्तथा॥
41प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ। सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम्॥
42आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः। ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनित्यैश्च भारताः॥
43इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वान् सम्परिष्वज्य चैव हा पुनरेवाब्रवीद् धीमान् युधिष्ठिरमिदं वचः॥ ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः। आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया जनाधिप॥
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Then having duly honoured the citizens and the inhabitants of the province, the royal son of Kunti dismissed them to their respective homes.
2The Pandava king then consoled those women, who had lost their heroic husbands and sons in the battle, with profuse gifts of wealth.
3Having recovered his kingdom, Yudhishthira caused himself to be duly installed on the throne. That foremost of men then assured all his subjects by various deeds of good will.
4That foremost of righteous men set himself to acquire the substantial blessings of the Brahmanas, of the foremost inilitary officers, and the leading citizens.
5Having passed fifty nights in the capital, the blessed monarch recollected the time indicated by his grandfather as the hour of his departure from this world.
6Accompanied by a number of priests he then left the city of Hastinapur having seen that the sun ceasing to go southwards, had begun to proceed in his northward course.
7Yudhishthira, the son of Kunti, took with bin a large quantity of clarified butter and floral garlands and scents and silken cloths and excellent sandal wood and Aquilaria Agallocha and dark cloewood, for cremating the body of Bhishma. Various kinds of rich garlands and gems also were among those stores.
8Placing Dhritarashtra at the head and queen Gandhari celebrated for her virtues, and his own mother Kunti and all his brothers also the highly intelligent Yudhishthira, accompanied by Krishna and wise Vidura, as also by Yuyutsu and Yuyudhana, and by his other relatives and followers forming a large train, proceeded, his praises sung the while by culogists and bards. The sacrificial fires of Bhishma were also borne in the procession.
9Thus accompanied, the king started from his city like a second king of the celestials. Soon he came upon the spot where the son of Shantanu was still lying on his bed of arrows.
10He saw his grandfather waited upon with reverence by Parasharas intelligent, son Vyasa, by Narada, O royal sage, by Devala and Asita, and also by the surviving unslain kings assembled from various parts of the country. Indeed, the king saw that his great grandfather, as he lay on his heroic bed, was guarded on all sides by the warriors appointed for that duty. Getting down from his car, king Yudhishthira, with his brothers, saluted his grandfather, that chastiser of all enemies. They also saluted the Rishis with the Island-born Vyasa at their head. They were saluted in return by them.
11Accompanied by his priests each of whom resembled the grandfather Brahman himself, as also by his brothers, Yudhishthira, of undecaying glory, then approach that spot whereon Bhishma lay on his bed of arrows surrounded by those reverend Rishis.
12Then king Yudhishthira the just with all his brothers, addressed that foremost one of Kuru's race, the son of the River Ganga, as he lay on that bed of his saying, I am Yudhishthira, O king. Salutations to thee, O son of the River Janhavi. If you hearest me still, O tell me what I am to do for thee.
13Carrying with me thy sacrificial fires, I have come here, O king and wait upon thec at the hour appointed. Preceptors of all branches of learning, Brahmanas, Ritvijas, all iny brothers, thy son the king Dhritarashtra of great energy, are all here with my counsellors as also Vasudeva of great prowess.
14The remnant of unslain warriors, and all the denizens of Kurujangala, are also here, Opening the eyes, O chief of Kuru's race, do you see them.
15Whatever should be done on this occasion have all been arranged and provided for by me. Indeed, at this hour which you hadst spoken of, all things have been kept in readiness.
16Vaishampayana said Thus addressed by the highly intelligent Kunti's son the son, of Ganga opened his eyes and all the Bharatas assembled there and stood around him.
17The mighty Bhishma then, taking the strong hand of Yudhishthira, addressed hiin, in a voice deep as that of the clouds.
18By good luck, O son of Kunti, you have come here with all your counsellors, O Yudhishthira. The thousandrayed maker of day, the holy Sun, has begun his northward course.
19I have been lying on my bed here for fiftycight nights. Stretched these on shai ppointed arrows, I have felt this period to be as long as if it was a century.
20O Yuthishthira, the lunar month of Magha has come. This is, again, the lighted fortnight and a fourth part of it ought by this (according to my calculations) be over.
21Having said so to Yudhishthira the son of Dharma, Ganga's son Bhishma then saluted Dhritarashtra and said to him as follows.
22Bhishma said O king, you know well the duties. All your doubts, again, relating to the science of wealth, have been well solved. You have served many learned Brahmanas.
