अनुशासनिक पर्व — धर्म और अर्थ — परलोक में सुख कौन देता है; रुद्र और उमा की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 148
संस्कृत
1नारद उवाच अथ व्योम्नि महाञ्छब्दः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्। मेघैश्च गगनं नीलं संरुद्धमभवद् घनैः॥
2प्रावृषीव च पर्जन्यो ववृषो निर्मलं पयः। तमश्चैवाभवद् घोरं दिशश्च न चकाशिरे॥
3ततो देवगिरौ तस्मिन् रम्ये पुण्ये सनातने। न शर्वं भूतसंधं वा ददृशुर्मुनयस्तदा॥
4व्यभ्रं च गगनं सद्यः क्षणेन समपद्यता तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्चान्ये यथागतम्॥
5तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा ते विस्मिताऽभवन्। शङ्करस्योमया साधू संवादं त्वत्कथाश्रयम्॥
6स भवान् पुरुषव्याघ्र ब्रह्मभूतः सनातनः। यदर्थमनुशिष्टाः स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना॥
7द्वितीयं त्वद्धतमिदं त्वत्तेजः कृतमद्य वै। दृष्ट्वा च विस्मिताः कृष्ण सा च नः स्मृतिरागता।॥
8एतत् ते देवदेवस्य माहात्म्यं कथितं प्रभो। कपर्दिनो गिरीशस्य महाबाहो जनार्दन॥
9भीष्म उवाच इत्युक्तः स तदा कृष्णस्तपोवननिवासिभिः। मानयामास तान् सर्वानृषीन् देवकिनन्दनः॥
10अथर्षयः सम्प्रहृष्टाः पुनस्ते कृष्णमब्रुवन्। पुनः पुनः दर्शयास्मान् सदैव मधुसूदन॥
11न हि नः सा रतिः स्वर्गे या च त्वदर्शने विभो। तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान् भवः॥
12एतत् ते सर्वमाख्यातं रहस्यमरिकर्शन। त्वमेव ार्थतत्त्वज्ञः पृष्टोऽस्मान् पृच्छसे यदा॥ तदस्माभिरिदं गुह्यं त्वत्प्रियार्थमुदाहृतम्। न च तेऽविदितं किंचित्रिषु लोकेषु विद्यते॥
13जन्म चैव प्रसूतिश्च यच्चान्यत् कारणं विभो। वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्यधारणे॥
14ततः स्थिते त्वयि विभो लघुत्वात् प्रलपामहे। न हि किंचित् तदाश्चर्यं यन्न वेत्ति भवानिह॥
15दिवि वा भुवि वा देव सर्वे हि विदितं तव। साधयाम वयं कृष्ण बुद्धिं पृष्टिमवाप्नुहि॥
16पुत्रस्ते सदृशस्तात विशिष्टो वा भविष्यति। महाप्रभावसंयुक्तो दीप्तिकीर्तिकरः प्रभुः॥
17भीष्म उवाच ततः प्रणम्य देवेशं यादवं पुरुषोत्तमम्। प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षयः॥
18सोऽयं नारायणः श्रीमान् दीप्त्या परमया युतः। व्रतं यथावत् तच्चीवा॑ द्वारकां पुनरागमत्॥
19पूर्णे च दशमे मासि पुत्रोऽस्य परमाद्भतुतः। रुक्मिण्यां सम्मतो यज्ञे शूरो वंशधरः प्रभो॥
20कामः सर्वभूतानां सर्वभावगतो नृप। असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा॥
21सोऽयं पुरुषशार्दूलो मेघवर्णश्रुतुर्भुजः। संश्रितः पाण्डवान् प्रेम्णा भवन्तश्चैनमाश्रिताः॥
22कीर्तिर्लक्ष्मीकृतिश्चैव स्वर्गमार्गस्तथैव च। यत्रैष संस्थितस्तत्र देवो विष्णुस्त्रिविक्रमः॥
23सेन्द्रा देवास्त्रयस्त्रिंशदेष नात्र विचारणा। आदिदेवो महादेवः सर्वभूतप्रतिश्रयः॥
24अनादिनिधनोऽव्यक्तो महात्मा मधुसूदनः। अयं जातो महातेजाः सुराणामर्थसिद्धये।॥
25सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कर्ता च माधवः। तव पार्थ जयः कृत्स्त्रस्तव कीर्तिस्तथातुला॥ तवेय पृथिवी देवी कृत्स्त्रा नारायणाश्रयात्।
26अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गतिः॥ स भवांस्त्वमुपाध्व! रणाग्नौ हुतवान् नृपान्। कृष्णस्तुवेण महत्ता युगान्ताग्निसमेत वै॥
27दुर्योधनश्च शोच्योऽसौ सपुत्रभ्रातृबान्धवः। कृतवान् योऽबुधिः क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम्॥
28दैतेया दानवेन्द्राश्च महाकाया महाबलाः। चक्राग्नौ क्षयमापन्ना दावाग्नौ शलभा इव।॥
29प्रतियाटुं न शक्यो हि मानुषैरेष संयुगे। विहीनैः पुरुषव्याघ्र सत्त्वशक्तिबलादिभिः॥
30जयो योगी युगान्ताभः सव्यसाची रणाग्रगः! तेजसा हतवान् सर्वे सुयोधनबलं नृप॥
31यत् तु गोवृषभांकेन मुनिभ्यः समुदाहृतम्। पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदतः शृणु॥
32यावत् तस्य भवेत् पुष्टिस्तेजो दीप्तिः पराक्रमः। प्रभावः सन्नतिर्जन्म कृष्णे तन्त्रिगुणं विभो॥
33कः शक्रोत्यन्यथाकर्तुं तद् यदि स्यात् तथा शृणु। यत्र कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा॥
34वयं त्विहाल्पमतयः परतन्त्रा सुविक्लवाः। ज्ञानपूर्वं प्रपन्नाः स्मो मृत्योः पन्थानमव्ययम्॥
35भवांश्चाप्याजवपरः पूर्वं कृत्वा प्रतिश्रयम्। राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रतः॥
36अप्येवात्मवधं लोके राजंस्त्वं बहु मन्यसे। न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम॥
37कालेनायं जनः सर्वो निहतो रणमूर्धनि। वयं च कालेन हताः कालो हि परमेश्वरः॥
38न हि कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हसि। कालो लोहितरक्ताक्षः कृष्णो दण्डी सनातनः॥
39तस्मात् कुन्तीसुत ज्ञातीन् नेह शोचितुमर्हसि। व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन॥
40माधवस्यास्य माहात्म्यं श्रुतं यत् कथितं मया। तदेव तावत् पर्याप्तं सज्जनस्य निदर्शनम्॥
41व्यासस्य वचनं श्रुत्वा नारदस्य च धीमतः। स्वयं चैव महाराज कृष्णस्याहतामस्य वै॥
42प्रभावश्चर्षिपूगस्य कथितः सुमहान् मया। महेश्वरस्य संवादं शैलपुत्र्याश्च भारत॥
43धारयिष्यति यश्चैनं महापुरुषसम्भवम्। शृणुयात् कथयेद् वा यः स श्रेयो लभते परम्॥
44भवितारश्च तस्याथ सर्वे कामा यथेप्सिताः। प्रेत्य स्वर्गं च लभते नरो नास्त्यत्र संशयः॥
45न्याय्यं श्रेयोऽभिकामेन प्रतिपत्तुं जनार्दनः। एष एवाक्षयो विप्रैः स्तुतो राजन् जनार्दनः॥
46महेश्वरमुखोत्सृष्टा ये च धर्मगुणाः स्मृताः। ते त्वया मनसा धार्याः कुरुराज दिवानिशम्॥
47एवं ते वर्तमानस्य सम्यग्दण्डधरस्य च। प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति॥
48धर्मेणापि सदा राजन् प्रजा रक्षितुमर्हसि। यस्तस्य विपुलो दण्डः सम्यग्धर्मः स कीर्त्यते॥
49य एष कथितो राजन् मया सज्जनसंनिधौ। शङ्करस्योमया सार्धं संवादो धर्मसंहितः॥
50श्रुत्वा वा श्रोतुकामो वाप्यर्चयेद् वृषभध्वजम्। विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद् भूतिमात्मनः॥
51एष तस्यानवद्यस्य नारदस्य महात्मनः। संदेशो देवपूजार्थं तं तथा कुरु पाण्डव॥
52एतदत्यद्रुतं वृत्तं पुण्ये हि भवति प्रभो। वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्चैव स्वभावजम्॥
53दशवर्षसहस्त्राणि बदर्यामेष शाश्वतः। तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्त्रना॥
