अनुशासनिक पर्व — निर्धनों के लिए यज्ञ-तुल्य विधान
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 107
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच पितामहेन विधिवद् यज्ञाः प्रोक्ता महात्मना। गुणाश्चैषां यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वशः॥
2न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं पितामह। बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः॥
3पार्थिवै राजपुत्रैर्वा शक्याः प्राप्तुं पितामह। नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिसंहतैः॥
4यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं सदा भवेत्। अर्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतैः॥ तुल्यो यज्ञफलैरेतैस्तन्मे ब्रूहि पितामह।
5भीष्म उवाच इदमङ्गिरसा प्रोक्तमुपवासफलात्मकम्॥ विधिं यज्ञफलैस्तुल्यं तन्निबोध युधिष्ठिर। यस्तु कल्यं तथा सायं भुजानो नान्तरा पिबेत्॥
6अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्। षड्भिरेव स वषैस्तु सिध्यते नात्र संशयः॥ तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः। देवस्त्रीणामधीवसे नृत्यगीतनिनादिते॥ प्राजापत्ये वसेत् पद्मं वर्षाणामग्निसंनिभे।
7त्रीणि वर्षाणि यः प्राशेत् सततं त्वेकभोजनम्॥ धर्मपत्नीरतो नित्यमग्निष्टोमफलं लभेत्।
8यज्ञं बहुसुवर्णं वा वासवप्रियमाचरेत्॥ सत्यवान् दानशीलश्च ब्रह्मण्यश्चानसूयकः। क्षान्तो दान्तो जितक्रोधः स गच्छति परां गतिम्॥ पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे। द्वे समाप्ते ततः पद्मे सोऽप्सरोभिर्वसेत् सह॥ द्वितीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम्। सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्॥ अग्निकार्यपरो नित्यं नित्यं कल्यप्रबोधनः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
9हंससारसयुक्तं च विमानं लभते नरः। इन्द्रलोके च वसते वरस्त्रीभिः समावृतः॥ तृतीये दिवसे यस्तु प्राचीयादेकभोजनम्। सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्॥ अग्निकार्यपरो नित्यं नित्यं कल्यप्रबोधनः। अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
10मयूरहंसयुक्तं च विमानं लभते नरः। सप्तर्षीणां सदा लोके सोऽप्सरोभिर्वसेत् सह॥
11निवर्तनं च तत्रास्य त्रीणि पद्यानि वै विभुः। दिवसे यश्चतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
12इन्द्रकन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः। सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत्॥
13देवराजस्य च क्रीडां नित्यकालमवेक्षते। दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्। अलुब्धः सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्चाविहिंसकः॥ अनसूयुरपापस्थो द्वादशाहफलं लभेत्।
14जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम्॥ सूर्यमालासमाभासमारोहेत् पाण्डुरं गृहम्।
15आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादश॥ शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम्।
16दिवसे यस्तु षष्ठे वै मुनिः प्राशेत भोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। सदा त्रिषवणस्नायी ब्रह्मचार्यनसूयकः॥ गवां मेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।
17अग्निज्वालासमाभासं हंसबहिणसेवितम्॥ शातकुम्भसमायुक्तं साधयेद् यानमुत्तमम्।
18तथैवाप्सरसामङ्के प्रतिसुप्तः प्रबोध्यते॥ नूपुराणां निनादेन मेखलानां च नि:स्वनैः।
19कोटीसहस्रं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च॥ पद्मान्यष्टादश तथा पताके द्वे तथैव च।
