अनुशासनिक पर्व — शतरुद्रिय-मन्त्र
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 160
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच दुर्वाससः प्रसादात् ते यत् तदा मधुसूदन। अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
2महाभाग्यं च यत् तस्य नामानि च महात्मनः। तत् त्वत्तो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतां वर॥
3वासुदेव उवाच हन्त ते कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य कपर्दिने। यदवाप्तं मया राजच्छ्रेयो यच्चार्जितं यशः॥
4प्रयतः प्रातरुत्थाय यदधीये विशाम्पते। प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं तन्मे निगदतः शृणु॥
5प्रजापतिस्तत् ससृजे तपसोऽन्ते महातपाः। शङ्कररत्वसृजत् तात प्रजा: स्थावरजङ्गमाः॥
6नास्ति किंचित्परं भूतं महादेवाद् विशाम्पते। इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभावो हि सः॥
7न चैबोत्सहते स्थातुं कश्चिदने महात्मनः। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते॥
8गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः। विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ते च पतन्ति च॥
9घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपमम्। श्रुत्वा विशीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे॥
10यांश्च घोरेण रूपेण पश्येत् क्रुद्धः पिनाकधृत्। न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः॥ कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः। प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ॥ विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा। धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च॥
11ते न शर्म कुतः शान्ति विषादं लेभिरे सुराः। विद्धे च सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे॥
12तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः। बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः॥
13आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुन्धरा। व्यद्रवन् गिरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः॥
14अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे। प्रणष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत॥
15भृशं भीतास्ततः शान्तिं चक्रुः स्वस्त्ययनानि च। ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिणः॥
16ततः सोऽभ्यद्रवद् देवान् रुद्रो रौद्रपराक्रमः। भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्॥
17पूषणं चाभिदुद्राव पादेन च रुषान्वितः। पुरोडाशं भक्षयतो दशनान् वै व्यशातयत्॥
18ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शङ्करम्। पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्॥
19रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः। ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः॥
20जेपुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं तदा। संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः॥
21रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन्। भयेन त्रिदशा राजञ्छरणं च प्रपेदिरे॥
22तेन चैव हि तुष्टेन स यज्ञः संधितोऽभवत्। यद् यच्चापहृतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत्॥
23असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि। आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम्॥
24नाशकत् तानि मघवा जेतुं सर्वायुधैरपि। अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः॥
25तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः। रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु॥
26जहि दैत्यान् सह पुरैर्लोकांस्त्रयस्व मानद। स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम्॥
27शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्गं वैवस्वतं यमम्। वेदान् कृत्वा धनुः सर्वान् ज्यां च सावित्रिमुत्तमाम्।।
28ब्रह्माणं सारथिं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः। त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः॥
29शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा। तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत॥
30तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः। उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत् तदा॥
31असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः। स वज्रं स्तम्भयामासं तं बाहुं परिघोपमम्॥
32न सम्बुबुधिरे चैव देवास्तं भुवनेश्वरम्। सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन् मुमुहुरीश्वरे॥
33ततो ध्यात्वा च भगवान् ब्रह्मा तममितौजसम्। अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्॥
34ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः। बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा॥ स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान्। द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसन्॥
35विप्रकारान् प्रयुक्ते स्म सुबहून् मम वेश्मनि। तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान्॥
36रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः सर्वः स सर्वजित्। स चैवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः॥
37स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः। स काल: सोऽन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि च।। मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः। स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्॥
38वै नक्षत्राणि गृहाश्चैव दिशोऽथ प्रदिशस्तथा। विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान् परमद्युतिः॥
39एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव हि। शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा॥
40ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः। न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said You should, O destroyer of Madhu, explain lo me that knowledge which you have acquired through the favour of Durvasas.
2O foremost of all persons having intelligence, I wish to know everything about the great blessedness and all the names of that great one truly and in detail!
3Vasudeva said I shall recite to you the good which I have acquired and the fame which I have won through the favour of that great one. I shall describe to you the subject, after having bowed unto Kaparddin.