23You know the subtile sciences connected with the Vedas, all the duties of religion, O king, and the whole of the four Vedas.
24You should not grieve, therefore, O son of Kuru. That which was preordained has come to pass. It could not be otherwise. You have heard the mysteries relating to the deities from the lips of the Islandborn Rishi himself.
25Yuthishthira and his brothers are morally as much your sons as are the sons of Pandu. Following the duties of religion, cherish and protect them. In their turn, they are always devoted to the service of their elders.
26King Yudhishthira, the just, is pure souled. He will always be obedient to you. I know that he is given to the virtue of mercy or abstention from injury. He is devoted to his elders and preceptors.
27Your sons wore all wickedsouled. They were full of anger and cupidity. Overwhelmed by envy they were all of wicked conduct. You should not grieve for them.
28Vaishampayana said Having said this much to Dhritarashtra of great wisdom, the Kuru chief then addressed Vasudeva of great arms.
29O holy one, O god of all gods O you adored by all the deities and Asuras, O you who didst cover the three worlds with three steps of thine, I bow unto thee, O wielder of the conch, the discus, and the mace.
30You are Vasudeva, you are of golden body, you are the one Purusha (or active agent), you are the creator (of the universe), You are of huge proportions. You are sentiency. You are subtle. You are the Supreme and Eternal Soul.
31Do you, O lotuseyed one, save me, O foremost of all beings. Do you give me to permission, O Krishna, to depart from this world, O you who are supreme happiness, O foremost of all beings. You should always protect the sons of Pandu. You are, indeed, already their sole refuge.
32Formerly, I spoke the foolish Duryodhana of wicked understanding that there is Virtue where Krishna is, and that there is victory where Virtue is.
33I further advised him that depending on Vasudeva as his refuge, he should make peace with the Pandavas, Indeed, I repeatedly told him, “This is the fittest time for you to make peace.'
34The foolish and wicked Duryodhana however did not do what I said. Having caused a great havoc on Earth, at last, he himself gave up his life.
35I know thee, O illustrious one, to be that ancient and best of Rishis who lived for many years in the company of Nara, in hermitage of Badari.
36The celestial Rishi Narada told me this, as also Vyasa of austere penances. Even they have said to me that, Thyself and Arjuna are the old Rishis Narayana and Nara born among men.
37Do you, O Krishna, grant me leave. I shall renounce my body. Permitted by thec, I shall attain to the highest end.
38Vasudeva said I give you leave, O Bhishma, O king, to attain to the status of the Vasus. O you of great splendour, you have not been guilty of a single sin, in this world.