54त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञ्जयौ। विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाञ्ज पार्थिव॥
55बाल एव महाबाहुश्चकार कदनं महत्। कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्राणार्थकारणात्॥
56कर्मणामस्य कौन्तेय नान्तं संख्यातुमुत्सहे। शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर॥
57ध्रुवं श्रेयः परं तात भविष्यति तवोत्तमम्। यस्य ते पुरुषव्याघ्रः सखा चायं जनार्दनः॥
58दुर्योधनं तु शोचामि प्रेत्य लोकेऽपि दुर्मतिम्। यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा॥
59दुर्योधनापराधेन कर्णस्य शकुनेस्तथा। दुःशासनचतुर्थानां कुरवो निधनं गताः॥
60वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणे तु गाङ्गेये पुरुषर्षभे। तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम्॥
61तच्छ्रुत्वा विस्मयं जग्मुर्धृतराष्ट्रादयो नृपाः। सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राञ्जलयोऽभवन्॥
62ऋषयश्चापि ते सर्वे नारदप्रमुखास्तदा। प्रतिगृह्याभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं प्रतिपूज्य च॥
63इत्येतदखिलं सर्वैः पाण्डवो भ्रातृभिः सह। श्रुतवान् सुमहाश्चर्यं पुण्यं भीष्मानुशासनम्॥
64युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विश्रान्तं भूरिदक्षिणम्। पुनरेव महाबुद्धिः पर्यपृच्छन्महीपतिः॥
अंग्रेज़ी
1Narada said At the conclusion of Mahadeva's speech, loud roars were heard in the sky. Thunders bellowed, with flashes of lightning. The sky was covered with blue and thick clouds.
2The god of the clouds then poured pure water like to what he does in the season of rains. A thick darkness appeared. The cardinal points could no longer be made out.
3Then on that charming, sacred and eternal breast of that celestial, celestial, mountain, the assembled Rishis no longer saw the ghostly beings who associate with Mahadeva.
4Soon, however, the sky cleared. Some of the Rishis started for the sacred waters, Others returned whence they came.
5Seeing that wonderful and inconceivable spectacle, they become filled with surprise. They had heard the discourse, too, between Shankara and Uma with the same feelings.
6Tliat Foremost of all Beings, of whom the great Shankara spoke to us on that mountain, are You. You are at one with Eternal Brahma.
7Sometime before, Mahadeva burnt Himavat with his energy. You have shown us a similar wonderful spectacle. Indeed, we remember that by what we have seen today.
8O Mighty-armed Janardana, I have thus, O Powerful One, recited to You the glory of that God of gods, viz., Him that is called Kapardin or Girisha.
9Bhishma said Thus addressed by those hermits' Krishna, the delighter of Devaki, paid due honors to all those Rishis.
10Filled with joy, those Rishis once more addressed Krishna, saying, O Destroyer of Madhu, do you repeatedly show yourself to us at all times.
110 Powerful One, Heaven itself cannot rejoice us so much as a sight of Yourself. Everything that was said by the illustrious Bhava is true.
12O Crusher of enemies, we have told you all about that mystery. You are yourself acquainted with the truth of every subject. Since, however, asked by us; You were kind enough to ask us in return, we have, therefore, recited everything to You for only pleasing You. There is nothing in the three worlds that You do not know.
13You are fully acquainted with the birth and origin of all things, indeed, with everything that works as a cause. On account of the lightness of our character, we cannot keep close any mystery.
14Indeed, in Your presence, O Powerful One, we indulge in incoherencies from the lightness of our hearts. There is no wonderful thing which You do not know.
15You know whatever is on Earth, and whatever is in the celestial region. We take our leave of You, O Krishna, for returning to our respective quarters. May You increase in intelligence and prosperity.
16O Sire, You will soon get a son after you or even more distinguished than Yourself. He will be gifted with great energy and splendour. He will achieve great feats, and become possessed of power as great as Yours.
17Bhishma said After this, the great Rishis bowed to that God of gods, that scion of Yadu's race, that Foremost of all Beings. They then went round Him and taking His leave, departed.
18As regards Narayana, who is gifted with prosperity and blazing effulgence, He returned to Dwaraka after having duly observed that vow of His.
19His wife Rukmini conceived, and on the expiration of the tenth month a son was born of her, gifted with heroism and honoured by all for his highly wonderful accomplishments.
20He is at one with that Kama (Desire) which exists in every creature and which pervades every condition. Indeed, he moves within the hearts of both gods and demons.
21This Krishna is that foremost of all persons. He gifted with the complexion of the clouds is that four-handed Vasudeva. Through affection He has taken up the cause of the Pandavas, and you also, you sons of Pandu, have attached yourselves to Him.
22Achievements, Prosperity, Intelligence, and the Path that leads to the celestial region, are all there where this One, viz., the Illustrious Vishnu of three steps, is.
23He is the thirty-three gods headed by Indra. There is no doubt in this. He is the one Ancient God. He is the Foremost of all gods. He is the refuge of all creatures.
24He is without beginning and without destruction. He is unmanifest. He is the great Destroyer of Madhu. Gifted with mighty energy, He has taken birth (among men) for doing the purposes of the gods.