20अयुतानि च पञ्चाशदृक्षचर्मशतस्य च॥ लोम्नां प्रमाणेन समं ब्रह्मलोके महीयते।
21दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। सरस्वती गोपयानो ब्रह्मचर्ये समाचरन्॥ सुमनोवर्णकं चैव मधुमासं च वर्जयन्। पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोकं च गच्छति॥
22तत्र तत्र हि सिद्धार्थो देवकन्याभिरर्च्यते। फलं बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः॥
23संख्यामतिगुणां चापि तेषु लोकेषु मोदते। यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुङ्क्तेऽहन्यष्टमे नरः॥ देवकार्यपरो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्। पौण्डरीकम्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
24पद्मवर्णनिभं चैव विमानमधिरोहति। कृष्णाः कनकगौर्यश्च नार्यः श्यामास्तथापराः॥
25वयोरूपविलासिन्यो लभते नात्र संशयः। यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमेऽहनि॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
26पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः। दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च॥
27नीयते रुद्रकन्याभिः सोऽन्तरिक्षं सनातनम्। अष्टादश सहस्राणि वर्षाणां कल्पमेव च॥
28कोटीशतसहस्रं च तेषु लोकेषु मोदते। यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम् ब्रह्मकन्यानिवासे च सर्वभूतमनोहरे॥ अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।
29रूपवत्यश्च तं कन्या रमयन्ति सनातनम्॥ नीलोत्पलनिभैर्वर्ण रक्तोत्पलनिभैस्तथा। विमानं मण्डलावर्तमावर्तगहनाकुलम्॥
30सागरोर्मिप्रतीकाशं लभेद् यानमनुत्तमम्। विचित्रमणिमालाभिर्नादितं शङ्खनिःस्वनैः॥
31स्फाटिकैर्वज्रसारैश्च स्तम्भैः सुकृतवेदिकम्। आरोहति महद् यानं हंससारसनादितम्॥
32एकादशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः। सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्॥ परस्त्रियं नाभिलषेद् वाचाथ मनसापि वा। अनृतं च न भोषेत मातापित्रोः कृतेपि वा॥ अभिगच्छेन्महादेवं विमानस्थं महाबलम्। अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
33स्वायम्भुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम्। कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम्॥
34रुद्राणां तमधीवासं दिवि दिव्यं मनोहरम्। वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्ताग्निसमप्रभः॥
35कोटीशतसहस्रं च दशकोटिशतानि च। रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसम्मतम्॥
36स तस्मै दर्शनं प्राप्तो दिवसे दिवसे भवेत् दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राशते हविः॥ सदा द्वादशमासान् वै सर्वमेधफलं लभेत्। आदित्यद्वादशं तस्य विमानं संविधीयते॥
37मणिमुक्ताप्रवालैश्च महाहरुपशोभितम्। हंसमालापरिक्षिप्तं नागवीथीसमाकुलम्॥ मयूरैश्चक्रवाकैश्च कूजद्भिरुपशोभितम्। अटैटर्महद्भिः संयुक्तं ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम्॥
38नित्यमावसथं राजन् नरनारीसमावृतम्। ऋषिरेवं महाभागस्त्वगिरा प्राह धर्मवित्॥
39त्रयोदशे तु दिवसे प्राप्ते यः प्राशते हविः। सदा द्वादशमासान् वै देवसत्रफलं लभेत्॥
40रक्तपद्मोदयं नाम विमानं साधयेन्नरः। जातरूपप्रयुक्तं च रत्नसंचयभूषितम्॥
41देवकन्याभिराकीर्णं दिव्याभरणभूषितम्। पुण्यगन्धोदयं दिव्यं वायव्यैरुपशोभितम्॥
42तत्र शंकुपताके द्वे युगान्तं कल्पमेव च। अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत्॥
