धर्म और अर्थ — परलोक में सुख कौन देता है; रुद्र और उमा की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 140
संस्कृत
1भीष्म उवाच ततो नारायणसुहन्नारदो भगवानृषिः। शङ्करस्योमया साधू संवादं प्रत्यभाषत॥
2नारद उवाच तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः। पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते॥
3नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले। अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते॥
4तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्वृतः। नानारूपैर्विरूपैश्च दिव्यैरद्भुतदर्शनैः॥
5सिंहव्याघ्रगजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः। क्रोष्टुकद्वीपिवदनैर्ऋक्षर्षभमुखैस्तथा॥ उलूकवदनैर्भीमैर्वृकश्येनमुखैस्तथा।
6नानावणैर्मंगमुखैः सर्वजातिसमन्वितैः॥
7किंनरैर्यक्षगन्धर्वे रक्षोभूतगणैस्तथा। दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यज्वालासमाकुलम्॥
8दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम्। तत् सदो वृषभाङ्कस्य दिव्यवादिननादितम्॥
9मृदङ्गपणवोद्दष्टं शङ्भेरीनिनादितम्। नृत्यद्भिर्भूतसंघेश्च बहिणैश्च समन्ततः॥
10प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवर्षिगणसेवितम्। दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद्भुतदर्शनम्॥
11स गिरिस्तपसा तस्य गिरिशस्य व्यरोचत। स्वाध्यायपरमैर्विप्रैर्ब्रह्मघोषो निनादितः॥ षट्पदैरुगीतैश्च माधवाप्रतिमो गिरिः।
12तन्मोहोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं ततः॥ दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत् परा प्रीतिर्जनार्दन।
13मुनयश्च महाभागाः सिद्धाश्चैवोर्ध्वरेतसः॥ मरुतो वसवः साध्या विश्वेदेवाः सवासवाः। यक्षा नागाः पिशाचाश्च लोकपाला हुताशनाः॥ वाताः सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन् समागताः।
14ऋतवः सर्वपुष्पैश्च व्यकिरन्त महाद्भुतैः॥ ओषध्यो ज्वलमानाश्च द्योतयन्ति स्म तद् वनम्।
15विहङ्गाश्च मुदा युक्ताः प्रानृत्यन् व्यनदंश्च ह॥ गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रियाः।
16तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते॥ पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो महामनाः।
17व्याघ्रचर्माम्बरधरः सिंहचर्मोत्तरच्छदः॥ व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताङ्गदभूषणः।
18हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम्॥ अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः।
19दृष्ट्वा महर्षयः सर्वे शिरोभिरवानिं गताः॥ विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः क्षान्ता विगतकल्मषाः।
20तस्य भूतपतेः स्थानं भीमरूपधरं बभौ॥ अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम्।
21क्षणेनैवाभवत् सर्वमद्भुतं मधुसूदन॥ तत् सदो वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ।
22तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता॥ हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतधारिणी।
23बिभ्रती कलशं रौकमं सर्वतीर्थजलोद्भवम्॥ गिरिस्रवाभिः सर्वाभिः पृष्ठतोऽनुगता शुभा।
24पृष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा। सेवन्ती हिमवत् पार्वं हरपाश्वमुपागमत्॥
25ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुहासिनी। हरने शुभे देवी सहसा सा समावृणोत्॥
26संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमोभूतमचेतनम्। निर्दोमं निर्वषट्कारं जगद् वै सहसाऽभवत्॥
27जनश्च विमनाः सर्वोऽभवत् त्राससमन्वितः। निमीलते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत्॥
28ततो वितिमिरो लोकः क्षणेन समपद्यत। ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात्तस्य निःसृता॥
29तृतीयं चास्य सम्भूतं नेत्रमादित्यसंनिभम्। युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरिः॥
30ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम्। हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना॥
31दह्यमाने वने तस्मिन् ससालसरलद्रुमे। सचन्दनवरे रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते॥ मृगयूथैर्दुतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतैः। शरणं चाप्यविन्दद्भिस्तत् सदः संकुलं बभौ॥
32ततो नभस्पृशज्वालो विद्युल्लोलाग्निरुल्बणः। द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापरः॥
33क्षणेन तेन निर्दग्धो हिमवानभवन्नगः। सधातुशिखराभोगो दीप्तदग्धलतौषधिः॥
34तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः। भगवन्तं प्रपन्ना वै साञ्जलिप्रग्रहा स्थिता॥
35उमा शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्रीभावगतमार्दवाम्। पितुदैन्यमनिच्छन्तीं प्रीत्यापश्यत् तदा गिरिम्॥
36क्षणेन हिमवान् सर्वः प्रकृतिस्थः सुदर्शनः। प्रहृष्टविहगश्चैव सुपुष्पितवनदुमः॥
37प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा प्रीता देवं महेश्वरम्। उवाच सर्वलोकानां पतिं शिवमनिन्दिता॥
38उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत। संशयो मे महान् जातस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।॥
39किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रमुत्थितम्। किमर्थं च गिरिर्दग्धः सपक्षिगणकाननः॥
40किमर्थं च पुनर्देव प्रकृतिस्थस्त्वया कृतः। तथैव दुमसंच्छन्नः कृतोऽयं ते पिता मम॥
41महेश्वर उवाच नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते। नष्टलोकस्तदा लोकः क्षणेन समपद्यत॥
42नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे। तृतीयं लोचनं दीप्तं सृष्टं मे रक्षता प्रजाः॥
43तस्य चाक्ष्णो महत् तेजो येनायं मथितो गिरिः। त्वत्प्रियार्थं च मे देवि प्रकृतिस्थः पुनः कृतः॥
44उमोवाच भगवन् केन ते वक्त्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम्। पूर्वं तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा॥
45दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्चे कपिला जटाः। केन कण्ठश्च ते नीलो बर्हिवर्हनिभः कृतः॥
46हस्ते देव पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति। जटिलो ब्रह्मचारी च किमर्थमसि नित्यदा॥
47एतन्मे संशयं सर्वं वक्तुमर्हसि वै प्रभो। सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज॥
48भीष्म उवाच एवमुक्तः स भगवान् शैलपुत्र्या पिनाकधृत्। तस्या धृत्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत् प्रभुः॥
49ततस्तामब्रवीद् देवः सुभगे श्रूयतामिति। हेतुभिर्ममैतानि रूपाणि रुचिरानने॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said Then Narada, that holy Rishi, that friend of Narayana, recited the following discourse that took place between Shankara and his wife Uma.