25This Madhava is the expounder of the most difficult truths about Profit or Wealth, and He is also their achiever. O son of Pritha, the victory you have got over your enemies, your peerless achievements, the dominion you have acquired over the whole Earth, are all owing to having Narayana espoused your cause.
26The fact of your having got the inconceivable Narayana for your protector and refuge, enabled you to become an Adhvaryu (chief sacrificer) for pouring multitudes of kings as libations on the burning fire of battle. This Krishna was your great sacrificial ladle resembling the all-destroying fire which appears at the end of the cycle.
27Duryodhana, with his sons, brothers and kinsmen, was much to be pitied inasmuch as, moved by anger, he made war with Hari and the wielder of Gandiva.
28Many sons of Diti, many foremost of Danavas, of huge bodies and vast strength, have died in the fire of Krishna's discus like insects in a forest fire.
29How incapable then must human beings be of fighting against that Krishna, human beings who, O foremost of men, are shorn of strength and power.
30As regards Jaya, he is a powerful Yogin resembling the all-destroying cyclefire in energy. Capable of drawing the bow equally with both hands, he is always in the van of fight. With his energy, O king, he has killed all the soldiers of Suyodhana.
31Listen to me as I tell you what Mahadeva having the bovine bull for the emblem on his standard had recited to the ascetics on the breast of Himavat. His utterances form a Purana.
32The advancement or greatness, energy, strength, prowess, power, humility, and family that are in Arjuna can form only a third part of the attributes of Krishna.
33Who is there who can transcend Krishna in these attributes? Whether that is possible or not, listen. Peerless Excellence prevails where the illustrious Krishna is.
34As for ourselves we are persons of little understanding. Dependent upon the will of others, we are highly unfortunate. Knowingly we betook ourselves to the eternal path of death.
35You, however, are devoted to sincerity of conduct. Having formerly promised not to take your kingdom, you did not take it, desirous of keeping your promise.
360 king, you make too much of the destruction of your kinsmen and friends in battle. You should remember, however, O chastiser of enemies, that it is not fair to break a promise.
37All those who have fallen on the field of battlc have really been killed by Time. Indeed, all of us have been killed by Time. Time is indeed, all powerful.
38You are fully acquainted with the power of Time. Afflicted by time you should not grieve. Know that Krishna Himself otherwise called Hari, is that Time with bloodred eyes and with club in hand.
39For these reasons, O son of Kunti, you should not grieve for your (slain) kinsfolk. Be always free, O delighter of the Kurus, from grief.
40You have heard me sing the glory and greatness of Madhava. That is sufficient for making a good man understand Him.
41Having heard the words of Vyasa, as also of the highly intelligent Narada, I have described to you the adorableness of Krishna. I have myself added, from my own knowledge, something to that account.
42Indeed, I have described also on the Surpassing Power of Krishna as recited by Mahadeva, to that assembly of Rishis. I have also described to you the discourse too between Maheshvara and the daughter of Himavat, O Bharata.
43He who will remember that discourse when coming out from a foremost person, he who will listen to it, and he who will recite it, is sure to acquire what is highly beneficial.
44That man will find all his wishes fulfilled, Departing from this world he will ascend to the celestial region. There is no doubt in this.
45That man who wishes to obtain what is beneficial for himself, should devote himself to Janardana.
46O king of the Kurus, you should also remember those incidents of duty and virtue which were declared by Maheshvara.
47If you act according to those precepts, if you carry the rod of punishment rightly, if you protect your subjects properly, you may be sure of attaining to the celestial.
48You should, O king, protect your subjects always according to the dictates of virtue. The strong rod of punishment which the kings bear has been said to be the embodiment of his virtue or merit.
49Hearing this discourse, fraught with righteousness, between Shankara and Uma, that I have recited before this pious assemblage, one should adore with respect that god having the bull for the device on his banner.
50One who becomes even becomes even desirous of listening to that discourse, should adore Mahadeva with respect. Indeed, the person who wishes to obtain what is beneficial for him, should worship Mahadeva with a pure hcart.
51This is the behest of the sinless and highsouled Narada. He has commanded such adoration of the great god. O son of Pandu, do you obey that command of Narada.
52O powerful king, these are the wonderful incidents which took place on the sacred breast of Himavat about Vasudeva and Sthani, son of Kunti. Those events emanated from the very nature of those great deities.
53Accompanied by the holder of Gandiva, Vasudeva practised eternal penances in the hermitage of Badari for ten thousand years.
54Indeed, Vasudeva and Dhananjaya, having like lotus petals, practised severe austerities for three entire cycles. I have learnt this from Narada and Vyasa, O king.
55The lotus-eyed and mighty-armed Vasudeva, while yet a child performed the great feat of killing Kansa for the relief of his kinsmen. eyes like
56I dare not, O son of Kunti, enumerate the feats of this Ancient and Eternal Being, O Yudhishthira.
57O son, Forsooth, high and great benefits will be reaped by you who have that foremost of all persons, viz., Vasudeva, for your friend.
58I gricve for the wicked Duryodhana about even the next world to which he has gone. It was for him that the entire Earth has been depopulated with her horses and elephants.
59Indeed, through the fault of Duryodhana, of Karna, of Shakuni, and of Dushasana as the fourthi, that the Kurus have died.
60Vaishampayana said While that foremost of men, viz., the son of Ganga, spoke to him thus, the Kuru king (Yudhishthira) remained entirely silent in the midst of those great persons.
61All the kings with Dhritarashtra amongst thein become stricken with wonder upon hearing the words of the Kuru grandfather. In their minds they adored Krishna and then turned towards him with hands clasped in respect.
62The Rishis also headed by Narada, accepted and highly spoke of the words of Bhishma and approved of them joyfully.
63These were the wonderful subjects recited by Bhishma which Yudhishthira with all his brothers heard with joy.
64Sometime after, when king Yudhishthira saw that Bhishma who had given away profuse riches as presents to the Brahmanas in the sacrifices celebrated by him, had rested and become refreshed, the intelligent king once inore asked him as follows.