39O royal sage, you are devoted to your father. You are, therefore, like a second Markandeya. It is, therefore, that death depends upon your pleasure like a slave.
40Vaishampayana said Having said these words, the son of Ganga once more addressed the Pandavas headed by Dhritarashtra, and other friends and wellwishers of his.
41I wish to renounce my life. You should give me leave. You should strive for attaching to truth. Truth forms the highest power.
42You should always live with Brahmanas of righteous conduct, devoted to penances, ever abstaining from cruel conduct, and who have their souls under restraint.
43Having said these words to his friends and embraced them all, the intelligent Bhishma once more addressed Yudhishthira, saying, "O king, worship all Brahmanas, especially those who are gifted with wisdom, them who are preceptors, those who are priests capable of assisting at sacrifices.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — तदनन्तर नगरवासियों तथा जनपद के निवासियों का विधिपूर्वक सम्मान करके कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर) ने उन्हें अपने-अपने घर विदा किया।
2तब पाण्डवराज ने उन स्त्रियों को, जिन्होंने युद्ध में अपने वीर पति और पुत्र खो दिए थे, विपुल धन देकर सान्त्वना दी।
3अपना राज्य पुनः प्राप्त करके युधिष्ठिर ने विधिपूर्वक अपना राज्याभिषेक कराया। तत्पश्चात् उन नरश्रेष्ठ ने नाना प्रकार के कल्याणकारी कार्यों से अपनी समस्त प्रजा को अभय दिया।
4उन धर्मात्माओं में श्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ब्राह्मणों, प्रमुख सेनानायकों तथा प्रधान नगरवासियों के ठोस आशीर्वाद प्राप्त करने में तत्पर हुए।
5राजधानी में पचास रात्रियाँ बिताने के पश्चात् उन भाग्यशाली नरेश को वह समय स्मरण हो आया जिसे उनके पितामह ने इस लोक से अपने प्रस्थान की घड़ी बताया था।
6यह देखकर कि सूर्य दक्षिण की ओर जाना छोड़कर उत्तर की ओर चलने लगे हैं, वे अनेक पुरोहितों के साथ हस्तिनापुर नगर से निकले।
7कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने भीष्म के शरीर के दाहसंस्कार के लिए अपने साथ बहुत सा घृत, पुष्पमालाएँ, सुगन्धित द्रव्य, रेशमी वस्त्र, उत्तम चन्दन, अगुरु तथा कृष्ण अगुरु काष्ठ लिया। नाना प्रकार की बहुमूल्य मालाएँ और रत्न भी उस सामग्री में थे।
8धृतराष्ट्र को आगे करके, तथा अपने गुणों के लिए विख्यात रानी गान्धारी, अपनी माता कुन्ती और अपने समस्त भाइयों को साथ लेकर, कृष्ण तथा बुद्धिमान् विदुर सहित, युयुत्सु और युयुधान सहित, तथा अपने अन्य सम्बन्धियों और अनुचरों का विशाल समूह साथ लिए हुए, परम बुद्धिमान् युधिष्ठिर आगे बढ़े; मार्ग में स्तुतिपाठक और बन्दीजन उनका यशोगान करते जा रहे थे। भीष्म की यज्ञाग्नियाँ भी उस यात्रा में साथ ले जाई गईं।
9इस प्रकार साथ लिए हुए वे राजा दूसरे देवराज (इन्द्र) के समान अपने नगर से निकले। शीघ्र ही वे उस स्थान पर आ पहुँचे जहाँ शान्तनुपुत्र अब भी शरशय्या पर लेटे हुए थे।