4O king, listen to me as I recite to you that Shatarudriya which I repeat, with controlled senses, every morning after rising from bed.
5The great lord of all creatures, viz., the Grandfather Brahman himself, having penances for riches, composed those Mantras, after having observed especial penances for some time. O sire, it is Shankara who created all the creatures in the universe, mobile and immobile.
6There is no being who is superior, O monarch, lo Mahadeva. He is the highest of all beings in the three worlds.
7There is no one who is capable of attending before the great Being. Indeed, there is no Being in the three worlds who is his equal.
8When he stands, filled with anger, on the field of battle, the very scent of his body deprives all foes of consciousness and they who are not killed tremble and fall down.
9His roars are terrible, like the mutterings of clouds. Hearing those roars in battle, the very hearts of the celestials break in twain.
10When the holder of Pinaka becomes angry and assuming a terrible mien merely casts his eye upon deity, Asura, Gandharva, or snake, that individual cannot obtain peace of mind by taking shelter in the recesses of even a mountain cave. When that lord of all creatures, viz., Daksha, desirous of celebrating a sacrifice, spread his sacrifice out, the brave Bhava, yielding to anger (at Daksha's slight of him), pierced the Sacrifice. Shooting his arrow from his terrible bow, he roared aloud.
11Indeed, when Maheshvara became angry and suddenly pierced with his arrow the embodied form of sacrifice, the celestials became filled with sorrow, losing happiness and tranquility of heart.
12On account of the iwang of his bowstring the whole universe became agitated. The celestials and the Asuras, O son of Pritha, all became cheerless and stupefied.
13The Ocean rolled in agitation and the Earth trembled to her centre. The hills and mountains began to move from their bases and ran on all sides. The Vault of the sky became cracked.
14All the worlds became covered with darkness. Nothing could be seen. The light of all the luminaries became darkened, along with that of the Sun himself, O Bharata.
15The great Rishis, stricken with fear and desirous of doing good to themselves and the universe, performed the usual usual rites of propitiation and peace.
16Meanwhile, Rudra of terrible prowess rushed against the celestials. Filled with anger, he tore out the eyes of Bhaga.
17Excited with anger, he attacked Pushan with his foot. He tore out the teeth of that god as he satemployed in cating the large sacrificial ball (called Purodasha).
18Trembling with fear, the celestials bent their heads to Shankara. Without being appeased, Rudra once more placed on his bowstring a sharp and blazing arrow.
19Seeing his prowess, the celestials and the Rishis became all alarmed. Those foremost of gods began to pacify him.
20Joining their hands in respect, they began to recite the Shata Rudriya Mantras. Thus lauded by the celestials, at last Maheshvara became gratified.
21The deities then assigned a large share to him. Trembling with fear, O king, they sought refuge with him.
22When Rudra became pleased, the embodiment of sacrifice, which had been cut in twain, became once more united. Whatever limbs of his had been destroyed by the arrows of Mahadeva, became once more whole and sound.
23The Asuras gifted with great energy had formerly threc cities in the firmament. One of these had been, made of iron; one of silver; and the third of gold.
24With all his weapons, Maghavat the chief of the celestials, was unable to pierce those cities. Afflicted by the Asuras, all the celestials then sought the protection of the great Rudra.
25The highsouled celestials in a body addressed him, saying, O Rudra, the Asuras threaten to display their destructive influence in all deeds.
26Do you kill the demons and destroy their city for the protection of the three worlds, giver of honours! Thus accosted by them, he replied, saying, So be it! and then made Vishnu his excellent shafthcad.
27He made the deity of fire his shaftrced, and the SunGod's son Yama the wings of that arrow. He made the Vedas his bow and the goddess Savittri his excellent bowstring.
28And he made the Grandfather Brahman his charioteer. Applying all these, he pierced the triple city of the Asuras with that arrow of his, consisting of three Parvans and three Shalyas.
29Indeed, O Bharata, the Asuras with their cities, were all burnt by Rudra with that arrow which had solar effulgence and whose energy resembled that of the fire which appcars at the end of the cycle for consuming all things.
30Seeing that Mahadeva changed into a child with five locks of hair lying on the lap of Parvati, the latter asked the celestials as to who he was.