2Narada said Once on a time the pious lord of all the celestials, viz., Mahadeva having bull for his emblem, practised severe penances on the sacred mountains of Himavat the resort of Siddhas and Charanas,
3That charming mountain is overgrown with various kinds of herbs and adorned with various flowers. At that time they were inhabited by the different tribes of Apsaras and crowds of ghosts.
4There the great god sat, filled with joy, and encircled by hundreds of ghostly beings who presented various aspects to the eye of the beholder. Some of them were ugly and awkward, some were very beautiful, and some presented the most wonderful appearances.
5Some, had faces like the lion's, some like the tiger's, and some like the elephant's. In fact, the faces of those goblins presented every variety of animal faces. Some had faces resembling that of the jackal; some those of the pard's; some like the ape's; some like the bull's.
6Some of them had faces like the owl's; some like the hawk's; some had faces like those of the deer.
7The great god was also encircled by Kinnaras and Yakshas and Gandharvas and Rakshasas and various other created beings. The retreat of Mahadeva also abounded with celestial flowers and shone with celestial rays of light.
8It was perfumed with celestial sandal and celestial incense was burnt on all sides. And it echoe with the sounds of celestial instruments.
9Indeed, it resounded with the beat of Mridangas and Panavas, the blare of conchs and the sound of drums. It was full of goblins of diverse tribes that danced in joy and with peacocks also that danced with plumes outspread.
10It was the resort of the celestial Rishis, the Apsaras danced there in joy. The place was exceedingly beautiful to look at. It was exceedingly beautiful, resembling Heaven itself. Its view was wonderful, and indeed, its beauty and sweetness was beyond description.
11With the penances of that great god who sleeps on mountain breasts, that king of mountains shone with great beauty. It resounded with the chant of Vedas uttered by learned Brahmanas given to Vedic recitation. Echoing with the hum of bees, O Madhava, the mountain became peerless in beauty.
12Seeing the great god, who has a fierce form and who looks like a great festival, the ascetics became filled, O Janardana, with great joy.
13All the highly blessed ascetics, the Siddhas who have drawn in their vital seed, the Maruts, the Vasus, the Saddhyas, the Vishvedevas, Vasava himself, the Yakshas, the Nagas, the Pishachas, the Regents of the world, the several sacred Fires, the Winds, and all the great creatures lived on that mountain with minds concentrated in yoga.
14All the Seasons were present there and filled those regions with all sorts of wonderful flowers. Various kinds of burning herbs illuminated the woods and forests on that mountain.
15Various species of birds, filled with joy, danced about and sang merrily on the charming breast of that mountain. Those birds were exceedingly loveable on account of the notes they uttered.
16The great Mahadeva sat, beautifully on one of the peaks that was adorned with excellent minerals, as if it served the purposes of a fine bedstead.
17Round his loins was a tigerskin, and a lionskin was his upper garment. His sacred thread consisted of a snake. His arms were decked with a pair of red armlets.
18His beard was green. He had matted locks on his head. O dreadful features he fills with fear the hearts of all the enemies of the gods. He removes the fear of all creatures. He is adored by his worshippers as the deity having the bull for his emblem.
19The great Rishis, seeing Mahadeva, bowed to him by touching the ground with their heads. Gifted with forgiving souls, they all became freed from every sin and thoroughly purified.
20The retreat of that lord of all creatures, filled with many terrible forms, shone with a peculiar beauty. Abounding with many large snakes, it was unapproachable and unbearable. ।
21Within the twinkling of the eye, O destroyer of Madhu, everything there became highly wonderful. Indeed, the house of the great deity having the bull for his emblem began to blaze with a terrible beauty.
22To Mahadeva seated there, came his wife the daughter of Himavat, surrounded by the wives of the ghostly beings who are the companions of the great god. Her dress was like that of her husband and the vows she observed, were like those of his.
23She held a jar on her loins that was filled with the waters of every Tirtha, and was accompanied by the presiding goddess of all the mountain rivers. Those auspicious ladies followed her.
24The goddess came, raining flowers on all sides and various kinds of sweet perfumes. She who loved to live on the breast of Himavat, advanced in this guise towards her great husband.
25With smiling lips and desirous of playing a jest, the beautiful Uma covered from behind, with her two beautiful hands, the eyes of Mahadeva.