10हे राजर्षि, उन्होंने देखा कि पराशर के बुद्धिमान् पुत्र व्यास, नारद, देवल और असित तथा देश के विविध भागों से एकत्र हुए जीवित बचे राजा आदरपूर्वक उनके पितामह की सेवा कर रहे हैं। वस्तुतः राजा ने देखा कि उनके प्रपितामह, जब वे उस वीरशय्या पर लेटे थे, तब उस कार्य के लिए नियुक्त योद्धाओं द्वारा चारों ओर से रक्षित थे। रथ से उतरकर राजा युधिष्ठिर ने अपने भाइयों सहित उन समस्त शत्रुदमन पितामह को प्रणाम किया। उन्होंने द्वीपोत्पन्न व्यास को आगे करके ऋषियों को भी प्रणाम किया। बदले में उन्होंने भी इन्हें अभिवादन किया।
11तत्पश्चात् अक्षय कीर्ति वाले युधिष्ठिर अपने उन पुरोहितों सहित, जिनमें से प्रत्येक स्वयं पितामह ब्रह्मा के समान था, तथा अपने भाइयों सहित उस स्थान के निकट गए जहाँ भीष्म उन पूज्य ऋषियों से घिरे हुए शरशय्या पर लेटे थे।
12तब धर्मराज युधिष्ठिर ने अपने समस्त भाइयों सहित कुरुवंश के उन श्रेष्ठ पुरुष, गंगानन्दन से, जब वे अपनी उस शय्या पर लेटे थे, कहा — हे राजन्, मैं युधिष्ठिर हूँ। हे जाह्नवीनन्दन, आपको प्रणाम है। यदि आप अब भी मुझे सुन रहे हैं, तो मुझे बताइए कि मैं आपके लिए क्या करूँ।
13हे राजन्, आपकी यज्ञाग्नियाँ साथ लेकर मैं यहाँ आया हूँ और निर्धारित घड़ी पर आपकी सेवा में उपस्थित हूँ। समस्त विद्याओं के आचार्य, ब्राह्मण, ऋत्विज्, मेरे सब भाई, आपके पुत्र महातेजस्वी राजा धृतराष्ट्र — ये सब मेरे मन्त्रियों सहित यहाँ हैं, तथा महापराक्रमी वासुदेव भी।
14जीवित बचे हुए योद्धा तथा कुरुजाङ्गल के समस्त निवासी भी यहाँ हैं। हे कुरुश्रेष्ठ, नेत्र खोलकर आप इन्हें देखिए।
15इस अवसर पर जो कुछ किया जाना चाहिए, वह सब मैंने जुटा लिया है और उसकी व्यवस्था कर दी है। वस्तुतः जिस घड़ी की आपने चर्चा की थी, उस घड़ी के लिए सब कुछ तैयार रखा गया है।
16वैशम्पायन ने कहा — परम बुद्धिमान् कुन्तीपुत्र के ऐसा कहने पर गंगानन्दन ने नेत्र खोले और वहाँ एकत्र समस्त भरतवंशी उनके चारों ओर खड़े हो गए।
17तब महाबली भीष्म ने युधिष्ठिर का बलिष्ठ हाथ पकड़कर मेघ के समान गम्भीर स्वर में उनसे कहा।
18हे कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर, बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम अपने समस्त मन्त्रियों सहित यहाँ आ गए हो। सहस्ररश्मि दिनकर, पवित्र सूर्य ने अपनी उत्तर यात्रा आरम्भ कर दी है।
19मैं यहाँ अपनी शय्या पर अट्ठावन रात्रियों से लेटा हुआ हूँ। इन तीखे बाणों पर पड़े हुए मुझे यह काल शताब्दी के समान दीर्घ प्रतीत हुआ है।
20हे युधिष्ठिर, माघ का चान्द्र मास आ गया है। यह पुनः शुक्ल पक्ष है और (मेरी गणना के अनुसार) अब तक इसका चौथा भाग बीत चुका होगा।
21धर्मपुत्र युधिष्ठिर से ऐसा कहकर गंगानन्दन भीष्म ने धृतराष्ट्र का अभिवादन किया और उनसे इस प्रकार कहा।
22भीष्म ने कहा — हे राजन्, आप धर्म को भलीभाँति जानते हैं। अर्थशास्त्र से सम्बन्धित आपके समस्त संशय भी भलीभाँति दूर हो चुके हैं। आपने अनेक विद्वान् ब्राह्मणों की सेवा की है।
23हे राजन्, आप वेदों से सम्बद्ध सूक्ष्म विद्याओं को, धर्म के समस्त कर्तव्यों को तथा सम्पूर्ण चारों वेदों को जानते हैं।
24इसलिए हे कुरुनन्दन, आपको शोक नहीं करना चाहिए। जो पहले से नियत था, वही घटित हुआ है। वह अन्यथा हो ही नहीं सकता था। आपने द्वीपोत्पन्न ऋषि (व्यास) के मुख से देवताओं से सम्बन्धित रहस्य सुने हैं।