31Seeing the child, Shakra became suddenly filled with jealousy and anger and determined to kill him with his thunder. The child, however, paralysed the arm, appearing like a mace of iron, of Indra with the thunderbolt in it.
32The celestials all became stupefied, and they could not understand that child was the Master of the universe. Indeed, all of them, along with the very Regents of the world, found their intellects stupefied about that child who was none else than the Supreme Being.
33Then reflecting with the help of his penances, the Illustrious Grandfather Brahman found out that that child was the foremost of al! beings, the lord of Uma, Mahadeva of immeasurable prowess. He then lauded the Lord.
34The celestials also began to sing the praises of both Uma and Rudra. The arm (which had been paralysed) of the destroyer of Vala then became restored to its former state. That Mahadeva, taking birth as the highly energetic Brahmana Durvasas, lived for a long time at Dvaravati in my house.
35While living in my house he committed various mischief's. Thought difficult of being borne. I suffered them yet from magnanimity of heart.
36He is Rudra; he is Shiva; he is Agni; he is Sarva; he is the defeater of all; he is Indra, and Vayu, and the Ashvins and the god of lightning.
37He is the Moon; he is Ishana; he is the Sun; he is Varuna; he is Time; he is the Destroyer; he is death; he is the day and the Night; he is the fortnight; he is the seasons; he is the two twilghts; he is the year. He is Dhatri; and he is Vidhatri; and he is Vishwakarinan; and he knows all things.
38He is the cardinal points of the compass and the subsidiary points also. Of universal form, he is of great soul. The holy and illustrious Durvasas is of the colour of the celestials.
39He sometimes shows himself singly; sometimes divides himself into two parts; and sometimes shows himself in many a hundred, a thousand, a hundred thousand, forms.
40Even such is Mahadeva. He is, again, that god who is unborn. In even a hundred years, one cannot exhaust his merits by rccounting them.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे मधुसूदन, आपको मुझे वह ज्ञान समझाना चाहिए जो आपने दुर्वासा की कृपा से प्राप्त किया है।
2हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, मैं उन महात्मा की महती महिमा और उनके समस्त नामों के विषय में यथार्थ रूप से और विस्तार से सब कुछ जानना चाहता हूँ!
3वासुदेव ने कहा — मैं आपको वह कल्याण सुनाता हूँ जो मैंने प्राप्त किया और वह कीर्ति जो मैंने उन महात्मा की कृपा से अर्जित की। कपर्दी को प्रणाम करके मैं आपको यह विषय सुनाऊँगा।
4हे राजन्, मुझे सुनिए, मैं आपको वह शतरुद्रीय सुनाता हूँ जिसका मैं प्रतिदिन प्रातःकाल शय्या से उठने के पश्चात् संयत इन्द्रियों से पाठ करता हूँ।
5समस्त प्राणियों के महान् स्वामी, अर्थात् स्वयं पितामह ब्रह्मा ने, जिनका धन तप है, कुछ काल तक विशेष तपस्या करने के पश्चात् उन मन्त्रों की रचना की। हे आर्य, शंकर ही हैं जिन्होंने विश्व के समस्त चराचर प्राणियों की सृष्टि की।