43गीतगन्धर्वघोषैश्च भेरीपणवनिःस्वनैः। सदा प्रह्लादितस्ताभिर्देवकन्याभिरिज्यते॥
44चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे प्राशते हविः। सदा द्वादशमासांस्तु महामेधफलं लभेत्॥
45अनिर्देश्यवयोरूपा देवकन्याः स्वलंकृताः। मृष्टतप्ताङ्गदधरा विमानैरुपयान्ति तम्॥
46कलहंसविनिर्घोषैपुराणां च निःस्वनैः। काञ्चीनां च समुत्कर्षैस्तत्र तत्र निबोध्यते॥
47देवकन्यानिवासे च तस्मिन् वसति मानवः। जाह्नवीवालुकाकीर्णं पूर्णे संवत्सरं नरः॥ यस्तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः। सदा द्वादशमासान् जुह्वानो जातवेदसम्॥ राजसूयसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्। यानमारोहते दिव्यं हंसबहिणसेवितम्॥
48मणिमण्डलकैश्चित्रं जातरूपसमावृतम्। दिव्याभरणशोभाभिर्वरस्त्रीभिरलंकृतम्॥ एकस्तम्भं चतुर सप्तभौमं सुमङ्गलम्। वैजयन्तीसहनैश्च शोभितं गीतनि:स्वनैः॥ दिव्यं दिव्यगुणोपेतं विमानमधिरोहति। मणिमुक्ताप्रवालैश्च भूषितं वैद्युतप्रभम्॥
49वेसद् युगसहस्रं च खगजरवाहनः। षोडशे दिवसे प्राप्ते यः कुर्यादेकभोजनम्॥
50सदा द्वादशमासान् वै सोमयज्ञफलं लभेत्। सोमकन्यानिवासेषु सोऽध्यावसति नित्यशः॥
51सौम्यगन्धानुलिप्तश्च कामकारगतिर्भवेत्। सुदर्शनाभिर्नारीभिर्मधुराभिस्तथैव च॥
52अर्च्यते वै विमानस्थः कामभोगैश्च सेव्यते। फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम्॥
53आवर्तनानि चत्वारि साधयेच्चाप्यसौ नरः। दिवसे सप्तदशमे यः प्राप्ते प्राशते हविः॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। स्थानं वारुणमैन्द्रं च रौद्रं वाप्यधिगच्छति॥ मारुतौशनसे चैव ब्रह्मलोकं स गच्छति।
54तत्र दैवतकन्याभिरासनेनोपचर्यते॥ भूर्भुवं चापि देवर्षि विश्वरूपमवेक्षते।
55तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यो रमयन्ति तम्॥ द्वात्रिंशद् रूपधारिण्यो मधुरा: समलंकृताः।
56चन्द्रादित्यावुभौ यावद् गगने चरतः प्रभो॥ तावच्चरत्यसौ धीरः सुधामृतरसाशनः।
57अष्टादशे यो दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै सप्तलोकान् स पश्यति।
58रथैः सनन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते॥ देवकन्याधिरूढस्तु भ्राजमानैः स्वलंकृतैः।
59व्याघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम्॥ विमानमुत्तमं दिव्यं सुसुखी ह्यधिरोहति।
60तत्र कल्पसहस्रं स कन्याभिः सह मोदते॥ सुधारसं च भुञ्जीत अमृतोपममुत्तमम्।
61एकोनविंशतिदिने यो भुङ्क्ते एकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै सप्तलोकान् स पश्यति।
62उत्तमं लभते स्थानमप्सरोगणसेवितम्॥ गन्धर्वैरुपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम्।
63तत्रामरवरस्त्रीभिर्मोदते विगतज्वरः॥ दिव्याम्बरधरः श्रीमानयुतानां शतं शतम्।
64पूर्णेऽथ विशे दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु सत्यवादी धृतव्रतः। अमांसाशी ब्रह्मचारी सर्वभूतहिते रतः॥ स लोकान् विपुलान् रम्यानादित्यानामुपाश्नुते।
65गन्धर्वैरप्सरोभिश्च दिव्यमाल्यानुलेपनैः॥ विमानैः काञ्चनैर्हद्यैः पृष्ठतश्चानुगम्यते।
66एकविंशे तु दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। लोकमौशनसं दिव्यं शक्रलोकं च गच्छति॥ अश्विनोर्मरुतां चैव सुखेष्वभिरतः सदा।
67अनभिज्ञश्च दुःखानां विमानवरमास्थितः॥ सेव्यमानो वरस्त्रीभिः क्रीडत्यमरवत् प्रभुः।
68द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो जातवेदसम्। अहिंसानिरतो धीमान् सत्यवागनसूयकः॥ लोकान् वसूनामाप्नोति दिवाकरसमप्रभः।
69कामचारी सुधाहारो विमानवरमास्थितः॥ रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः।