हिन्दी
1नारद ने कहा — महादेव के वचनों की समाप्ति पर आकाश में प्रचण्ड गर्जन सुनाई पड़े। बिजली की चमक के साथ मेघ गरजे। आकाश नीले और घने बादलों से ढक गया।
2तब मेघों के देवता ने वैसा ही शुद्ध जल बरसाया जैसा वे वर्षा ऋतु में बरसाते हैं। घोर अन्धकार छा गया। दिशाओं का भेद नहीं किया जा सकता था।
3तब उस दिव्य पर्वत की उस मनोहर, पवित्र और सनातन छाती पर एकत्र ऋषियों ने उन भूतगणों को फिर नहीं देखा जो महादेव के सहचर हैं।
4किन्तु शीघ्र ही आकाश स्वच्छ हो गया। कुछ ऋषि पवित्र तीर्थों की ओर चल पड़े, अन्य जहाँ से आए थे वहीं लौट गए।
5वह अद्भुत और अचिन्त्य दृश्य देखकर वे आश्चर्य से भर गए। शङ्कर और उमा के बीच हुआ वह संवाद भी उन्होंने उन्हीं भावों से सुना था।
6समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ वे, जिनके विषय में महान् शङ्कर ने हमसे उस पर्वत पर कहा था, आप ही हैं। आप सनातन ब्रह्म के साथ अभिन्न हैं।
7कुछ समय पूर्व महादेव ने अपने तेज से हिमवान् को जला दिया था। आपने भी हमें वैसा ही अद्भुत दृश्य दिखाया है। सचमुच, आज जो हमने देखा उससे हमें वह स्मरण हो आता है।
8हे महाबाहु जनार्दन, हे प्रतापी, इस प्रकार मैंने आपको देवों के उन देव की महिमा सुनाई है — अर्थात् उनकी जो कपर्दी अथवा गिरीश कहलाते हैं।
9भीष्म ने कहा — उन तपस्वियों द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर देवकी को आनन्दित करने वाले कृष्ण ने उन समस्त ऋषियों का विधिपूर्वक सत्कार किया।
10आनन्द से भरकर उन ऋषियों ने कृष्ण को फिर सम्बोधित करके कहा — हे मधुसूदन, आप हमें सब समय बार-बार दर्शन दीजिए।
11हे प्रतापी, स्वयं स्वर्ग भी हमें उतना आनन्दित नहीं कर सकता जितना आपका दर्शन। यशस्वी भव ने जो कुछ कहा, वह सब सत्य है।
12हे शत्रुमर्दन, हमने आपको उस रहस्य के विषय में सब कुछ बता दिया है। आप स्वयं प्रत्येक विषय के सत्य से परिचित हैं। किन्तु हमारे पूछने पर आपने कृपापूर्वक बदले में हमसे पूछा, इसलिए हमने केवल आपको प्रसन्न करने के लिए यह सब आपको सुनाया है। तीनों लोकों में कुछ भी ऐसा नहीं जिसे आप न जानते हों।
13आप समस्त वस्तुओं के जन्म और उद्गम से पूर्णतः परिचित हैं — सचमुच, प्रत्येक उस वस्तु से जो कारण के रूप में कार्य करती है। अपने स्वभाव की चपलता के कारण हम कोई रहस्य छिपाकर नहीं रख सकते।
14सचमुच, हे प्रतापी, आपकी उपस्थिति में हम अपने हृदयों की चपलता से असंगत बातें कह जाते हैं। कोई ऐसी अद्भुत वस्तु नहीं जिसे आप न जानते हों।
15जो कुछ पृथ्वी पर है और जो कुछ दिव्य लोक में है, वह सब आप जानते हैं। हे कृष्ण, हम अपने-अपने स्थानों को लौटने के लिए आपसे विदा लेते हैं। आपकी बुद्धि और समृद्धि बढ़ती रहे।
16हे तात, आपको शीघ्र ही ऐसा पुत्र प्राप्त होगा जो आपके समान अथवा आपसे भी अधिक विशिष्ट होगा। वह महान् तेज और प्रभा से सम्पन्न होगा। वह महान् कर्म करेगा और आपके ही समान महान् शक्ति से युक्त होगा।
17भीष्म ने कहा — इसके पश्चात् उन महान् ऋषियों ने देवों के उन देव को, यदुवंश के उन वंशधर को, समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ उन्हें प्रणाम किया। फिर उन्होंने उनकी परिक्रमा की और उनसे विदा लेकर प्रस्थान किया।
18जहाँ तक नारायण का प्रश्न है, समृद्धि और देदीप्यमान तेज से सम्पन्न वे अपने उस व्रत का विधिपूर्वक पालन करने के पश्चात् द्वारका लौट गए।
19उनकी पत्नी रुक्मिणी ने गर्भ धारण किया, और दसवें मास की समाप्ति पर उनसे एक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो शौर्य से सम्पन्न था और अपने अत्यन्त अद्भुत गुणों के लिए सबके द्वारा सम्मानित हुआ।
20वह उस काम (इच्छा) के साथ अभिन्न है जो प्रत्येक प्राणी में विद्यमान है और जो प्रत्येक दशा में व्याप्त है। सचमुच, वह देवताओं और असुरों दोनों के हृदयों में विचरण करता है।
21ये कृष्ण समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हैं। मेघ के वर्ण से सम्पन्न ये ही वे चतुर्भुज वासुदेव हैं। स्नेहवश उन्होंने पाण्डवों का पक्ष लिया है, और हे पाण्डुपुत्रो, आपने भी स्वयं को उनसे जोड़ा है।
22उपलब्धियाँ, समृद्धि, बुद्धि और दिव्य लोक की ओर ले जाने वाला मार्ग — ये सब वहीं हैं जहाँ ये त्रिविक्रम यशस्वी विष्णु हैं।
23वे ही इन्द्र के नेतृत्व वाले तेंतीस देवता हैं। इसमें कोई सन्देह नहीं। वे ही एकमात्र पुरातन देव हैं। वे समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं। वे समस्त प्राणियों की शरण हैं।
24वे आदिहीन और विनाशरहित हैं। वे अव्यक्त हैं। वे मधु के महान् संहारक हैं। महान् तेज से सम्पन्न उन्होंने देवताओं के प्रयोजन सिद्ध करने के लिए (मनुष्यों के बीच) जन्म लिया है।