25युधिष्ठिर और उनके भाई धर्म की दृष्टि से उतने ही आपके पुत्र हैं जितने पाण्डु के पुत्र हैं। धर्म के कर्तव्यों का पालन करते हुए आप उनका पालन और रक्षण कीजिए। वे भी अपनी ओर से सदा अपने गुरुजनों की सेवा में तत्पर रहते हैं।
26धर्मराज युधिष्ठिर पवित्र आत्मा वाले हैं। वे सदा आपके आज्ञाकारी रहेंगे। मैं जानता हूँ कि वे दया अर्थात् अहिंसा के गुण से युक्त हैं। वे अपने गुरुजनों और आचार्यों के प्रति समर्पित हैं।
27आपके पुत्र सब दुष्ट आत्मा वाले थे। वे क्रोध और लोभ से भरे हुए थे। ईर्ष्या से अभिभूत होकर वे सब दुराचारी थे। आपको उनके लिए शोक नहीं करना चाहिए।
28वैशम्पायन ने कहा — परम बुद्धिमान् धृतराष्ट्र से इतना कहकर उन कुरुश्रेष्ठ ने महाबाहु वासुदेव को सम्बोधित किया।
29हे भगवन्, हे देवाधिदेव, हे समस्त देवताओं और असुरों द्वारा पूजित, हे वे जिन्होंने अपने तीन पगों से तीनों लोकों को नाप लिया — मैं आपको प्रणाम करता हूँ, हे शङ्ख, चक्र और गदा धारण करने वाले।
30आप वासुदेव हैं, आप स्वर्णमय शरीर वाले हैं, आप एकमात्र पुरुष (अर्थात् क्रियाशील तत्त्व) हैं, आप (विश्व के) स्रष्टा हैं। आप विराट् स्वरूप वाले हैं। आप चैतन्य हैं। आप सूक्ष्म हैं। आप परम और सनातन आत्मा हैं।
31हे कमलनयन, हे समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, आप मेरा उद्धार कीजिए। हे कृष्ण, हे परम आनन्दस्वरूप, हे समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, मुझे इस लोक से प्रस्थान करने की अनुमति दीजिए। आप सदा पाण्डु के पुत्रों की रक्षा कीजिए। वस्तुतः आप ही उनके एकमात्र आश्रय हैं।
32पहले मैंने दुर्बुद्धि मूर्ख दुर्योधन से कहा था कि जहाँ कृष्ण हैं वहाँ धर्म है, और जहाँ धर्म है वहाँ विजय है।
33मैंने उसे यह भी परामर्श दिया था कि वासुदेव को अपना आश्रय बनाकर वह पाण्डवों से सन्धि कर ले। वस्तुतः मैंने उससे बार-बार कहा था, "तुम्हारे लिए सन्धि करने का यही सबसे उपयुक्त समय है।"
34किन्तु उस मूर्ख और दुष्ट दुर्योधन ने वह नहीं किया जो मैंने कहा था। पृथ्वी पर महान् संहार कराकर अन्ततः उसने स्वयं अपने प्राण त्याग दिए।
35हे महानुभाव, मैं आपको उन प्राचीन और श्रेष्ठ ऋषि के रूप में जानता हूँ जो बदरिकाश्रम में नर के साथ अनेक वर्षों तक रहे।
36यह मुझे देवर्षि नारद ने बताया था और उग्र तपस्या वाले व्यास ने भी। उन्होंने भी मुझसे कहा है कि आप और अर्जुन मनुष्यों में जन्म लिए हुए वे ही प्राचीन ऋषि नारायण और नर हैं।
37हे कृष्ण, आप मुझे अनुमति दीजिए। मैं अपना शरीर त्यागूँगा। आपकी अनुमति पाकर मैं परम गति प्राप्त करूँगा।
38वासुदेव ने कहा — हे राजन् भीष्म, मैं आपको वसुओं का पद प्राप्त करने की अनुमति देता हूँ। हे महातेजस्वी, आपने इस लोक में एक भी पाप नहीं किया है।
39हे राजर्षि, आप अपने पिता के प्रति समर्पित हैं। इसलिए आप दूसरे मार्कण्डेय के समान हैं। यही कारण है कि मृत्यु दास के समान आपकी इच्छा पर निर्भर है।
40वैशम्पायन ने कहा — ये वचन कहकर गंगानन्दन ने पुनः धृतराष्ट्र को आगे करके पाण्डवों तथा अपने अन्य मित्रों और हितैषियों को सम्बोधित किया।
41मैं अपने प्राणों का त्याग करना चाहता हूँ। तुम लोग मुझे अनुमति दो। तुम्हें सत्य में स्थित रहने का प्रयत्न करना चाहिए। सत्य ही सर्वोच्च बल है।