26As soon as Mahadeva's eyes were thus covered, all the regions became dark, and life seemed to be extinct everywhere in the universe. The Homa rites ceased. The universe became suddenly deprived of the sacred Vashat Also.
27All living creatures became dispirited and filled with fear. Indeed, when the eyes of the lord of all creatures were thus closed, the universe appeared sunless.
28Soon, however, that besetting darkness disappeared. A powerful and burning flame of fire came out from Mahadeva's forehead.
29A third eye, resembling another sun, appeared (on it). That eye began to shine like the Yoga. Fire and began to consume that mountain.
30Seeing what took place, the large eyed daughter of Himavat bowed her head to Mahadeva gifted with that third eye which resembled a blazing fire. She stood there with looks fixed on her husband.
31When the mountain forests burned on all sides with their sales and other trees of straight stems, and their delightful sandals and various excellent medicinal herbs, herds of deer and other animals filled with fear, came quickly to the place where Hara sat and sought his protection. With those creatures almost filling it, the hermitage of the great deity shone with a sort of peculiar beauty.
32Meanwhile that fire, swelling wildly, soared up to the very sky and endued with the splendour and unsteadiness of lightning and loO king like a dozen suns in power and effulgence, covered every side like the all destroying YugaFire.
33In a moment the Himavat mountains were consumed, with their minerals and summits and blazing herbs.
34Seeing Himavat crushed and consumed, the daughter of that king of mountains sought the protection of the great deity and stood before him with her hands joined in respect.
35Seeing Uma overcome by womanly mildness and finding that she was reluctant to see her father Himavat reduced to that pitiable condition, then Sharva cast kind looks upon the mountain.
36In a moment the whole of Himavat regained his former condition and became as beautiful to look at as ever. Indeed the mountain displayed a cheerful aspect. All its trees became bedecked with flowers.
37Seeing Himavat restored to his natural condition, the goddess Uma, divested of every fault, addressed her husband, that master of all creatures viz., the divine Maheshvara, in these words.
38Uma said O Holy One, O Lord of all creatures, O God holding trident, O you of high vows, a great doubt has filled my mind! You should remove that doubt of mine.
39Why has this third eye appeared in your forehead? Why also the mountain consumed with the forests and all that belonged was to it?
40Why also, O illustrious god, have you restored the mountain to its former condition? Indeed, having burnt it once, why have you again filled it with trees?
41Maheshvara said O goddess without any fault, for your having covered my eyes through an act of indiscretion, the universe became in a moment devoid of light.
42When the universe became sunless and, therefore, all became dark, O daughter of the prince of mountains, I created a third eye for protecting all creatures.
43The great energy of that eye crushed and consumed this mountain. For pleasing you, however, O goddess, I once more restored Himavat to his pristine condition for making good the injury.
44Uma said O Holy One, why are those faces of yours which are on the east, the north and the west, so beautiful and so agreeable to look at like the very moon.
45And why is that face of yours which is on the truth so dreadful? Why are your matted locks tawny in colour and so erect? Why is your throat blue like the peacock's plumes?
46Why, O illustrious god, is the Pinaka always in your hand? Why are you always a Brahmacharin with matted locks?
47O lord, you should explain all these to me. I am your wife who seeks to follow the same duties with you. Further, I am your devoted worshipper, o deity having highly the bull for your emblem.