6हे नरेश, महादेव से श्रेष्ठ कोई सत्ता नहीं है। वे तीनों लोकों के समस्त प्राणियों में सर्वोच्च हैं।
7ऐसा कोई नहीं जो उस महान् सत्ता के समक्ष टिक सके। वस्तुतः तीनों लोकों में ऐसी कोई सत्ता नहीं जो उनके समान हो।
8जब वे क्रोध से भरकर रणभूमि में खड़े होते हैं, तब उनके शरीर की गन्धमात्र से समस्त शत्रु चेतना खो बैठते हैं, और जो मारे नहीं जाते वे काँपकर गिर पड़ते हैं।
9उनकी गर्जना मेघों के गर्जन के समान भयंकर है। युद्ध में उन गर्जनाओं को सुनकर स्वयं देवताओं के हृदय दो टुकड़े हो जाते हैं।
10जब पिनाकधारी क्रुद्ध होते हैं और भयंकर रूप धारण करके देवता, असुर, गन्धर्व अथवा सर्प पर मात्र दृष्टि डाल देते हैं, तब वह प्राणी किसी पर्वत की गुफा के अन्तराल में शरण लेकर भी मन की शान्ति नहीं पा सकता। जब समस्त प्राणियों के वे स्वामी, अर्थात् दक्ष, यज्ञ करने की इच्छा से अपना यज्ञ फैलाने लगे, तब वीर भव ने (दक्ष द्वारा अपने अपमान पर) क्रोध के वशीभूत होकर उस यज्ञ को बींध डाला। अपने भयंकर धनुष से बाण छोड़कर उन्होंने जोर से गर्जना की।
11वस्तुतः जब महेश्वर क्रुद्ध हुए और उन्होंने अकस्मात् यज्ञ के मूर्त रूप को अपने बाण से बींध दिया, तब देवता शोक से भर उठे और हृदय का सुख तथा शान्ति खो बैठे।
12उनकी धनुष की प्रत्यंचा की टंकार से सम्पूर्ण विश्व क्षुब्ध हो उठा। हे पृथापुत्र, देवता और असुर — सब हतोत्साह और स्तम्भित हो गए।
13समुद्र क्षोभ से उमड़ पड़ा और पृथ्वी अपने केन्द्र तक काँप उठी। पहाड़ और पर्वत अपने आधारों से हिलकर चारों ओर दौड़ने लगे। आकाश का गुम्बद फट गया।
14समस्त लोक अन्धकार से आच्छादित हो गए। कुछ भी दिखाई नहीं देता था। हे भारत, स्वयं सूर्य सहित समस्त ज्योतियों का प्रकाश धुँधला पड़ गया।
15भय से व्याकुल महर्षियों ने, अपना और विश्व का कल्याण चाहते हुए, यथोचित शान्ति और प्रसादन के अनुष्ठान किए।
16इसी बीच भयंकर पराक्रम वाले रुद्र देवताओं पर टूट पड़े। क्रोध से भरकर उन्होंने भग के नेत्र उखाड़ लिए।
17क्रोध से उत्तेजित होकर उन्होंने पूषा पर अपने चरण से प्रहार किया। जब वे देव विशाल यज्ञपिण्ड (पुरोडाश नामक) खाने में लगे बैठे थे, तब उन्होंने उनके दाँत उखाड़ डाले।
18भय से काँपते हुए देवताओं ने शंकर के समक्ष अपने मस्तक झुका दिए। शान्त न होकर रुद्र ने अपनी प्रत्यंचा पर एक बार फिर तीक्ष्ण और प्रज्वलित बाण चढ़ाया।
19उनका पराक्रम देखकर देवता और ऋषि सब भयभीत हो उठे। वे देवश्रेष्ठ उन्हें शान्त करने लगे।
20आदरपूर्वक हाथ जोड़कर वे शतरुद्रीय मन्त्रों का पाठ करने लगे। देवताओं द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर अन्ततः महेश्वर प्रसन्न हुए।
21तब देवताओं ने उन्हें एक बड़ा भाग समर्पित किया। हे राजन्, भय से काँपते हुए उन्होंने उनकी शरण ली।
22जब रुद्र प्रसन्न हुए, तब यज्ञ का वह मूर्त रूप, जो दो टुकड़ों में कट गया था, पुनः जुड़ गया। महादेव के बाणों से उनके जो अंग नष्ट हो गए थे, वे पुनः पूर्ण और स्वस्थ हो गए।
23महान् तेज से सम्पन्न असुरों के पूर्वकाल में आकाश में तीन नगर थे। इनमें से एक लोहे का बना था; एक चाँदी का; और तीसरा स्वर्ण का।
24अपने समस्त अस्त्रों से भी देवराज मघवान् उन नगरों को भेद न सके। असुरों से पीड़ित होकर तब समस्त देवताओं ने महान् रुद्र की शरण ली।
25महात्मा देवताओं ने एक साथ उन्हें सम्बोधित करके कहा — हे रुद्र, असुर समस्त कर्मों में अपना विनाशकारी प्रभाव दिखाने पर तुले हुए हैं।