25ये माधव अर्थ अथवा धन के विषय में कठिनतम सत्यों के व्याख्याता हैं, और वे उनके साधक भी हैं। हे पृथापुत्र, आपने अपने शत्रुओं पर जो विजय पाई, आपकी अनुपम उपलब्धियाँ, समस्त पृथ्वी पर आपने जो अधिकार अर्जित किया — यह सब नारायण के आपका पक्ष लेने के कारण ही है।
26आपको अचिन्त्य नारायण अपने रक्षक और आश्रय के रूप में प्राप्त हुए — इसी तथ्य ने आपको वह अध्वर्यु (प्रमुख यजमान) बनने में समर्थ किया जिसने युद्ध की धधकती अग्नि में राजाओं के समूहों की आहुति डाली। ये कृष्ण आपकी वह महान् यज्ञ-करछी थे जो युग के अन्त में प्रकट होने वाली सर्वसंहारक अग्नि के समान थी।
27अपने पुत्रों, भाइयों और बन्धुओं सहित दुर्योधन अत्यन्त दयनीय था, क्योंकि क्रोध से प्रेरित होकर उसने हरि और गाण्डीवधारी से युद्ध किया।
28दिति के अनेक पुत्र, विशाल शरीरों और अपार बल वाले अनेक श्रेष्ठ दानव, कृष्ण के चक्र की अग्नि में वनाग्नि में कीट-पतङ्गों के समान मरे हैं।
29तब हे नरश्रेष्ठ, उन कृष्ण से लड़ने में मनुष्य कितने असमर्थ होंगे — वे मनुष्य जो बल और शक्ति से रहित हैं।
30जहाँ तक जय का प्रश्न है, वह एक प्रतापी योगी है जो तेज में सर्वसंहारक युगाग्नि के समान है। दोनों हाथों से समान रूप से धनुष खींचने में समर्थ वह सदा युद्ध के अग्रभाग में रहता है। हे राजन्, अपने तेज से उसने सुयोधन के समस्त सैनिकों का वध किया।
31अब मुझे सुनिए, जब मैं आपको बताता हूँ कि अपनी ध्वजा पर वृषभ का चिह्न धारण करने वाले महादेव ने हिमवान् की छाती पर तपस्वियों को क्या सुनाया था। उनके वचन एक पुराण के तुल्य हैं।
32अर्जुन में जो उन्नति अथवा महत्ता, तेज, बल, पराक्रम, शक्ति, विनय और कुल है, वह कृष्ण के गुणों का केवल तीसरा भाग ही हो सकता है।
33इन गुणों में कृष्ण से आगे कौन जा सकता है? वह सम्भव है या नहीं, सुनिए। जहाँ यशस्वी कृष्ण हैं, वहीं अनुपम श्रेष्ठता विद्यमान है।
34जहाँ तक हमारा प्रश्न है, हम अल्पबुद्धि पुरुष हैं। दूसरों की इच्छा के अधीन हम अत्यन्त अभागे हैं। जानते हुए भी हमने मृत्यु के सनातन मार्ग का आश्रय लिया।
35किन्तु आप आचरण की निष्कपटता में तत्पर हैं। पहले अपना राज्य न लेने की प्रतिज्ञा करके आपने अपनी प्रतिज्ञा रखने की इच्छा से उसे नहीं लिया।
36हे राजन्, आप युद्ध में अपने बन्धुओं और मित्रों के विनाश को बहुत बड़ा मानते हैं। किन्तु हे शत्रुदमन, आपको स्मरण रखना चाहिए कि प्रतिज्ञा भङ्ग करना उचित नहीं है।
37जो भी युद्धभूमि में गिरे हैं, वे वस्तुतः काल द्वारा मारे गए हैं। सचमुच, हम सब काल द्वारा मारे गए हैं। काल ही सर्वशक्तिमान् है।
38आप काल की शक्ति से पूर्णतः परिचित हैं। काल से पीड़ित होकर आपको शोक नहीं करना चाहिए। जान लीजिए कि स्वयं कृष्ण, जो हरि नाम से भी पुकारे जाते हैं, वही रक्तवर्ण नेत्रों वाले और हाथ में गदा लिए हुए वह काल हैं।
39इन्हीं कारणों से, हे कुन्तीपुत्र, आपको अपने (मारे गए) बन्धुओं के लिए शोक नहीं करना चाहिए। हे कुरुनन्दन, सदा शोक से मुक्त रहिए।
40आपने मुझे माधव की महिमा और महत्ता गाते सुना है। सज्जन पुरुष को उन्हें समझाने के लिए इतना ही पर्याप्त है।
41व्यास के तथा परम बुद्धिमान् नारद के वचन सुनकर मैंने आपको कृष्ण की पूजनीयता का वर्णन किया है। मैंने स्वयं भी अपने ज्ञान से उस वृत्तान्त में कुछ जोड़ा है।
42हे भरतश्रेष्ठ, सचमुच मैंने ऋषियों की उस सभा में महादेव द्वारा सुनाई गई कृष्ण की अतुल शक्ति का भी वर्णन किया है। मैंने आपको महेश्वर और हिमवान् की कन्या के बीच हुए संवाद का भी वर्णन किया है।
43जो किसी श्रेष्ठ पुरुष के मुख से निकलते समय उस संवाद को स्मरण रखेगा, जो उसे सुनेगा, और जो उसका पाठ करेगा — वह निश्चय ही परम हितकर वस्तु प्राप्त करेगा।
44उस पुरुष की समस्त अभिलाषाएँ पूरी होंगी। इस लोक से प्रस्थान करके वह दिव्य लोक को आरोहण करेगा। इसमें कोई सन्देह नहीं।
45जो पुरुष अपने लिए हितकर वस्तु प्राप्त करना चाहता है, उसे जनार्दन के प्रति स्वयं को समर्पित करना चाहिए।
46हे कुरुराज, आपको उन कर्तव्य और धर्म के प्रसङ्गों का भी स्मरण रखना चाहिए जिनकी घोषणा महेश्वर ने की थी।
47यदि आप उन उपदेशों के अनुसार आचरण करें, यदि आप दण्ड का दण्डधर उचित रूप से धारण करें, यदि आप अपनी प्रजा की उचित रक्षा करें — तो आप दिव्य लोक की प्राप्ति के विषय में निश्चिन्त हो सकते हैं।
48हे राजन्, आपको सदा धर्म के आदेशों के अनुसार अपनी प्रजा की रक्षा करनी चाहिए। राजा जो दृढ़ दण्डदण्ड धारण करते हैं, वह उनके धर्म अथवा पुण्य का साक्षात् स्वरूप कहा गया है।
49शङ्कर और उमा के बीच का यह धर्ममय संवाद, जो मैंने इस धर्मात्मा सभा के सम्मुख सुनाया है, सुनकर मनुष्य को उन देव की आदरपूर्वक पूजा करनी चाहिए जिनकी ध्वजा पर वृषभ का चिह्न है।