42तुम्हें सदा उन धर्माचारी ब्राह्मणों के साथ रहना चाहिए जो तपस्या में तत्पर हैं, जो क्रूर आचरण से सदा दूर रहते हैं और जिन्होंने अपनी आत्मा को संयम में रखा है।
43अपने मित्रों से ये वचन कहकर और उन सबको गले लगाकर बुद्धिमान् भीष्म ने पुनः युधिष्ठिर को सम्बोधित करते हुए कहा — "हे राजन्, समस्त ब्राह्मणों की पूजा करो, विशेषतः उनकी जो ज्ञान से सम्पन्न हैं, जो आचार्य हैं, तथा जो यज्ञों में सहायता करने में समर्थ पुरोहित हैं।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — त्यसपछि नगरवासी तथा जनपदका बासिन्दाहरूको विधिपूर्वक सम्मान गरेर कुन्तीपुत्र (युधिष्ठिर)ले तिनीहरूलाई आ-आफ्नो घर विदा गरे।
2तब पाण्डवराजले ती स्त्रीहरूलाई, जसले युद्धमा आफ्ना वीर पति र पुत्र गुमाएका थिए, विपुल धन दिएर सान्त्वना दिए।
3आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गरेर युधिष्ठिरले विधिपूर्वक आफ्नो राज्याभिषेक गराए। त्यसपछि ती नरश्रेष्ठले नाना प्रकारका कल्याणकारी कार्यले आफ्नो सम्पूर्ण प्रजालाई अभय दिए।
4ती धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ब्राह्मणहरू, प्रमुख सेनानायक तथा प्रधान नगरवासीहरूको ठोस आशीर्वाद प्राप्त गर्नमा तत्पर भए।
5राजधानीमा पचास रात बिताएपछि ती भाग्यशाली नरेशलाई त्यो समय सम्झना भयो जसलाई उनका पितामहले यस लोकबाट आफ्नो प्रस्थानको घडी भनेका थिए।
6सूर्यले दक्षिणतिर जान छाडेर उत्तरतिर हिँड्न थालेको देखेर उनी अनेक पुरोहितका साथ हस्तिनापुर नगरबाट निस्किए।
7कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले भीष्मको शरीरको दाहसंस्कारका लागि आफूसँग धेरै घिउ, पुष्पमाला, सुगन्धित द्रव्य, रेशमी वस्त्र, उत्तम चन्दन, अगुरु तथा कृष्ण अगुरु काठ लिए। नाना प्रकारका बहुमूल्य माला र रत्न पनि त्यस सामग्रीमा थिए।
8धृतराष्ट्रलाई अगाडि राखेर, तथा आफ्ना गुणका लागि विख्यात रानी गान्धारी, आफ्नी माता कुन्ती र आफ्ना सम्पूर्ण भाइलाई साथ लिएर, कृष्ण तथा बुद्धिमान् विदुरसहित, युयुत्सु र युयुधानसहित, तथा आफ्ना अन्य नातेदार र अनुचरको विशाल समूह साथ लिएर, परम बुद्धिमान् युधिष्ठिर अगाडि बढे; बाटोमा स्तुतिपाठक र बन्दीजनहरूले उनको यशोगान गर्दै थिए। भीष्मका यज्ञाग्नि पनि त्यस यात्रामा साथै लगिए।
9यसरी साथ लिएर ती राजा दोस्रो देवराज (इन्द्र)जस्तै आफ्नो नगरबाट निस्किए। चाँडै नै उनी त्यस स्थानमा आइपुगे जहाँ शान्तनुपुत्र अझै शरशय्यामा पल्टिरहेका थिए।
10हे राजर्षि, उनले देखे कि पराशरका बुद्धिमान् पुत्र व्यास, नारद, देवल र असित तथा देशका विविध भागबाट जम्मा भएका जीवित बाँकी राजाहरूले आदरपूर्वक उनका पितामहको सेवा गरिरहेका छन्। वास्तवमा राजाले देखे कि उनका प्रपितामह, जब उनी त्यस वीरशय्यामा पल्टिरहेका थिए, तब त्यस कार्यका लागि नियुक्त योद्धाहरूद्वारा चारैतिरबाट रक्षित थिए। रथबाट ओर्लेर राजा युधिष्ठिरले आफ्ना भाइहरूसहित ती सम्पूर्ण शत्रुदमन पितामहलाई प्रणाम गरे। उनीहरूले द्वीपोत्पन्न व्यासलाई अगाडि राखेर ऋषिहरूलाई पनि प्रणाम गरे। बदलामा तिनीहरूले पनि यिनलाई अभिवादन गरे।
11त्यसपछि अक्षय कीर्ति भएका युधिष्ठिर आफ्ना ती पुरोहितसहित, जसमध्ये प्रत्येक स्वयं पितामह ब्रह्माजस्तै थिए, तथा आफ्ना भाइहरूसहित त्यस स्थानको नजिक गए जहाँ भीष्म ती पूज्य ऋषिहरूले घेरिएर शरशय्यामा पल्टिरहेका थिए।