48Bhishma said Thus addressed by the daughter of the king of mountains, the illustrious holder of Pinaka, the powerful Mahadeva became highly pleased with her.
49The great god then addressed her, saying. O blessed lady, hear as I explain with the reasons thereof, why my forms are so.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — तब उन पवित्र ऋषि नारद ने, जो नारायण के मित्र हैं, वह संवाद सुनाया जो शङ्कर और उनकी पत्नी उमा के बीच हुआ था।
2नारद ने कहा — एक समय की बात है, समस्त देवताओं के धर्मात्मा स्वामी, वृषभ को अपना चिह्न बनाने वाले महादेव ने सिद्धों और चारणों के आश्रय हिमवान् के पवित्र पर्वतों पर कठोर तपस्या की।
3वह मनोहर पर्वत भाँति-भाँति की ओषधियों से भरा हुआ और विविध पुष्पों से सुशोभित है। उस समय वहाँ अप्सराओं के भिन्न-भिन्न गण और भूतगणों के समूह निवास करते थे।
4वहाँ वे महादेव आनन्द से भरकर बैठे थे, और उन सैकड़ों भूतगणों से घिरे हुए थे जो देखने वाले के नेत्रों को भाँति-भाँति के रूप दिखाते थे। उनमें से कुछ कुरूप और भद्दे थे, कुछ अत्यन्त सुन्दर थे, और कुछ अत्यन्त अद्भुत रूप वाले थे।
5कुछ के मुख सिंह के समान थे, कुछ के व्याघ्र के समान, और कुछ के हाथी के समान। वस्तुतः उन भूतों के मुखों में पशुओं के प्रत्येक प्रकार के मुख विद्यमान थे। कुछ के मुख शृगाल के समान थे; कुछ के चीते के; कुछ के वानर के; कुछ के वृषभ के।
6उनमें से कुछ के मुख उल्लू के समान थे; कुछ के बाज के समान; और कुछ के मुख मृगों के समान थे।
7वे महादेव किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षसों तथा अन्य विविध सृष्ट प्राणियों से भी घिरे हुए थे। महादेव का वह आश्रम दिव्य पुष्पों से भी भरा था और दिव्य प्रकाश की किरणों से देदीप्यमान था।
8वह दिव्य चन्दन से सुगन्धित था और चारों ओर दिव्य धूप जलाई जाती थी। और वह दिव्य वाद्यों के स्वरों से गूँजता था।
9सचमुच, वह मृदङ्गों और पणवों की थाप, शङ्खों की ध्वनि तथा दुन्दुभियों के नाद से गूँजता था। वह आनन्द से नृत्य करते विविध गणों के भूतों से भरा था, और उन मयूरों से भी जो पंख फैलाकर नाचते थे।
10वह देवर्षियों का आश्रय था, वहाँ अप्सराएँ आनन्द से नृत्य करती थीं। वह स्थान देखने में अत्यन्त सुन्दर था। वह अत्यन्त सुन्दर था, साक्षात् स्वर्ग के समान। उसका दृश्य अद्भुत था, और सचमुच उसका सौन्दर्य और माधुर्य वर्णन से परे था।
11पर्वतों की छाती पर शयन करने वाले उन महादेव की तपस्या से वह पर्वतराज महान् सौन्दर्य से देदीप्यमान हुआ। वह वेदपाठ में लगे विद्वान् ब्राह्मणों द्वारा उच्चारित वेदों के स्वरों से गूँजता था। हे माधव, भ्रमरों के गुञ्जन से गूँजता हुआ वह पर्वत सौन्दर्य में अनुपम हो गया।
12हे जनार्दन, उग्र रूप वाले और महान् उत्सव के समान दिखाई देने वाले उन महादेव को देखकर तपस्वी महान् आनन्द से भर गए।
13समस्त परम भाग्यशाली तपस्वी, ऊर्ध्वरेता सिद्ध, मरुद्गण, वसु, साध्य, विश्वेदेव, स्वयं वासव, यक्ष, नाग, पिशाच, लोकपाल, अनेक पवित्र अग्नियाँ, वायुगण तथा समस्त महान् प्राणी उस पर्वत पर योग में एकाग्र चित्त से रहते थे।
14वहाँ समस्त ऋतुएँ उपस्थित थीं और उन प्रदेशों को सब प्रकार के अद्भुत पुष्पों से भर देती थीं। भाँति-भाँति की देदीप्यमान ओषधियाँ उस पर्वत के वनों और उपवनों को आलोकित करती थीं।
15भाँति-भाँति के पक्षी, आनन्द से भरकर, उस पर्वत की मनोहर छाती पर नाचते और प्रसन्नतापूर्वक गाते थे। वे पक्षी अपने स्वरों के कारण अत्यन्त प्रिय लगते थे।
16महान् महादेव उन शिखरों में से एक पर, जो उत्तम खनिजों से सुशोभित था और मानो एक सुन्दर शय्या का कार्य करता था, सुन्दर रूप से विराजमान थे।
17उनकी कमर पर व्याघ्रचर्म था और सिंहचर्म उनका उत्तरीय था। उनका यज्ञोपवीत एक सर्प था। उनकी भुजाएँ लाल रंग के एक जोड़ी अङ्गद से सुशोभित थीं।
18उनकी दाढ़ी हरे रंग की थी। उनके सिर पर जटाएँ थीं। भयङ्कर रूप वाले वे देवताओं के समस्त शत्रुओं के हृदय भय से भर देते हैं। वे समस्त प्राणियों का भय दूर करते हैं। उनके उपासक उनकी पूजा वृषभ को चिह्न बनाने वाले देवता के रूप में करते हैं।
19महादेव को देखकर उन महान् ऋषियों ने अपने सिर भूमि से लगाकर उन्हें प्रणाम किया। क्षमाशील आत्मा से सम्पन्न वे सब प्रत्येक पाप से मुक्त और पूर्णतः पवित्र हो गए।
20अनेक भयङ्कर रूपों से भरा हुआ समस्त प्राणियों के उन स्वामी का वह आश्रम एक विलक्षण सौन्दर्य से देदीप्यमान था। अनेक विशाल सर्पों से भरा हुआ वह अगम्य और असह्य था।
21हे मधुसूदन, पलक झपकते ही वहाँ सब कुछ अत्यन्त आश्चर्यजनक हो गया। सचमुच, वृषभ को चिह्न बनाने वाले उन महादेव का भवन एक भयङ्कर सौन्दर्य से दहकने लगा।