70त्रयोविंशे तु दिवसे प्राशेद् यस्त्वेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु मिताहारो जितेन्द्रियः। वायोरुशनसश्चैव रुद्रलोकं च गच्छति॥ कामचारी कामगमः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः।
71अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरमास्थितः॥ रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः।
72चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः॥ सदा द्वादशमासांश्च जुह्वानो जातवेदसम्। आदित्यानामधीवासे मोदमानो वसेच्चिरम्॥ दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः।
73विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनोरमे॥ रमते देवकन्यानां सहस्रैरयुतैस्तथा।
74पञ्चविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु पुष्कलं यानमारूहेत्।
75सिंहव्याघ्रप्रयुक्तस्तु मेघनिःस्वननादितैः॥ स रथैर्नन्दिघोषैश्च पृष्ठतो ह्यनुगम्यते। देवकन्यासमारूढैः काञ्चनैर्विमलैः शुभैः॥ विमानमुत्तमं दिव्यमास्थाय सुमनोहरम्। तत्र कल्पसहस्रं वै वसते स्त्रीशतावृते॥ सुधारसं चोपजीवनमृतोपममुत्तमम्।
76षड्विंशे दिवसे यस्तु प्रकुर्यादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु नियतो नियताशनः। जितेन्द्रियो वीतरागो जुह्वानो जातवेदसम्॥ स प्राप्नोति महाभागः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः। सप्तानां मरुतां लोकान् वसूनां चापि सोऽश्नुते॥१११ विमानैः स्फाटिकैर्दिव्यैः सर्वरत्नैरलंकृतैः। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पूज्यमानः प्रमोदते॥ द्वे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येज तेजसा।
77सप्तविंशेऽथ दिवसे यः कुर्यादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम्। फलं प्राप्नोति विपुलं देवलोके च पूज्यते॥ अमृताशी वसंस्तत्र स वितृष्णः प्रमोदते।
78देवर्षिचरितं राजन् राजर्षिभिरनुष्ठितम्॥ अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरमास्थितः।
79स्त्रीभिर्मनोभिरामाभी रममाणो मदोत्कटः॥ युगकल्पसहस्राणि त्रीण्यावसति वै सुखम्।
80योऽष्टाविंशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासांस्तु जितात्मा विजितेन्द्रियः। फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते॥ भोगवांस्तेजसा भाति सहस्रांशुरिंवामलः।
81सुकुमार्यश्च नार्यस्तं रममाणाः सुवर्चसः॥ पीनस्तनोरुजघना दिव्याभरणभूषिताः। रमयन्ति मनःकान्ते विमाने सूर्यसंनिभे॥ सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुतशतं समाः।
82एकोनत्रिंशे दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम्॥ सदा द्वादशमासान् वै जुह्वानो सत्यव्रतपरायणः। तस्य लोका: शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः॥ विमानं सूर्यचन्द्राभं दिव्यं समधिगच्छति। जातरूपमय युक्तं सर्वरत्नसमन्वितम्॥ अप्सरोगणसम्पूर्ण गन्धर्वैरभिनादितम्।
83तत्र चैनं शुभा नार्यो दिव्याभरणभूषिताः॥ मनोऽभिरामा मधुरा रमयन्ति मदोत्कटाः।
84भोगवांस्तेजसा युक्तो वैश्वानरसमप्रभः॥ दिव्यो दिव्येन वपुषा भ्राजमान इवामरः।
85वसूनां मरुतां चैव साध्यानामश्विनोस्तथा॥ रुद्राणां च तथा लोकं ब्रह्मलोकं च गच्छति।
86यस्तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः॥ सदा द्वादशमासान् वै ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्।
87सुधारसकृताहारः श्रीमान् सर्वमनोहरः॥ तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भ्राजते रश्मिवानिव।
88दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः॥ सुखेष्वभिरतो भोगी दुःखानामविजानकः।
89स्वयंप्रभाभिर्नारीभिर्विमानस्थो महीयते॥ रुद्रदेवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते।
90नानारमणरूपाभि नारागाभिरेव च॥ नानामधुरभाषाभिर्नानारतिभिरेव च।
91विमाने गगनाकारे सूर्यवैदूर्यसंनिभे॥ पृष्ठतः सामसंकाशे उदर्के चाम्रसवन्निभे। दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्ताचीलमण्डले॥ ऊर्ध्वं विचित्रसंकाशे नैको वसति पूजितः।
92यावद् वर्षसहस्रं वै जम्बुद्वीपे प्रवर्षति॥ तावत् संवत्सराः प्रोक्ता ब्रह्मलोकेऽस्य धीमतः।
93विपुषश्चैव यावन्त्यो निपतन्ति नभस्तलात्॥ वर्षासु वर्षतस्तावन्निवसत्यमरप्रभः।
94मासोपवासी वर्षस्तु दशभिः स्वर्गमुत्तमम्॥ महर्षित्वमथासाद्य सशरीरगतिर्भवेत्
95मुनिर्दान्तो जितक्रोधो जितशिश्चोदरः सदा॥ जुह्वन्नग्नीश्च नियत: संध्योपासनसेविता।
96बहुभिर्नियमैरवं शुचिरश्नाति यो नरः॥ अभ्रावकाशशीलश्च तस्य भानोरिव त्विषः।
97दिवं गत्वा शरीरेण स्वेन राजन् यथामरः॥ स्वर्गे पुण्यं यथाकाममुपभुङ्क्ते तथाविधः।
98एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिरुत्तमः॥ याख्यातो ह्यानुपूर्वेण उपवासफलात्मकः।
99दरिद्रैर्मनुजैः पार्थ प्राप्तं यज्ञफलं यथा॥ उपवासानिमान् कृत्वा गच्छेच्च परमां गतिम्। देवद्विजातिपूजायां रतो भरतसत्तम॥ उपवासविधिस्त्वेष विस्तरेण प्रकीर्तितः।
100नियतेष्वप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु॥ दम्भद्रोहनिवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत। अचलेष्वप्रकम्पेषु मा ते भूदत्र संशयः॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said O grandfather, you have duly described to us the subject of Sacrifices, including the merits in full that attach to them both here and hereafter.
2It should be remembered, however, O grandfather, that Sacrifices are incapable of being celebrated by poor men, for these require a large store of various articles.
3Indeed, O grandfather, the merit attaching to Sacrifices can be acquired by only kings and princes. That merit is incapable of being acquired by those who have no wealth and power and who live alone and are helpless.
4Do you tell, us O grandfather, what the ordinances are about those acts that are fraught with merit equal to what belongs to Sacrifices and which, therefore, are capable of being performed by poor men.
5Bhishma said Listen, O Yudhishthira! Those ordinances that I have told you of, those, viz., that were first promulgated by the great Rishis Angirasa, and that have reference to meritorious fasts for their soul, are considered as equal to Sacrifices.
6That man who takes one meal in the forenoon and one at night, without taking any food or drink during the interval and who observes this regulation for a period of six years successively abstaining all the while from injuring any creature and regularly pouring libations on his sacred fire every day, attains, forsooth, to success. Such a man acquires hereafter a car of the colour of heated gold, and acquires a residence, for millions of years, in the region of Prajapati, in the company of celestial ladies, that ever echoes with the sound of music and dance, and shines with the effulgence of fire.