12तब धर्मराज युधिष्ठिरले आफ्ना सम्पूर्ण भाइसहित कुरुवंशका ती श्रेष्ठ पुरुष, गङ्गानन्दनलाई, जब उनी आफ्नो त्यस शय्यामा पल्टिरहेका थिए, भने — हे राजन्, म युधिष्ठिर हुँ। हे जाह्नवीनन्दन, तपाईंलाई प्रणाम छ। यदि तपाईंले अझै मलाई सुन्नुहुन्छ भने, मलाई बताउनुहोस् कि म तपाईंका लागि के गरूँ।
13हे राजन्, तपाईंका यज्ञाग्नि साथ लिएर म यहाँ आएको छु र निर्धारित घडीमा तपाईंको सेवामा उपस्थित छु। सम्पूर्ण विद्याका आचार्य, ब्राह्मण, ऋत्विज्, मेरा सबै भाइ, तपाईंका पुत्र महातेजस्वी राजा धृतराष्ट्र — यी सबै मेरा मन्त्रीहरूसहित यहाँ छन्, तथा महापराक्रमी वासुदेव पनि।
14जीवित बाँकी रहेका योद्धा तथा कुरुजाङ्गलका सम्पूर्ण बासिन्दा पनि यहाँ छन्। हे कुरुश्रेष्ठ, आँखा खोलेर तपाईंले यिनलाई हेर्नुहोस्।
15यस अवसरमा जे-जति गरिनुपर्दछ, त्यो सबै मैले जुटाएको छु र त्यसको व्यवस्था गरेको छु। वास्तवमा जुन घडीको तपाईंले चर्चा गर्नुभएको थियो, त्यस घडीका लागि सबै कुरा तयार राखिएको छ।
16वैशम्पायनले भने — परम बुद्धिमान् कुन्तीपुत्रले यसो भनेपछि गङ्गानन्दनले आँखा खोले र त्यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण भरतवंशी उनको वरिपरि उभिए।
17तब महाबली भीष्मले युधिष्ठिरको बलियो हात समातेर मेघजस्तै गम्भीर स्वरमा उनलाई भने।
18हे कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि तिमी आफ्ना सम्पूर्ण मन्त्रीसहित यहाँ आइपुग्यौ। सहस्ररश्मि दिनकर, पवित्र सूर्यले आफ्नो उत्तर यात्रा आरम्भ गरिसकेका छन्।
19म यहाँ आफ्नो शय्यामा अन्ठाउन्न रातदेखि पल्टिरहेको छु। यी तीखा बाणमाथि पल्टिएको मलाई यो काल शताब्दीजत्तिकै लामो लागेको छ।
20हे युधिष्ठिर, माघको चान्द्र महिना आइसक्यो। यो पुनः शुक्ल पक्ष हो र (मेरो गणनाअनुसार) अहिलेसम्म यसको चौथो भाग बितिसकेको हुनुपर्दछ।
21धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई यसो भनेर गङ्गानन्दन भीष्मले धृतराष्ट्रको अभिवादन गरे र उनलाई यसरी भने।
22भीष्मले भने — हे राजन्, तपाईं धर्मलाई राम्ररी जान्नुहुन्छ। अर्थशास्त्रसँग सम्बन्धित तपाईंका सम्पूर्ण संशय पनि राम्ररी हटिसकेका छन्। तपाईंले अनेक विद्वान् ब्राह्मणको सेवा गर्नुभएको छ।
23हे राजन्, तपाईं वेदसँग सम्बद्ध सूक्ष्म विद्याहरूलाई, धर्मका सम्पूर्ण कर्तव्यलाई तथा सम्पूर्ण चारै वेदलाई जान्नुहुन्छ।
24त्यसैले हे कुरुनन्दन, तपाईंले शोक गर्नुहुँदैन। जो पहिलेदेखि नै तोकिएको थियो, त्यही घटित भएको छ। त्यो अन्यथा हुनै सक्दैनथ्यो। तपाईंले द्वीपोत्पन्न ऋषि (व्यास)को मुखबाट देवतासँग सम्बन्धित रहस्य सुन्नुभएको छ।
25युधिष्ठिर र उनका भाइहरू धर्मको दृष्टिले जति पाण्डुका पुत्र हुन्, त्यति नै तपाईंका पुत्र हुन्। धर्मका कर्तव्य पालन गर्दै तपाईंले तिनीहरूको पालन र रक्षण गर्नुहोस्। तिनीहरू पनि आफ्नोतर्फबाट सधैँ आफ्ना गुरुजनको सेवामा तत्पर रहन्छन्।
26धर्मराज युधिष्ठिर पवित्र आत्मा भएका छन्। उनी सधैँ तपाईंका आज्ञाकारी रहनेछन्। म जान्दछु कि उनी दया अर्थात् अहिंसाको गुणले युक्त छन्। उनी आफ्ना गुरुजन र आचार्यहरूप्रति समर्पित छन्।
27तपाईंका पुत्रहरू सबै दुष्ट आत्मा भएका थिए। तिनीहरू क्रोध र लोभले भरिएका थिए। ईर्ष्याले अभिभूत भई तिनीहरू सबै दुराचारी थिए। तपाईंले तिनीहरूका लागि शोक गर्नुहुँदैन।
28वैशम्पायनले भने — परम बुद्धिमान् धृतराष्ट्रलाई यति भनेर ती कुरुश्रेष्ठले महाबाहु वासुदेवलाई सम्बोधन गरे।