50जो उस संवाद को सुनने की इच्छा मात्र भी करता है, उसे भी महादेव की आदरपूर्वक पूजा करनी चाहिए। सचमुच, जो पुरुष अपने लिए हितकर वस्तु प्राप्त करना चाहता है, उसे शुद्ध हृदय से महादेव की उपासना करनी चाहिए।
51यह निष्पाप और महात्मा नारद का आदेश है। उन्होंने महादेव की ऐसी ही पूजा का विधान किया है। हे पाण्डुपुत्र, आप नारद के उस आदेश का पालन कीजिए।
52हे प्रतापी राजन्, हे कुन्तीपुत्र, ये वे अद्भुत घटनाएँ हैं जो वासुदेव और स्थाणु के विषय में हिमवान् की पवित्र छाती पर घटीं। वे घटनाएँ उन महान् देवताओं के स्वभाव से ही उत्पन्न हुई थीं।
53गाण्डीवधारी के साथ वासुदेव ने बदरी के आश्रम में दस सहस्र वर्षों तक सनातन तपस्या की।
54हे राजन्, सचमुच कमल की पँखुड़ियों के समान नेत्रों वाले वासुदेव और धनञ्जय ने पूरे तीन युगों तक कठोर तपस्याएँ कीं। यह मैंने नारद और व्यास से जाना है।
55कमलनयन और महाबाहु वासुदेव ने बालक रहते हुए ही अपने बन्धुओं की मुक्ति के लिए कंस के वध का महान् कर्म किया।
56हे कुन्तीपुत्र, हे युधिष्ठिर, इन पुरातन और सनातन पुरुष के कर्मों की गणना करने का मुझमें साहस नहीं है।
57हे पुत्र, निस्सन्देह आपको महान् और उच्च लाभ प्राप्त होंगे, क्योंकि समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ वासुदेव आपके मित्र हैं।
58मैं दुष्ट दुर्योधन के लिए उस परलोक के विषय में भी शोक करता हूँ जहाँ वह गया है। उसी के कारण समस्त पृथ्वी अपने अश्वों और हाथियों सहित जनशून्य हो गई।
59सचमुच, दुर्योधन, कर्ण, शकुनि और चौथे दुःशासन के दोष से ही कुरुओं का नाश हुआ।
60वैशम्पायन ने कहा — जब नरश्रेष्ठ गङ्गानन्दन उनसे इस प्रकार बोल रहे थे, तब कुरुराज (युधिष्ठिर) उन महापुरुषों के बीच पूर्णतः मौन बने रहे।
61धृतराष्ट्र सहित समस्त राजा कुरुपितामह के वचन सुनकर आश्चर्य से भर गए। उन्होंने मन ही मन कृष्ण की पूजा की और फिर आदरपूर्वक हाथ जोड़कर उनकी ओर मुड़े।
62नारद के नेतृत्व वाले ऋषियों ने भी भीष्म के वचनों को स्वीकार किया, उनकी बड़ी प्रशंसा की और आनन्दपूर्वक उनका अनुमोदन किया।
63ये वे अद्भुत विषय थे जो भीष्म ने सुनाए और जिन्हें युधिष्ठिर ने अपने समस्त भाइयों सहित आनन्द से सुना।
64कुछ समय पश्चात्, जब राजा युधिष्ठिर ने देखा कि भीष्म, जिन्होंने अपने द्वारा किए गए यज्ञों में ब्राह्मणों को दक्षिणा के रूप में प्रचुर धन दिया था, विश्राम कर चुके हैं और स्वस्थ हो गए हैं, तब उन बुद्धिमान् राजा ने उनसे फिर इस प्रकार पूछा।
नेपाली
1नारदले भने — महादेवका वचनको समाप्तिमा आकाशमा प्रचण्ड गर्जन सुनियो। बिजुलीको चमकसँगै मेघ गर्जे। आकाश नीला र बाक्ला बादलले ढाकियो।
2तब मेघका देवताले त्यस्तै शुद्ध जल बर्साए जस्तो उनले वर्षा ऋतुमा बर्साउँछन्। घोर अन्धकार छायो। दिशाहरूको भेद गर्न सकिँदैनथ्यो।
3तब त्यस दिव्य पर्वतको त्यस मनोहर, पवित्र र सनातन छातीमा जम्मा भएका ऋषिहरूले ती भूतगणलाई फेरि देखेनन् जो महादेवका सहचर हुन्।
4तर चाँडै नै आकाश सफा भयो। केही ऋषिहरू पवित्र तीर्थतिर हिँडे, अरू जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ फर्के।
5त्यो अद्भुत र अचिन्त्य दृश्य देखेर तिनीहरू आश्चर्यले भरिए। शङ्कर र उमाका बीच भएको त्यो संवाद पनि तिनीहरूले तिनै भावले सुनेका थिए।
6सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ ती, जसका विषयमा महान् शङ्करले हामीलाई त्यस पर्वतमा भनेका थिए, तपाईं नै हुनुहुन्छ। तपाईं सनातन ब्रह्मसँग अभिन्न हुनुहुन्छ।
7केही समय पहिले महादेवले आफ्नो तेजले हिमवान्लाई जलाइदिएका थिए। तपाईंले पनि हामीलाई त्यस्तै अद्भुत दृश्य देखाउनुभएको छ। साँच्चै, आज जे हामीले देख्यौँ त्यसबाट हामीलाई त्यो सम्झना हुन्छ।
8हे महाबाहु जनार्दन, हे प्रतापी, यसरी मैले तपाईंलाई देवका ती देवको महिमा सुनाएको छु — अर्थात् उनको जो कपर्दी अथवा गिरीश कहलाउँछन्।
9भीष्मले भने — ती तपस्वीहरूद्वारा यसरी सम्बोधित भई देवकीलाई आनन्दित पार्ने कृष्णले ती सम्पूर्ण ऋषिको विधिपूर्वक सत्कार गरे।
10आनन्दले भरिएर ती ऋषिहरूले कृष्णलाई फेरि सम्बोधन गर्दै भने — हे मधुसूदन, तपाईंले हामीलाई सधैँ पटक-पटक दर्शन दिनुहोस्।
11हे प्रतापी, स्वयं स्वर्गले पनि हामीलाई त्यति आनन्दित पार्न सक्दैन जति तपाईंको दर्शनले। यशस्वी भवले जे-जति भने, त्यो सबै सत्य हो।
12हे शत्रुमर्दन, हामीले तपाईंलाई त्यस रहस्यका विषयमा सबै कुरा बताइदिएका छौँ। तपाईं स्वयं प्रत्येक विषयको सत्यसँग परिचित हुनुहुन्छ। तर हामीले सोधेपछि तपाईंले कृपापूर्वक बदलामा हामीसँग सोध्नुभयो, त्यसैले हामीले केवल तपाईंलाई प्रसन्न पार्न यो सबै तपाईंलाई सुनाएका छौँ। तीनै लोकमा केही पनि यस्तो छैन जो तपाईंलाई थाहा नहोस्।
13तपाईं सम्पूर्ण वस्तुको जन्म र उद्गमसँग पूर्णतः परिचित हुनुहुन्छ — साँच्चै, प्रत्येक त्यस वस्तुसँग जसले कारणका रूपमा कार्य गर्दछ। आफ्नो स्वभावको चञ्चलताका कारण हामी कुनै रहस्य लुकाएर राख्न सक्दैनौँ।