22वहाँ विराजमान महादेव के पास उनकी पत्नी, हिमवान् की कन्या, उन भूतगणों की पत्नियों से घिरी हुई आईं जो उन महादेव के सहचर हैं। उनका वेश अपने पति के वेश के समान था और वे जो व्रत धारण करती थीं, वे भी उन्हीं के समान थे।
23उन्होंने अपनी कमर पर एक कलश धारण किया था जो प्रत्येक तीर्थ के जल से भरा था, और वे समस्त पर्वतीय नदियों की अधिष्ठात्री देवियों के साथ थीं। वे मङ्गलमयी देवियाँ उनके पीछे-पीछे चल रही थीं।
24वे देवी चारों ओर पुष्पों और भाँति-भाँति की मधुर सुगन्धियों की वर्षा करती हुई आईं। हिमवान् की छाती पर रहना जिन्हें प्रिय था, वे इसी रूप में अपने महान् पति की ओर बढ़ीं।
25मुस्कराते अधरों से और परिहास करने की इच्छा से सुन्दरी उमा ने पीछे से अपने दोनों सुन्दर हाथों से महादेव के नेत्र ढक दिए।
26ज्यों ही महादेव के नेत्र इस प्रकार ढके गए, समस्त लोक अन्धकारमय हो गए, और सम्पूर्ण विश्व में जीवन मानो लुप्त हो गया। होम के कर्म रुक गए। विश्व सहसा पवित्र वषट्कार से भी वञ्चित हो गया।
27समस्त प्राणी निरुत्साह और भयभीत हो गए। सचमुच, जब समस्त प्राणियों के स्वामी के नेत्र इस प्रकार बन्द हुए, तब विश्व सूर्यहीन प्रतीत हुआ।
28किन्तु शीघ्र ही वह घेरने वाला अन्धकार दूर हो गया। महादेव के ललाट से अग्नि की एक प्रचण्ड और दहकती हुई ज्वाला निकली।
29(उस पर) दूसरे सूर्य के समान एक तीसरा नेत्र प्रकट हुआ। वह नेत्र योगाग्नि के समान चमकने लगा और उस पर्वत को भस्म करने लगा।
30जो हुआ वह देखकर हिमवान् की विशाललोचना कन्या ने दहकती अग्नि के समान उस तीसरे नेत्र से सम्पन्न महादेव को सिर झुकाकर प्रणाम किया। वे वहीं खड़ी रहीं, अपनी दृष्टि अपने पति पर टिकाए हुए।
31जब पर्वत के वन चारों ओर अपने साल तथा सीधे तनों वाले अन्य वृक्षों सहित, तथा अपने मनोहर चन्दनों और भाँति-भाँति की उत्तम ओषधियों सहित जलने लगे, तब भय से भरे मृगों और अन्य पशुओं के झुण्ड शीघ्रता से उस स्थान पर आए जहाँ हर विराजमान थे, और उनकी शरण माँगी। उन प्राणियों से लगभग भर जाने पर उन महादेव का आश्रम एक विलक्षण सौन्दर्य से देदीप्यमान हुआ।
32इस बीच वह अग्नि, प्रचण्ड रूप से बढ़ती हुई, आकाश तक उठ गई; और बिजली के समान तेज तथा चञ्चलता से सम्पन्न होकर, शक्ति और तेज में एक दर्जन सूर्यों के समान दिखाई देती हुई, उसने सर्वसंहारक युगाग्नि के समान प्रत्येक दिशा को ढक लिया।
33क्षण भर में हिमवान् के पर्वत अपने खनिजों, शिखरों और दहकती ओषधियों सहित भस्म हो गए।
34हिमवान् को चूर्ण और भस्म हुआ देखकर उस पर्वतराज की कन्या ने उन महादेव की शरण ली और आदरपूर्वक हाथ जोड़कर उनके सम्मुख खड़ी हो गईं।
35उमा को नारीसुलभ कोमलता से अभिभूत देखकर तथा यह जानकर कि वे अपने पिता हिमवान् को उस करुण दशा में देखने के लिए तैयार नहीं थीं, तब शर्व ने उस पर्वत पर कृपादृष्टि डाली।
36क्षण भर में समस्त हिमवान् ने अपनी पूर्व दशा पुनः प्राप्त कर ली और देखने में पहले के समान ही सुन्दर हो गया। सचमुच, वह पर्वत प्रसन्न मुद्रा में दिखाई देने लगा। उसके समस्त वृक्ष फूलों से सज गए।
37हिमवान् को उसकी स्वाभाविक दशा में लौटा हुआ देखकर प्रत्येक दोष से रहित देवी उमा ने अपने पति, समस्त प्राणियों के उन स्वामी, अर्थात् दिव्य महेश्वर को इन वचनों से सम्बोधित किया।
38उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, हे समस्त प्राणियों के स्वामी, हे त्रिशूलधारी देव, हे उच्च व्रतों वाले, मेरे मन में एक महान् सन्देह भर गया है! आपको मेरा वह सन्देह दूर करना चाहिए।
39आपके ललाट में यह तीसरा नेत्र क्यों प्रकट हुआ? और यह पर्वत अपने वनों तथा उसके समस्त वैभव सहित क्यों भस्म हुआ?
40हे यशस्वी देव, आपने उस पर्वत को उसकी पूर्व दशा में क्यों लौटाया? सचमुच, उसे एक बार जला देने के पश्चात् आपने उसे फिर वृक्षों से क्यों भर दिया?
41महेश्वर ने कहा — हे निर्दोष देवी, तुम्हारे अविवेकपूर्ण कर्म से मेरे नेत्र ढक जाने के कारण विश्व क्षण भर में प्रकाशहीन हो गया।
42हे पर्वतराज की कन्ये, जब विश्व सूर्यहीन हो गया और इसलिए सब अन्धकारमय हो गया, तब मैंने समस्त प्राणियों की रक्षा के लिए एक तीसरा नेत्र उत्पन्न किया।
43उस नेत्र के महान् तेज ने इस पर्वत को चूर्ण और भस्म कर दिया। किन्तु हे देवी, तुम्हें प्रसन्न करने के लिए मैंने उस क्षति की पूर्ति करते हुए हिमवान् को फिर से उसकी पूर्व दशा में लौटा दिया।
44उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, आपके वे मुख जो पूर्व, उत्तर और पश्चिम की ओर हैं, इतने सुन्दर और साक्षात् चन्द्रमा के समान देखने में इतने प्रिय क्यों हैं?