26हे मानदाता, आप तीनों लोकों की रक्षा के लिए उन दैत्यों का वध कीजिए और उनका नगर नष्ट कीजिए! उनके द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर उन्होंने उत्तर दिया — ऐसा ही हो! और तब उन्होंने विष्णु को अपने बाण का उत्तम अग्रभाग बनाया।
27उन्होंने अग्निदेव को अपने बाण का दण्ड बनाया, और सूर्यपुत्र यम को उस बाण के पंख। उन्होंने वेदों को अपना धनुष और सावित्री देवी को अपनी उत्तम प्रत्यंचा बनाया।
28और उन्होंने पितामह ब्रह्मा को अपना सारथि बनाया। इन सबका प्रयोग करके उन्होंने अपने उस बाण से, जिसके तीन पर्व और तीन शल्य थे, असुरों की त्रिपुरी को बींध डाला।
29हे भारत, वस्तुतः असुर अपने नगरों सहित रुद्र द्वारा उस बाण से भस्म कर दिए गए, जिसमें सूर्य के समान तेज था और जिसका पराक्रम उस अग्नि के समान था जो कल्प के अन्त में समस्त वस्तुओं को भस्म करने के लिए प्रकट होती है।
30महादेव को पाँच शिखाओं वाले बालक के रूप में परिवर्तित होकर पार्वती की गोद में लेटे देखकर पार्वती ने देवताओं से पूछा कि वह कौन है।
31उस बालक को देखकर शक्र अकस्मात् ईर्ष्या और क्रोध से भर उठे और उसे अपने वज्र से मार डालने का निश्चय किया। किन्तु उस बालक ने इन्द्र की उस भुजा को, जो लोहे की गदा के समान प्रतीत होती थी और जिसमें वज्र था, निश्चेष्ट कर दिया।
32समस्त देवता स्तम्भित रह गए, और वे यह न समझ सके कि वह बालक विश्व का स्वामी है। वस्तुतः वे सब, स्वयं लोकपालों सहित, उस बालक के विषय में अपनी बुद्धि को मूढ़ पाने लगे, जो अन्य कोई नहीं बल्कि परब्रह्म ही था।
33तब अपने तप की सहायता से चिन्तन करके यशस्वी पितामह ब्रह्मा ने जान लिया कि वह बालक समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, उमा के स्वामी, अप्रमेय पराक्रम वाले महादेव हैं। तब उन्होंने उन प्रभु की स्तुति की।
34देवता भी उमा और रुद्र दोनों की स्तुति गाने लगे। तब वलनाशन (इन्द्र) की वह भुजा, जो निश्चेष्ट हो गई थी, अपनी पूर्व अवस्था में लौट आई। वही महादेव, महातेजस्वी ब्राह्मण दुर्वासा के रूप में जन्म लेकर, बहुत काल तक द्वारावती में मेरे घर में रहे।
35मेरे घर में रहते हुए उन्होंने विविध उत्पात किए। यद्यपि वे सहने में कठिन थे, तथापि मैंने हृदय की उदारता से उन्हें सह लिया।
36वे ही रुद्र हैं; वे ही शिव हैं; वे ही अग्नि हैं; वे ही सर्व हैं; वे ही सबके पराजेता हैं; वे ही इन्द्र, वायु, अश्विनीकुमार और विद्युत् के देव हैं।
37वे ही चन्द्रमा हैं; वे ही ईशान हैं; वे ही सूर्य हैं; वे ही वरुण हैं; वे ही काल हैं; वे ही संहारक हैं; वे ही मृत्यु हैं; वे ही दिन और रात हैं; वे ही पक्ष हैं; वे ही ऋतुएँ हैं; वे ही दोनों सन्ध्याएँ हैं; वे ही संवत्सर हैं। वे ही धातृ हैं; वे ही विधातृ हैं; वे ही विश्वकर्मा हैं; और वे समस्त वस्तुओं को जानते हैं।
38वे ही दिशाएँ हैं और उपदिशाएँ भी। विश्वरूप वे महात्मा हैं। पवित्र और यशस्वी दुर्वासा देवताओं के वर्ण वाले हैं।
39वे कभी अपने को एक रूप में दिखाते हैं; कभी स्वयं को दो भागों में बाँट लेते हैं; और कभी सैकड़ों, सहस्रों, लाखों रूपों में प्रकट होते हैं।
40महादेव ऐसे ही हैं। वे पुनः वही देव हैं जो अजन्मा हैं। सौ वर्षों में भी कोई उनके गुणों का बखान करके उन्हें समाप्त नहीं कर सकता।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे मधुसूदन, तपाईंले मलाई त्यो ज्ञान बुझाउनुपर्दछ जो तपाईंले दुर्वासाको कृपाले प्राप्त गर्नुभएको छ।
2हे बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ, म ती महात्माको महान् महिमा र उनका सम्पूर्ण नामका विषयमा यथार्थ रूपमा र विस्तारमा सबै कुरा जान्न चाहन्छु!