7He who passes three years, taking one meal a day and abstaining all the while from intercourse with any other woman except his own married wife, attains to the merit of the Agnishtoma sacrifice.
8Such a man is considered as having performed a Sacrifice, with plenty of gifts in gold, that is dear to Vasava himself. By practising truthfulness of speech, making gifts, respecting the Brahmanas, avoiding malice, becoming forgiving and self controlled and conquering anger, a man acquires the highest end. Riding on a car of the colour of white clouds that is drawn by swans, he lives, for millions and millions of years, in the company of Apsaras. Fasting for a whole day and taking only one meal on the second day, he who pours libations upon his sacred fire for the period of a whole year, indeed, he who observes such a fast and attends every day to his fire and rises every day from bed before sunrise, acquires the merit of the Agnishtoma sacrifice. Such a man acquires a car drawn by swans and cranes.
9up from Surrounded by the most beautiful ladies, he lives in the region of Indra. That man who takes only one meal every third day, and pours libations every day on his sacred fire for a period of a whole year, indeed, he who thus attends to his fire every day and wakes sleep every morning before sun rise, acquires the high merit of the Atiratra sacrifice. He acquires a car drawn by peacocks and swans and cranes.
10Proceeding to the region of the seven Rishis, he lives there, surrounded by Apsaras of great beauty. It is wellknown that such residence lasts for full three Padmas of years.
11Fasting for three days successively, he who takes only one meal every fourth day, and pours libations every day on his sacred fire, acquires the great merit of the Vajapeya sacrifice. The car he acquires is graced by highly beautiful celestial ladies who have Indra for their father.
12He lives in the region, of Indra for millions and millions of years, and enjoys great happiness by witnessing the sports of the king of the gods.
13Fasting for four days successively he who eats only one meal every fifth day, and pours libations on the sacred fire every day for a the period of a whole year, and who lives without cupidity, telling the truth, respecting the Brahmanas, abstaining from every sort of injury, and avoiding malice and sin, acquires the merit of the Vajapeya sacrifice.
14The car he rides, is made of gold and drawn by swans and effulgent like many suns rising together. He acquires, besides, a palatial building of pure white.
15He lives there happily for full one and fifty Padmas of years.
16He who fasting for five days, takes food only on the sixth day, and pious libations on his sacred fire every day for one year, and who performs three ablutions in course of the day for purifying himself and saying his prayers and paying his adoration, and who leads a celibate life, divested of malice in his conduct, acquires the merit of the Gomedha sacrifice.
17He acquires an excellent car adorned with pure gold, effulgent like a blazing fire and drawn by swans and peacocks.
18He sleeps on the lap of Apsaras and is awakened every morning by the melodious sound of Nupuras and Kanchis.
19He leads such a happy life for ten thousand millions of years and three thousand millions besides and eight and ten Padmas and two Patakas.
20Such a man lives also, honoured by all, in the region of Brahma for as many years as there are hairs on the bodies of five thousand bears.
21Fasting for six days, he who takes only one meal every seventh day and pours libations on the sacred fire every day, for a full year, controlling speech all the while and observing the vow of celibacy and abstaining from the use of flowers and unguents and honey and meat, acquires the region of the Maruts and of Indra. Crowned with the fruition of every wish as it originates in the mind, he is waited upon and adored by celestial ladies.
22He acquires the merits of a sacrifice in which profuse gold is given away. Proceeding to the regions named, he lives there for numberless years in the enjoyment of greatest happiness.
23He who shows mercy to all and fasting for seven days eats on every eighth day for whole year, and, pouring libations every day on the sacred fire, worship the celestials, regularly, acquires the great merits of the Paundarika sacrifice. The car he rides is lotus-hued.
24on car Forsooth, such a man acquires also a large number of young and beautiful ladies, some having complexions that are dark, some with complexions that are gold, and some that are Shyamas, whose looks and gestures are of the most agreeable kind.
25He who fasts for eight days and takes only one meal on every ninth day for one full year, and pours libations on the sacred fire every day, wine the great merits of a thousand Horse sacrifices. The car he rides in Heaven is beautiful like a lotus.