45और आपका वह मुख जो दक्षिण की ओर है, इतना भयङ्कर क्यों है? आपकी जटाएँ पीले रंग की और इतनी खड़ी क्यों हैं? आपका कण्ठ मयूर के पंखों के समान नीला क्यों है?
46हे यशस्वी देव, पिनाक सदा आपके हाथ में क्यों रहता है? आप जटाधारी होकर सदा ब्रह्मचारी क्यों रहते हैं?
47हे प्रभो, आपको यह सब मुझे समझाना चाहिए। मैं आपकी पत्नी हूँ, जो आपके ही साथ समान कर्तव्यों का पालन करना चाहती है। इसके अतिरिक्त, हे वृषभ को अपना चिह्न बनाने वाले देव, मैं आपकी अनन्य उपासिका हूँ।
48भीष्म ने कहा — पर्वतराज की कन्या द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर यशस्वी पिनाकधारी प्रतापी महादेव उनसे अत्यन्त प्रसन्न हुए।
49तब उन महादेव ने उन्हें सम्बोधित करके कहा — हे भाग्यशालिनी देवी, सुनो, जब मैं कारणों सहित यह समझाता हूँ कि मेरे रूप ऐसे क्यों हैं।
नेपाली
1भीष्मले भने — तब ती पवित्र ऋषि नारदले, जो नारायणका मित्र हुन्, त्यो संवाद सुनाए जो शङ्कर र उनकी पत्नी उमाका बीच भएको थियो।
2नारदले भने — एक समयको कुरा हो, सम्पूर्ण देवताका धर्मात्मा स्वामी, वृषभलाई आफ्नो चिह्न बनाउने महादेवले सिद्ध र चारणहरूको आश्रय हिमवान्का पवित्र पर्वतमा कठोर तपस्या गरे।
3त्यो मनोहर पर्वत भाँती-भाँतीका औषधीले भरिएको र विविध पुष्पले सुशोभित छ। त्यस समयमा त्यहाँ अप्सराका भिन्न-भिन्न गण र भूतगणका समूह निवास गर्दथे।
4त्यहाँ ती महादेव आनन्दले भरिएर बसेका थिए, र ती सयौँ भूतगणले घेरिएका थिए जसले हेर्नेका नेत्रलाई भाँती-भाँतीका रूप देखाउँथे। तिनीहरूमध्ये कतिपय कुरूप र भद्दा थिए, कतिपय अत्यन्त सुन्दर थिए, र कतिपय अत्यन्त अद्भुत रूप भएका थिए।
5कतिपयका मुख सिंहसमान थिए, कतिपयका बाघसमान, र कतिपयका हात्तीसमान। वस्तुतः ती भूतका मुखमा पशुका प्रत्येक प्रकारका मुख विद्यमान थिए। कतिपयका मुख स्यालसमान थिए; कतिपयका चितुवाका; कतिपयका बाँदरका; कतिपयका वृषभका।
6तिनीहरूमध्ये कतिपयका मुख लाटोकोसेरोसमान थिए; कतिपयका बाजसमान; र कतिपयका मुख मृगसमान थिए।
7ती महादेव किन्नर, यक्ष, गन्धर्व, राक्षस तथा अन्य विविध सृष्ट प्राणीले पनि घेरिएका थिए। महादेवको त्यो आश्रम दिव्य पुष्पले पनि भरिएको थियो र दिव्य प्रकाशका किरणले देदीप्यमान थियो।
8त्यो दिव्य चन्दनले सुगन्धित थियो र चारै तिर दिव्य धूप बालिन्थ्यो। र त्यो दिव्य वाद्यका स्वरले गुन्जिन्थ्यो।
9साँच्चै, त्यो मृदङ्ग र पणवका थाप, शङ्खको ध्वनि तथा दुन्दुभिको नादले गुन्जिन्थ्यो। त्यो आनन्दले नाच्ने विविध गणका भूतले भरिएको थियो, र ती मयूरले पनि जो प्वाँख फिँजाएर नाच्थे।
10त्यो देवर्षिहरूको आश्रय थियो, त्यहाँ अप्सराहरू आनन्दले नृत्य गर्थे। त्यो स्थान हेर्दा अत्यन्त सुन्दर थियो। त्यो अत्यन्त सुन्दर थियो, साक्षात् स्वर्गसमान। त्यसको दृश्य अद्भुत थियो, र साँच्चै त्यसको सौन्दर्य र माधुर्य वर्णनभन्दा परको थियो।
11पर्वतको छातीमा शयन गर्ने ती महादेवको तपस्याले त्यो पर्वतराज महान् सौन्दर्यले देदीप्यमान भयो। त्यो वेदपाठमा लागेका विद्वान् ब्राह्मणहरूले उच्चारण गरेका वेदका स्वरले गुन्जिन्थ्यो। हे माधव, भमराका गुञ्जनले गुन्जिँदै त्यो पर्वत सौन्दर्यमा अनुपम भयो।
12हे जनार्दन, उग्र रूप भएका र महान् उत्सवझैँ देखिने ती महादेवलाई देखेर तपस्वीहरू महान् आनन्दले भरिए।
13सम्पूर्ण परम भाग्यशाली तपस्वी, ऊर्ध्वरेता सिद्ध, मरुद्गण, वसु, साध्य, विश्वेदेव, स्वयं वासव, यक्ष, नाग, पिशाच, लोकपाल, अनेक पवित्र अग्नि, वायुगण तथा सम्पूर्ण महान् प्राणी त्यस पर्वतमा योगमा एकाग्र चित्तले रहन्थे।