3वासुदेवले भने — म तपाईंलाई त्यो कल्याण सुनाउँछु जो मैले प्राप्त गरेँ र त्यो कीर्ति जो मैले ती महात्माको कृपाले आर्जन गरेँ। कपर्दीलाई प्रणाम गरेर म तपाईंलाई यो विषय सुनाउनेछु।
4हे राजन्, मलाई सुन्नुहोस्, म तपाईंलाई त्यो शतरुद्रीय सुनाउँछु जसको म प्रतिदिन बिहान ओछ्यानबाट उठेपछि संयत इन्द्रियले पाठ गर्दछु।
5सम्पूर्ण प्राणीका महान् स्वामी, अर्थात् स्वयं पितामह ब्रह्माले, जसको धन तप हो, केही कालसम्म विशेष तपस्या गरेपछि ती मन्त्रको रचना गरे। हे आर्य, शङ्कर नै हुन् जसले विश्वका सम्पूर्ण चराचर प्राणीको सृष्टि गरे।
6हे नरेश, महादेवभन्दा श्रेष्ठ कुनै सत्ता छैन। उनी तीनै लोकका सम्पूर्ण प्राणीहरूमा सर्वोच्च छन्।
7त्यस्तो कोही छैन जो त्यस महान् सत्ताको सामु टिक्न सकोस्। वस्तुतः तीनै लोकमा त्यस्तो कुनै सत्ता छैन जो उनीजस्तै होस्।
8जब उनी क्रोधले भरिएर रणभूमिमा उभिन्छन्, तब उनको शरीरको गन्धमात्रले सम्पूर्ण शत्रुले चेतना गुमाउँछन्, र जो मारिँदैनन् तिनीहरू काँपेर ढल्दछन्।
9उनको गर्जन मेघहरूको गर्जनजस्तै भयङ्कर छ। युद्धमा ती गर्जन सुनेर स्वयं देवताहरूका हृदय दुई टुक्रा हुन्छन्।
10जब पिनाकधारी क्रुद्ध हुन्छन् र भयङ्कर रूप धारण गरेर देवता, असुर, गन्धर्व अथवा सर्पमाथि मात्र दृष्टि हालिदिन्छन्, तब त्यो प्राणीले कुनै पर्वतको गुफाको अन्तरालमा शरण लिएर पनि मनको शान्ति पाउन सक्दैन। जब सम्पूर्ण प्राणीका ती स्वामी, अर्थात् दक्षले, यज्ञ गर्ने इच्छाले आफ्नो यज्ञ फैलाउन थाले, तब वीर भवले (दक्षद्वारा आफ्नो अपमानमा) क्रोधको वशमा परी त्यस यज्ञलाई छेडिदिए। आफ्नो भयङ्कर धनुषबाट बाण छोडेर उनले जोडले गर्जन गरे।
11वस्तुतः जब महेश्वर क्रुद्ध भए र उनले अकस्मात् यज्ञको मूर्त रूपलाई आफ्नो बाणले छेडिदिए, तब देवताहरू शोकले भरिए र हृदयको सुख तथा शान्ति गुमाए।
12उनको धनुषको ताँतको टङ्कारले सम्पूर्ण विश्व क्षुब्ध भयो। हे पृथापुत्र, देवता र असुर — सबै हतोत्साह र स्तम्भित भए।
13समुद्र क्षोभले उर्लियो र पृथ्वी आफ्नो केन्द्रसम्मै काँपिन्। पहाड र पर्वतहरू आफ्ना आधारबाट हल्लिएर चारैतिर दौडन थाले। आकाशको गुम्बज फाट्यो।
14सम्पूर्ण लोक अन्धकारले आच्छादित भए। केही पनि देखिँदैनथ्यो। हे भारत, स्वयं सूर्यसहित सम्पूर्ण ज्योतिको प्रकाश धुमिल भयो।
15भयले व्याकुल महर्षिहरूले, आफ्नो र विश्वको कल्याण चाहेर, यथोचित शान्ति र प्रसादनका अनुष्ठान गरे।