29हे भगवन्, हे देवाधिदेव, हे सम्पूर्ण देवता र असुरहरूद्वारा पूजित, हे ती जसले आफ्ना तीन पाइलाले तीनै लोक नापिदिनुभयो — म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, हे शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्ने।
30तपाईं वासुदेव हुनुहुन्छ, तपाईं स्वर्णमय शरीर भएको हुनुहुन्छ, तपाईं एकमात्र पुरुष (अर्थात् क्रियाशील तत्त्व) हुनुहुन्छ, तपाईं (विश्वका) स्रष्टा हुनुहुन्छ। तपाईं विराट् स्वरूप भएको हुनुहुन्छ। तपाईं चैतन्य हुनुहुन्छ। तपाईं सूक्ष्म हुनुहुन्छ। तपाईं परम र सनातन आत्मा हुनुहुन्छ।
31हे कमलनयन, हे सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ, तपाईंले मेरो उद्धार गर्नुहोस्। हे कृष्ण, हे परम आनन्दस्वरूप, हे सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ, मलाई यस लोकबाट प्रस्थान गर्ने अनुमति दिनुहोस्। तपाईंले सधैँ पाण्डुका पुत्रहरूको रक्षा गर्नुहोस्। वास्तवमा तपाईं नै तिनीहरूका एकमात्र आश्रय हुनुहुन्छ।
32पहिले मैले दुर्बुद्धि मूर्ख दुर्योधनलाई भनेको थिएँ कि जहाँ कृष्ण छन् त्यहाँ धर्म छ, र जहाँ धर्म छ त्यहाँ विजय छ।
33मैले उसलाई यो पनि परामर्श दिएको थिएँ कि वासुदेवलाई आफ्नो आश्रय बनाएर उसले पाण्डवहरूसँग सन्धि गरोस्। वास्तवमा मैले उसलाई पटक-पटक भनेको थिएँ, "तिम्रा लागि सन्धि गर्ने यही सबभन्दा उपयुक्त समय हो।"
34तर त्यस मूर्ख र दुष्ट दुर्योधनले त्यो गरेन जो मैले भनेको थिएँ। पृथ्वीमा महान् संहार गराएर अन्ततः उसले स्वयं आफ्नो प्राण त्याग्यो।
35हे महानुभाव, म तपाईंलाई ती प्राचीन र श्रेष्ठ ऋषिका रूपमा चिन्दछु जो बदरिकाश्रममा नरका साथ अनेक वर्षसम्म बस्नुभयो।
36यो मलाई देवर्षि नारदले बताएका थिए र उग्र तपस्या भएका व्यासले पनि। उनीहरूले पनि मलाई भनेका छन् कि तपाईं र अर्जुन मानिसमा जन्म लिएका उनै प्राचीन ऋषि नारायण र नर हुनुहुन्छ।
37हे कृष्ण, तपाईंले मलाई अनुमति दिनुहोस्। म आफ्नो शरीर त्याग्नेछु। तपाईंको अनुमति पाएर म परम गति प्राप्त गर्नेछु।
38वासुदेवले भने — हे राजन् भीष्म, म तपाईंलाई वसुहरूको पद प्राप्त गर्ने अनुमति दिन्छु। हे महातेजस्वी, तपाईंले यस लोकमा एउटै पनि पाप गर्नुभएको छैन।
39हे राजर्षि, तपाईं आफ्ना पिताप्रति समर्पित हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईं दोस्रो मार्कण्डेयजस्तै हुनुहुन्छ। यही कारण हो कि मृत्यु दासजस्तै तपाईंको इच्छामा निर्भर छ।
40वैशम्पायनले भने — यी वचन भनेर गङ्गानन्दनले पुनः धृतराष्ट्रलाई अगाडि राखेर पाण्डवहरू तथा आफ्ना अन्य मित्र र हितैषीहरूलाई सम्बोधन गरे।
41म आफ्नो प्राण त्याग गर्न चाहन्छु। तिमीहरूले मलाई अनुमति देऊ। तिमीहरूले सत्यमा स्थित रहने प्रयत्न गर्नुपर्दछ। सत्य नै सर्वोच्च बल हो।
42तिमीहरूले सधैँ ती धर्माचारी ब्राह्मणहरूका साथ बस्नुपर्दछ जो तपस्यामा तत्पर छन्, जो क्रूर आचरणबाट सधैँ टाढा रहन्छन् र जसले आफ्नो आत्मालाई संयममा राखेका छन्।
43आफ्ना मित्रहरूलाई यी वचन भनेर र तिनीहरू सबैलाई अङ्गालो हालेर बुद्धिमान् भीष्मले पुनः युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे राजन्, सम्पूर्ण ब्राह्मणहरूको पूजा गर, विशेषगरी तिनीहरूको जो ज्ञानले सम्पन्न छन्, जो आचार्य हुन्, तथा जो यज्ञमा सहायता गर्न समर्थ पुरोहित हुन्।