14साँच्चै, हे प्रतापी, तपाईंको उपस्थितिमा हामी आफ्ना हृदयको चञ्चलताले असङ्गत कुरा भनिहाल्छौँ। त्यस्तो कुनै अद्भुत वस्तु छैन जो तपाईंलाई थाहा नहोस्।
15जे-जति पृथ्वीमा छ र जे-जति दिव्य लोकमा छ, त्यो सबै तपाईंलाई थाहा छ। हे कृष्ण, हामी आ-आफ्ना स्थानमा फर्कन तपाईंसँग बिदा लिन्छौँ। तपाईंको बुद्धि र समृद्धि बढ्दै जाओस्।
16हे तात, तपाईंलाई चाँडै नै त्यस्तो पुत्र प्राप्त हुनेछ जो तपाईंसमान अथवा तपाईंभन्दा पनि बढी विशिष्ट हुनेछ। ऊ महान् तेज र प्रभाले सम्पन्न हुनेछ। उसले महान् कर्म गर्नेछ र तपाईंकै जस्तो महान् शक्तिले युक्त हुनेछ।
17भीष्मले भने — यसपछि ती महान् ऋषिहरूले देवका ती देवलाई, यदुवंशका ती वंशधरलाई, सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ उनलाई प्रणाम गरे। त्यसपछि तिनीहरूले उनको परिक्रमा गरे र उनीसँग बिदा लिएर प्रस्थान गरे।
18नारायणको कुरा गर्ने हो भने, समृद्धि र देदीप्यमान तेजले सम्पन्न उनी आफ्नो त्यस व्रतको विधिपूर्वक पालन गरेपछि द्वारका फर्के।
19उनकी पत्नी रुक्मिणीले गर्भ धारण गरिन्, र दसौँ महिनाको समाप्तिमा उनीबाट एक पुत्र उत्पन्न भयो, जो शौर्यले सम्पन्न थियो र आफ्ना अत्यन्त अद्भुत गुणका लागि सबैद्वारा सम्मानित भयो।
20ऊ त्यस काम (इच्छा)सँग अभिन्न छ जो प्रत्येक प्राणीमा विद्यमान छ र जो प्रत्येक अवस्थामा व्याप्त छ। साँच्चै, ऊ देवता र असुर दुवैका हृदयमा विचरण गर्दछ।
21यी कृष्ण सम्पूर्ण पुरुषमध्ये श्रेष्ठ हुन्। मेघको वर्णले सम्पन्न यिनै ती चतुर्भुज वासुदेव हुन्। स्नेहवश उनले पाण्डवहरूको पक्ष लिएका छन्, र हे पाण्डुपुत्रहरू, तपाईंहरूले पनि आफूलाई उनीसँग जोड्नुभएको छ।
22उपलब्धि, समृद्धि, बुद्धि र दिव्य लोकतिर लैजाने मार्ग — यी सबै त्यहीँ छन् जहाँ यी त्रिविक्रम यशस्वी विष्णु छन्।
23उनी नै इन्द्रको नेतृत्वमा रहेका तेत्तीस देवता हुन्। यसमा कुनै सन्देह छैन। उनी नै एक मात्र पुरातन देव हुन्। उनी सम्पूर्ण देवतामध्ये श्रेष्ठ छन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीको शरण हुन्।
24उनी आदिविहीन र विनाशविहीन छन्। उनी अव्यक्त छन्। उनी मधुका महान् संहारक हुन्। महान् तेजले सम्पन्न उनले देवताहरूका प्रयोजन सिद्ध गर्न (मानिसका बीचमा) जन्म लिएका छन्।
25यी माधव अर्थ अथवा धनका विषयमा कठिनतम सत्यका व्याख्याता हुन्, र उनी तिनका साधक पनि हुन्। हे पृथापुत्र, तपाईंले आफ्ना शत्रुमाथि जुन विजय पाउनुभयो, तपाईंका अनुपम उपलब्धि, सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि तपाईंले जुन अधिकार आर्जन गर्नुभयो — यो सबै नारायणले तपाईंको पक्ष लिएकैले हो।
26तपाईंलाई अचिन्त्य नारायण आफ्ना रक्षक र आश्रयका रूपमा प्राप्त भए — यसै तथ्यले तपाईंलाई त्यो अध्वर्यु (प्रमुख यजमान) बन्न समर्थ पार्यो जसले युद्धको दन्किरहेको अग्निमा राजाहरूका समूहको आहुति हाल्यो। यी कृष्ण तपाईंका त्यो महान् यज्ञ-डाडु थिए जो युगको अन्त्यमा प्रकट हुने सर्वसंहारक अग्निसमान थियो।
27आफ्ना पुत्र, भाइ र बन्धुसहित दुर्योधन अत्यन्त दयनीय थियो, किनभने क्रोधले प्रेरित भई उसले हरि र गाण्डीवधारीसँग युद्ध गर्यो।
28दितिका अनेक पुत्र, विशाल शरीर र अपार बल भएका अनेक श्रेष्ठ दानव, कृष्णको चक्रको अग्निमा वनको आगोमा कीरा-फट्याङ्ग्राझैँ मरेका छन्।
29तब हे नरश्रेष्ठ, ती कृष्णसँग लड्नमा मानिसहरू कति असमर्थ हुनेछन् — ती मानिस जो बल र शक्तिविहीन छन्।
30जयको कुरा गर्ने हो भने, ऊ एउटा प्रतापी योगी हो जो तेजमा सर्वसंहारक युगाग्निसमान छ। दुवै हातले समान रूपमा धनुष तान्न समर्थ ऊ सधैँ युद्धको अग्रभागमा रहन्छ। हे राजन्, आफ्नो तेजले उसले सुयोधनका सम्पूर्ण सैनिकको वध गर्यो।
31अब मलाई सुन्नुहोस्, जब म तपाईंलाई बताउँछु कि आफ्नो ध्वजामा वृषभको चिह्न धारण गर्ने महादेवले हिमवान्को छातीमा तपस्वीहरूलाई के सुनाएका थिए। उनका वचन एउटा पुराणतुल्य छन्।
32अर्जुनमा जुन उन्नति अथवा महत्ता, तेज, बल, पराक्रम, शक्ति, विनय र कुल छ, त्यो कृष्णका गुणको केवल तेस्रो भाग मात्र हुन सक्दछ।
33यी गुणमा कृष्णभन्दा अगाडि को जान सक्दछ? त्यो सम्भव छ कि छैन, सुन्नुहोस्। जहाँ यशस्वी कृष्ण छन्, त्यहीँ अनुपम श्रेष्ठता विद्यमान छ।
34हाम्रो कुरा गर्ने हो भने, हामी अल्पबुद्धि पुरुष हौँ। अरूको इच्छाको अधीनमा हामी अत्यन्त अभागा छौँ। जान्दाजान्दै पनि हामीले मृत्युको सनातन मार्गको आश्रय लियौँ।
35तर तपाईं आचरणको निष्कपटतामा तत्पर हुनुहुन्छ। पहिले आफ्नो राज्य नलिने प्रतिज्ञा गरेर तपाईंले आफ्नो प्रतिज्ञा राख्ने इच्छाले त्यो लिनुभएन।
36हे राजन्, तपाईं युद्धमा आफ्ना बन्धु र मित्रको विनाशलाई निकै ठूलो मान्नुहुन्छ। तर हे शत्रुदमन, तपाईंले सम्झनुपर्दछ कि प्रतिज्ञा भङ्ग गर्नु उचित होइन।