14त्यहाँ सम्पूर्ण ऋतु उपस्थित थिए र ती प्रदेशलाई सबै प्रकारका अद्भुत पुष्पले भरिदिन्थे। भाँती-भाँतीका देदीप्यमान औषधीले त्यस पर्वतका वन र उपवनलाई आलोकित गर्दथे।
15भाँती-भाँतीका पक्षी, आनन्दले भरिएर, त्यस पर्वतको मनोहर छातीमा नाच्थे र प्रसन्नतापूर्वक गाउँथे। ती पक्षी आफ्ना स्वरका कारण अत्यन्त प्रिय लाग्थे।
16महान् महादेव ती शिखरमध्ये एउटामा, जो उत्तम खनिजले सुशोभित थियो र मानौँ एउटा सुन्दर शय्याको काम गर्दथ्यो, सुन्दर रूपले विराजमान थिए।
17उनको कम्मरमा बाघको छाला थियो र सिंहको छाला उनको उत्तरीय थियो। उनको यज्ञोपवीत एउटा सर्प थियो। उनका पाखुरा रातो रङका एक जोर अङ्गदले सुशोभित थिए।
18उनको दाह्री हरियो रङको थियो। उनको टाउकोमा जटा थिए। भयङ्कर रूप भएका उनले देवताका सम्पूर्ण शत्रुको हृदय भयले भरिदिन्छन्। उनले सम्पूर्ण प्राणीको भय हटाउँछन्। उनका उपासकहरूले उनको पूजा वृषभलाई चिह्न बनाउने देवताका रूपमा गर्दछन्।
19महादेवलाई देखेर ती महान् ऋषिहरूले आफ्ना टाउको भुइँमा टेकाएर उनलाई प्रणाम गरे। क्षमाशील आत्माले सम्पन्न ती सबै प्रत्येक पापबाट मुक्त र पूर्णतः पवित्र भए।
20अनेक भयङ्कर रूपले भरिएको सम्पूर्ण प्राणीका ती स्वामीको त्यो आश्रम एउटा विलक्षण सौन्दर्यले देदीप्यमान थियो। अनेक विशाल सर्पले भरिएको त्यो अगम्य र असह्य थियो।
21हे मधुसूदन, आँखिझिम्कमै त्यहाँ सबै कुरा अत्यन्त आश्चर्यजनक भयो। साँच्चै, वृषभलाई चिह्न बनाउने ती महादेवको भवन एउटा भयङ्कर सौन्दर्यले दन्कन थाल्यो।
22त्यहाँ विराजमान महादेवकहाँ उनकी पत्नी, हिमवान्की कन्या, ती भूतगणका पत्नीहरूले घेरिएर आइन् जो ती महादेवका सहचर हुन्। उनको वेश आफ्ना पतिको वेशसमान थियो र उनले धारण गर्ने व्रत पनि उनकै जस्ता थिए।
23उनले आफ्नो कम्मरमा एउटा कलश धारण गरेकी थिइन् जो प्रत्येक तीर्थको जलले भरिएको थियो, र उनी सम्पूर्ण पहाडी नदीका अधिष्ठात्री देवीहरूसँग थिइन्। ती मङ्गलमयी देवीहरू उनको पछि-पछि हिँडिरहेका थिए।
24ती देवी चारै तिर पुष्प र भाँती-भाँतीका मधुर सुगन्धको वर्षा गर्दै आइन्। हिमवान्को छातीमा बस्न जसलाई प्रिय थियो, उनी यसै रूपमा आफ्ना महान् पतितिर बढिन्।
25मुस्कुराउँदा ओठले र ठट्टा गर्ने इच्छाले सुन्दरी उमाले पछाडिबाट आफ्ना दुवै सुन्दर हातले महादेवका नेत्र छोपिदिइन्।
26जसै महादेवका नेत्र यसरी छोपिए, सम्पूर्ण लोक अन्धकारमय भए, र सम्पूर्ण विश्वमा जीवन मानौँ लोप भयो। होमका कर्म रोकिए। विश्व एकाएक पवित्र वषट्कारबाट पनि वञ्चित भयो।
27सम्पूर्ण प्राणी निरुत्साह र भयभीत भए। साँच्चै, जब सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीका नेत्र यसरी बन्द भए, तब विश्व सूर्यहीन प्रतीत भयो।
28तर चाँडै नै त्यो घेर्ने अन्धकार हट्यो। महादेवको निधारबाट अग्निको एउटा प्रचण्ड र दन्किरहेको ज्वाला निस्कियो।
29(त्यसमा) दोस्रो सूर्यसमान एउटा तेस्रो नेत्र प्रकट भयो। त्यो नेत्र योगाग्निसमान चम्कन थाल्यो र त्यस पर्वतलाई भस्म गर्न थाल्यो।
30जे भयो त्यो देखेर हिमवान्की विशाललोचना कन्याले दन्किरहेको अग्निसमान त्यस तेस्रो नेत्रले सम्पन्न महादेवलाई शिर निहुराएर प्रणाम गरिन्। उनी त्यहीँ उभिइरहिन्, आफ्नो दृष्टि आफ्ना पतिमा टिकाएर।