16यसै बीच भयङ्कर पराक्रम भएका रुद्र देवताहरूमाथि जाइलागे। क्रोधले भरिएर उनले भगका नेत्र उखेलिदिए।
17क्रोधले उत्तेजित भई उनले पूषामाथि आफ्नो चरणले प्रहार गरे। जब ती देव विशाल यज्ञपिण्ड (पुरोडाश नामक) खानमा लागेर बसेका थिए, तब उनले तिनका दाँत उखेलिदिए।
18भयले काँप्दै देवताहरूले शङ्करको सामु आफ्ना मस्तक निहुराए। शान्त नभई रुद्रले आफ्नो ताँतमा एक पटक फेरि तीक्ष्ण र प्रज्वलित बाण चढाए।
19उनको पराक्रम देखेर देवता र ऋषिहरू सबै भयभीत भए। ती देवश्रेष्ठहरूले उनलाई शान्त पार्न थाले।
20आदरपूर्वक हात जोडेर तिनीहरू शतरुद्रीय मन्त्रको पाठ गर्न थाले। देवताहरूद्वारा यसरी स्तुति गरिएपछि अन्ततः महेश्वर प्रसन्न भए।
21तब देवताहरूले उनलाई एउटा ठूलो भाग समर्पण गरे। हे राजन्, भयले काँप्दै तिनीहरूले उनको शरण लिए।
22जब रुद्र प्रसन्न भए, तब यज्ञको त्यो मूर्त रूप, जो दुई टुक्रामा काटिएको थियो, पुनः जोडियो। महादेवका बाणले तिनका जुन अङ्ग नष्ट भएका थिए, ती पुनः पूर्ण र स्वस्थ भए।
23महान् तेजले सम्पन्न असुरहरूका पूर्वकालमा आकाशमा तीन नगर थिए। यीमध्ये एउटा फलामको बनेको थियो; एउटा चाँदीको; र तेस्रो स्वर्णको।
24आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्रले पनि देवराज मघवान्ले ती नगरलाई छेड्न सकेनन्। असुरहरूबाट पीडित भई तब सम्पूर्ण देवताहरूले महान् रुद्रको शरण लिए।
25महात्मा देवताहरूले एकसाथ उनलाई सम्बोधन गरेर भने — हे रुद्र, असुरहरू सम्पूर्ण कर्ममा आफ्नो विनाशकारी प्रभाव देखाउन तम्सिएका छन्।
26हे मानदाता, तपाईंले तीनै लोकको रक्षाका लागि ती दैत्यहरूको वध गर्नुहोस् र तिनको नगर नष्ट गर्नुहोस्! तिनीहरूद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएपछि उनले उत्तर दिए — यस्तै होस्! र तब उनले विष्णुलाई आफ्नो बाणको उत्तम अग्रभाग बनाए।
27उनले अग्निदेवलाई आफ्नो बाणको दण्ड बनाए, र सूर्यपुत्र यमलाई त्यस बाणका पखेटा। उनले वेदहरूलाई आफ्नो धनुष र सावित्री देवीलाई आफ्नो उत्तम ताँत बनाए।
28र उनले पितामह ब्रह्मालाई आफ्नो सारथि बनाए। यी सबैको प्रयोग गरेर उनले आफ्नो त्यस बाणले, जसका तीन पर्व र तीन शल्य थिए, असुरहरूको त्रिपुरीलाई छेडिदिए।
29हे भारत, वस्तुतः असुरहरू आफ्ना नगरसहित रुद्रद्वारा त्यस बाणले भस्म पारिए, जसमा सूर्यजस्तै तेज थियो र जसको पराक्रम त्यस अग्निजस्तै थियो जो कल्पको अन्तमा सम्पूर्ण वस्तुलाई भस्म पार्न प्रकट हुन्छ।