37जो-जो युद्धभूमिमा ढलेका छन्, तिनीहरू वस्तुतः कालद्वारा मारिएका हुन्। साँच्चै, हामी सबै कालद्वारा मारिएका छौँ। काल नै सर्वशक्तिमान् हो।
38तपाईं कालको शक्तिसँग पूर्णतः परिचित हुनुहुन्छ। कालले पीडित भई तपाईंले शोक गर्नुहुँदैन। जान्नुहोस् कि स्वयं कृष्ण, जो हरि नामले पनि पुकारिन्छन्, उनै रक्तवर्ण नेत्र भएका र हातमा गदा लिएका त्यो काल हुन्।
39यिनै कारणले, हे कुन्तीपुत्र, तपाईंले आफ्ना (मारिएका) बन्धुका लागि शोक गर्नुहुँदैन। हे कुरुनन्दन, सधैँ शोकबाट मुक्त रहनुहोस्।
40तपाईंले मलाई माधवको महिमा र महत्ता गाएको सुन्नुभएको छ। सज्जन पुरुषलाई उनलाई बुझाउन यत्ति नै पर्याप्त छ।
41व्यासका तथा परम बुद्धिमान् नारदका वचन सुनेर मैले तपाईंलाई कृष्णको पूजनीयताको वर्णन गरेको छु। मैले स्वयं पनि आफ्नो ज्ञानले त्यस वृत्तान्तमा केही थपेको छु।
42हे भरतश्रेष्ठ, साँच्चै मैले ऋषिहरूको त्यस सभामा महादेवले सुनाएको कृष्णको अतुल शक्तिको पनि वर्णन गरेको छु। मैले तपाईंलाई महेश्वर र हिमवान्की कन्याका बीच भएको संवादको पनि वर्णन गरेको छु।
43जसले कुनै श्रेष्ठ पुरुषको मुखबाट निस्कँदा त्यस संवादलाई सम्झनामा राख्नेछ, जसले त्यो सुन्नेछ, र जसले त्यसको पाठ गर्नेछ — उसले निश्चय नै परम हितकर वस्तु प्राप्त गर्नेछ।
44त्यस पुरुषका सम्पूर्ण अभिलाषा पूरा हुनेछन्। यस लोकबाट प्रस्थान गरेर ऊ दिव्य लोकमा आरोहण गर्नेछ। यसमा कुनै सन्देह छैन।
45जुन पुरुषले आफ्ना लागि हितकर वस्तु प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले जनार्दनप्रति आफूलाई समर्पित गर्नुपर्दछ।
46हे कुरुराज, तपाईंले ती कर्तव्य र धर्मका प्रसङ्गको पनि सम्झना राख्नुपर्दछ जसको घोषणा महेश्वरले गरेका थिए।
47यदि तपाईंले ती उपदेशअनुसार आचरण गर्नुभयो भने, यदि तपाईंले दण्डको लौरो उचित रूपमा धारण गर्नुभयो भने, यदि तपाईंले आफ्नो प्रजाको उचित रक्षा गर्नुभयो भने — तपाईं दिव्य लोकको प्राप्तिका विषयमा निश्चिन्त हुन सक्नुहुन्छ।
48हे राजन्, तपाईंले सधैँ धर्मका आदेशअनुसार आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्नुपर्दछ। राजाहरूले जुन दह्रो दण्डको लौरो धारण गर्दछन्, त्यो उनको धर्म अथवा पुण्यको साक्षात् स्वरूप भनिएको छ।
49शङ्कर र उमाका बीचको यो धर्ममय संवाद, जो मैले यस धर्मात्मा सभाका सामु सुनाएको छु, सुनेर मानिसले ती देवको आदरपूर्वक पूजा गर्नुपर्दछ जसको ध्वजामा वृषभको चिह्न छ।
50जसले त्यस संवादलाई सुन्ने इच्छा मात्र पनि गर्दछ, उसले पनि महादेवको आदरपूर्वक पूजा गर्नुपर्दछ। साँच्चै, जुन पुरुषले आफ्ना लागि हितकर वस्तु प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले शुद्ध हृदयले महादेवको उपासना गर्नुपर्दछ।
51यो निष्पाप र महात्मा नारदको आदेश हो। उनले महादेवको यस्तै पूजाको विधान गरेका छन्। हे पाण्डुपुत्र, तपाईंले नारदको त्यस आदेशको पालन गर्नुहोस्।
52हे प्रतापी राजन्, हे कुन्तीपुत्र, यी ती अद्भुत घटना हुन् जो वासुदेव र स्थाणुका विषयमा हिमवान्को पवित्र छातीमा घटे। ती घटना ती महान् देवताको स्वभावबाटै उत्पन्न भएका थिए।
53गाण्डीवधारीसँगै वासुदेवले बदरीको आश्रममा दस हजार वर्षसम्म सनातन तपस्या गरे।
54हे राजन्, साँच्चै कमलका पत्रसमान नेत्र भएका वासुदेव र धनञ्जयले पूरै तीन युगसम्म कठोर तपस्या गरे। यो मैले नारद र व्यासबाट जानेको हुँ।
55कमलनयन र महाबाहु वासुदेवले बालक छँदै आफ्ना बन्धुको मुक्तिका लागि कंसको वधको महान् कर्म गरे।
56हे कुन्तीपुत्र, हे युधिष्ठिर, यी पुरातन र सनातन पुरुषका कर्मको गणना गर्ने साहस ममा छैन।
57हे पुत्र, निस्सन्देह तपाईंलाई महान् र उच्च लाभ प्राप्त हुनेछन्, किनभने सम्पूर्ण पुरुषमध्ये श्रेष्ठ वासुदेव तपाईंका मित्र हुन्।
58म दुष्ट दुर्योधनका लागि त्यस परलोकका विषयमा पनि शोक गर्दछु जहाँ ऊ गएको छ। उसैका कारण सम्पूर्ण पृथ्वी आफ्ना अश्व र हात्तीसहित जनशून्य भयो।
59साँच्चै, दुर्योधन, कर्ण, शकुनि र चौथो दुःशासनको दोषले नै कुरुहरूको नाश भयो।
60वैशम्पायनले भने — जब नरश्रेष्ठ गङ्गानन्दन उनीसँग यसरी बोलिरहेका थिए, तब कुरुराज (युधिष्ठिर) ती महापुरुषका बीच पूर्णतः मौन रहे।
61धृतराष्ट्रसहित सम्पूर्ण राजा कुरुपितामहका वचन सुनेर आश्चर्यले भरिए। तिनीहरूले मनमनै कृष्णको पूजा गरे र फेरि आदरपूर्वक हात जोडेर उनीतिर फर्के।
62नारदको नेतृत्वमा रहेका ऋषिहरूले पनि भीष्मका वचन स्वीकार गरे, तिनको ठूलो प्रशंसा गरे र आनन्दपूर्वक तिनको अनुमोदन गरे।
63यी ती अद्भुत विषय थिए जो भीष्मले सुनाए र जसलाई युधिष्ठिरले आफ्ना सम्पूर्ण भाइसहित आनन्दले सुने।
64केही समयपछि, जब राजा युधिष्ठिरले देखे कि भीष्म, जसले आफूले गरेका यज्ञमा ब्राह्मणहरूलाई दक्षिणाका रूपमा प्रचुर धन दिएका थिए, विश्राम गरिसकेका छन् र सञ्चो भएका छन्, तब ती बुद्धिमान् राजाले उनीसँग फेरि यसरी सोधे।