31जब पर्वतका वन चारै तिर आफ्ना साल तथा सीधा तना भएका अन्य रूखसहित, तथा आफ्ना मनोहर चन्दन र भाँती-भाँतीका उत्तम औषधीसहित जल्न थाले, तब भयले भरिएका मृग र अन्य पशुका बथान हतारिँदै त्यस स्थानमा आए जहाँ हर विराजमान थिए, र उनको शरण मागे। ती प्राणीले लगभग भरिएपछि ती महादेवको आश्रम एउटा विलक्षण सौन्दर्यले देदीप्यमान भयो।
32यसै बीच त्यो अग्नि, प्रचण्ड रूपमा बढ्दै, आकाशसम्मै उठ्यो; र बिजुलीसमान तेज तथा चञ्चलताले सम्पन्न भई, शक्ति र तेजमा एक दर्जन सूर्यसमान देखिँदै, त्यसले सर्वसंहारक युगाग्निसमान प्रत्येक दिशा छोपिदियो।
33क्षणभरमै हिमवान्का पर्वत आफ्ना खनिज, शिखर र दन्किरहेका औषधीसहित भस्म भए।
34हिमवान्लाई चूर्ण र भस्म भएको देखेर त्यस पर्वतराजकी कन्याले ती महादेवको शरण लिइन् र आदरपूर्वक हात जोडेर उनको सामु उभिइन्।
35उमालाई नारीसुलभ कोमलताले अभिभूत देखेर तथा यो जानेर कि उनी आफ्ना पिता हिमवान्लाई त्यस करुण अवस्थामा हेर्न तयार थिइनन्, तब शर्वले त्यस पर्वतमाथि कृपादृष्टि हाले।
36क्षणभरमै सम्पूर्ण हिमवान्ले आफ्नो पूर्व अवस्था पुनः प्राप्त गर्यो र हेर्दा पहिलेकै जस्तै सुन्दर भयो। साँच्चै, त्यो पर्वत प्रसन्न मुद्रामा देखिन थाल्यो। त्यसका सम्पूर्ण रूख फूलले सजिए।
37हिमवान्लाई त्यसको स्वाभाविक अवस्थामा फर्केको देखेर प्रत्येक दोषविहीन देवी उमाले आफ्ना पति, सम्पूर्ण प्राणीका ती स्वामी, अर्थात् दिव्य महेश्वरलाई यी वचनले सम्बोधन गरिन्।
38उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, हे त्रिशूलधारी देव, हे उच्च व्रत भएका, मेरो मनमा एउटा महान् सन्देह भरिएको छ! तपाईंले मेरो त्यो सन्देह हटाउनुपर्दछ।
39तपाईंको निधारमा यो तेस्रो नेत्र किन प्रकट भयो? र यो पर्वत आफ्ना वन तथा त्यसका सम्पूर्ण वैभवसहित किन भस्म भयो?
40हे यशस्वी देव, तपाईंले त्यस पर्वतलाई त्यसको पूर्व अवस्थामा किन फर्काउनुभयो? साँच्चै, त्यसलाई एक पटक जलाइसकेपछि तपाईंले त्यसलाई फेरि रूखले किन भरिदिनुभयो?
41महेश्वरले भने — हे निर्दोष देवी, तिम्रो अविवेकपूर्ण कर्मले मेरा नेत्र छोपिएकाले विश्व क्षणभरमै प्रकाशहीन भयो।
42हे पर्वतराजकी कन्या, जब विश्व सूर्यहीन भयो र त्यसैले सबै अन्धकारमय भयो, तब मैले सम्पूर्ण प्राणीको रक्षाका लागि एउटा तेस्रो नेत्र उत्पन्न गरेँ।
43त्यस नेत्रको महान् तेजले यस पर्वतलाई चूर्ण र भस्म गर्यो। तर हे देवी, तिमीलाई प्रसन्न पार्न मैले त्यस क्षतिको पूर्ति गर्दै हिमवान्लाई फेरि त्यसको पूर्व अवस्थामा फर्काइदिएँ।
44उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, तपाईंका ती मुख जो पूर्व, उत्तर र पश्चिमतिर छन्, यति सुन्दर र साक्षात् चन्द्रमासमान हेर्दा यति प्रिय किन छन्?
45र तपाईंको त्यो मुख जो दक्षिणतिर छ, यति भयङ्कर किन छ? तपाईंका जटा पहेँलो रङका र यति ठाडा किन छन्? तपाईंको कण्ठ मयूरका प्वाँखसमान नीलो किन छ?
46हे यशस्वी देव, पिनाक सधैँ तपाईंको हातमा किन रहन्छ? तपाईं जटाधारी भई सधैँ ब्रह्मचारी किन रहनुहुन्छ?
47हे प्रभु, तपाईंले यो सबै मलाई बुझाउनुपर्दछ। म तपाईंकी पत्नी हुँ, जो तपाईंकै साथ समान कर्तव्यको पालन गर्न चाहन्छे। यसबाहेक, हे वृषभलाई आफ्नो चिह्न बनाउने देव, म तपाईंकी अनन्य उपासिका हुँ।
48भीष्मले भने — पर्वतराजकी कन्याद्वारा यसरी सम्बोधित भई यशस्वी पिनाकधारी प्रतापी महादेव उनीसँग अत्यन्त प्रसन्न भए।
49तब ती महादेवले उनलाई सम्बोधन गर्दै भने — हे भाग्यशालिनी देवी, सुन, जब म कारणसहित यो बुझाउँछु कि मेरा रूप यस्ता किन छन्।