26He always journeys, that accompanied by the daughters of Rudra bedecked with celestial garlands and gifted with the effulgence of the midday sun or of fires of burning flames.
27Acquiring the regions of Rudra, he lives there in great happiness for number less years.
28He who fasts for nine days and takes only one meal every tenth day for a whole year, and pours libations on his sacred fire every day, gains the high merit of a thousand Horse sacrifices and attains to the companionship of Brahmana's daughters whose beauty charm the hearts of all creatures.
29These ladies, possessed of such beauty, and some of them possessed of colour of the lotus and some like that of the same flower of the blue variety, always keep him in joy. He acquires a beautiful car which moves in beautiful circles and which looks like the dense cloud called Avarta, resemble also an ocean wave.
30That car resounds with the constant tinkle of rows of pearls and gems, and the melodious sound of conchs, and is adorned with columns made of crystals and diamonds, as also with an altar constructed of the same minerals.
31He rides such a car, drawn by swans and cranes, and lives for millions and millions of years in great happiness in Heaven.
32He who fasts for ten days and cats only clarified butter on every eleventh day for one full year and pours libations on his sacred fire every day, who never, in word or thought, seeks the company of other people's wives and who never utters a false hood even for the sake of his mother and father, succeeds in seeing Mahadeva of great power seated on his car. Such a person acquires the great merit of a thousand Horse sacrifices.
33He sees the car of the Selfcreate Brahman himself approach for taking him on it. He rides on it, accompanied by celestial ladies gifted with great beauty, and complexions as effulgent as that of pure gold.
34Gified with the blazing splendour of the cycle fire, he lives for many years in a celestial mansion in Heaven, full of every happiness.
35For those numberless years he experiences the joy of bending his head in respect to Rudra worshipped by the celestials and Danavas.
36Such a person sees every day the great god. That man who having fasted for eleven days, cats only a little clarified butter on the twelfth, and acts thus for a whole year, succeeds in acquiring the merits of all the Sacrifices. The car he rides, is effulgent like a dozen suns.
37Adorned with costly gems and pearls and corals, embellished with rows of swans and snakes and peacocks and Chakravakas uttering their melodious notes, and beautified with large domes, is the quarter to which he attains in the region of Brahman.
38That house, O king, is always filled with men and women. This is what the highly blessed Rishi Angirasa, knowing every duty, said.
39That man who having fasted twelve days, eats a little clarified butter on the thirteenth, and acts thus for a whose year, succeeds in acquiring the merits of the divine sacrifice.
40Such a man gets a car of the colour of the new-blown lotus, adorned with pure gold and heaps of jewels and gems.
41He goes to the regions of the Maruts which are full of celestial ladies, which are adorned with every kind of celestial ornament, which are filled with celestial perfumes, and which contain every element of happiness,
42That resolute resides in the abode of Brahma for the period counted as two Shankha, two Mahapadma, a Kalpa, four ages, ten crore and four Padma years.
43Soothed with the sound of music and the sweet voice of Gandharvas and the sounds and blare of drums and Panavas, he is constantly pleased by celestial ladies of great beauty.
44That man who having fasted for thirteen days, eats a little clarified butter on the fourteenth day, and acts thus for a full year, acquires the merits of the Mahamedha sacrifice.
45Celestial ladies of indescribable beauty, and whose age cannot be determined for they look ever young, adorned with every ornament and with armlets of blazing effulgence, wait upon him with many cars and follow him in his journeys.
46He is waked every morning from his bed by the melodious note of swans, the tinkle of Nupuras, and the highly agreeable jingle of Kanchis. Indeed, he lives in a superior house, waited upon by such celestial ladies, for years as countless as the sands on the shores of Ganga.
47That man who, keeping his senses under restraint, fasts for a fortnight and takes only one meal on the sixteenth day, and acts thus for a whole year, pouring libations every day on his sacred fire, acquires the great merits of a thousand Rajasuya sacrifices. The car he rides, is highly beautiful and is drawn by swans and peacocks.