30महादेवलाई पाँच शिखा भएको बालकका रूपमा परिवर्तित भई पार्वतीको काखमा पल्टिएको देखेर पार्वतीले देवताहरूलाई सोधिन् कि त्यो को हो।
31त्यस बालकलाई देखेर शक्र अकस्मात् ईर्ष्या र क्रोधले भरिए र उसलाई आफ्नो वज्रले मार्ने निश्चय गरे। तर त्यस बालकले इन्द्रको त्यस भुजालाई, जो फलामको गदाजस्तै देखिन्थ्यो र जसमा वज्र थियो, निश्चेष्ट पारिदियो।
32सम्पूर्ण देवता स्तम्भित भए, र तिनीहरूले यो बुझ्न सकेनन् कि त्यो बालक विश्वको स्वामी हो। वस्तुतः तिनीहरू सबै, स्वयं लोकपालसहित, त्यस बालकका विषयमा आफ्नो बुद्धिलाई मूढ पाउन थाले, जो अरू कोही नभई परब्रह्म नै थियो।
33तब आफ्नो तपको सहायताले चिन्तन गरेर यशस्वी पितामह ब्रह्माले जाने कि त्यो बालक सम्पूर्ण प्राणीहरूमा श्रेष्ठ, उमाका स्वामी, अप्रमेय पराक्रम भएका महादेव हुन्। तब उनले ती प्रभुको स्तुति गरे।
34देवताहरू पनि उमा र रुद्र दुवैको स्तुति गाउन थाले। तब वलनाशन (इन्द्र)को त्यो भुजा, जो निश्चेष्ट भएको थियो, आफ्नो पूर्व अवस्थामा फर्कियो। तिनै महादेव, महातेजस्वी ब्राह्मण दुर्वासाका रूपमा जन्म लिएर, धेरै कालसम्म द्वारावतीमा मेरो घरमा रहे।
35मेरो घरमा बस्दा उनले विविध उत्पात गरे। यद्यपि ती सहन कठिन थिए, तैपनि मैले हृदयको उदारताले तिनलाई सहेँ।
36उनी नै रुद्र हुन्; उनी नै शिव हुन्; उनी नै अग्नि हुन्; उनी नै सर्व हुन्; उनी नै सबैका पराजेता हुन्; उनी नै इन्द्र, वायु, अश्विनीकुमार र विद्युत्का देव हुन्।
37उनी नै चन्द्रमा हुन्; उनी नै ईशान हुन्; उनी नै सूर्य हुन्; उनी नै वरुण हुन्; उनी नै काल हुन्; उनी नै संहारक हुन्; उनी नै मृत्यु हुन्; उनी नै दिन र रात हुन्; उनी नै पक्ष हुन्; उनी नै ऋतु हुन्; उनी नै दुवै सन्ध्या हुन्; उनी नै संवत्सर हुन्। उनी नै धातृ हुन्; उनी नै विधातृ हुन्; उनी नै विश्वकर्मा हुन्; र उनले सम्पूर्ण वस्तुलाई जान्दछन्।
38उनी नै दिशाहरू हुन् र उपदिशाहरू पनि। विश्वरूप उनी महात्मा हुन्। पवित्र र यशस्वी दुर्वासा देवताहरूको वर्ण भएका छन्।
39उनी कहिले आफूलाई एक रूपमा देखाउँछन्; कहिले आफूलाई दुई भागमा बाँड्दछन्; र कहिले सयौँ, सहस्रौँ, लाखौँ रूपमा प्रकट हुन्छन्।
40महादेव यस्तै छन्। उनी पुनः तिनै देव हुन् जो अजन्मा छन्। सय वर्षमा पनि कसैले उनका गुणको बखान गरेर तिनलाई सक्न सक्दैन।