48Riding on such a car which is, besides, adorned with garlands of pearls and the purest gold and graced with bevies of celestial ladies decked with ornaments of every sort, having one column and four arches and seven altars exceedingly auspicious, having thousand of banners and echoing with the sound of music, celestial and celestial attributes, set with gems and pearls and corals, and effulgent like lightning, such a man lives in Heaven for a thousand cycles, having elephants and rhinoceroses for dragging that car of his.
49That man who having fasted for fifteen days takes one meal on the sixteenth day and acts thus for one whole year, acquires the merits of the Soma sacrifice.
50Proceeding to the celestial region, he lives in the company of Soma's daughters. His body fragrant with unguents whose perfumes are as sweet as those of Soma himself, he acquires the power of going immediately to any place he likes.
51Seated on his car he is waited upon by beautiful damsels of agreeable manners, and commands all articles of enjoyment.
52He enjoys such happiness upto the period of one hundred Padma years as longer as ten Mahakalpa and four ages.
53That man who having fasted for sixteen days, eats a little clarified butter on the seventeenth day, and acts thus for a whole year, pouring libations every day on his sacred fire, proceeds to the regions of Varuna and Indra and Rudra and the Maruts and Ushanas and Brahman himself.
54There he is waited upon by celestial ladies and sees the celestial Rishi called Bhurbhuva and sees the entire universe.
55The daughters of the king of the dcities gladden him there. Those damsels, of agreeable manners and adorned with every ornament, are capable of assuming thirty-two forms.
56As long as the Sun and Moon move in the sky, so long does that wise man live in those regions of happiness, living upon the succulence of ambrosia and nectar.
57That man who having fasted for seventeen days, takes only one meal on the eighteenth day, and acts thus for a whose year, succeeds! in seeing the seven regions of the universe.
58While making his journeys on his car, he is always followed by a large train of cars producing the most agreeable rattle and ridden by celestial ladies shining with ornaments and beauty.
59Enjoying the greatest happiness, the car he rides, is celestial and endued with the greatest beauty. It is drawn by lions and tigers, and produces ratile as deep as the muttering of the clouds.
60He lives in such happiness for a thousand aeons, living with celestial ladies upon ambrosia that is as sweet as nectar itself.
61That man who having fasted, for eighteen days, eats only one meal on the nineteenth day and acts thus for a full year, succeeds in perceiving all the seven regions of the universe.
62The region to which he attains is peopled by various tribes of Apsaras and resounds with the sweet note of Gandharvas. The car he rides is effulgent like the sun.
63His heart shorn of every anxiety, he is waited upon by the foremost of celestial ladies. Decked with celestial garlands, and possessed of beauty, he lives in such happiness for millions and millions of years.
64That man who having fasted for nineteendays, eats only one meal on every twentieth day, and acts thus for a full year, observing all thie while truthfulness of speech and observance of other (excellent) rituals, abstaining also froin meat, leading a celibate life and devoted to the behoof of all creatures, acquires the extensive regions of great happiness, belonging to the Adityas.
65While making his journeys on his own car, he is followed by a large train of cars ridden by Gandharvas and Apsaras decked with celestial garlands and perfumes.
66That man who having fasted for twenty days, takes a single meal on the (wenty first day, and acts thus for a full year, pouring libations every day on his sacred fire, acquires the regions of Ushanas and Shakra, of the Ashvins and the Maruts, and lives there in uninterrupted happiness of great measure.
67Unacquainted with all sorrows; he rides the foremost of cars for making his journeys, and waited upon by foremost of celestial ladies, and possessed of power, he sports in joy like a celestial himself.
68That man who having fasted for twentyone day, and acts thus for a full year, pouring libations on his sacred fire every day, abstaining from injuring any creature, observing truthfulness of speech, and freed from malice, acquires the regions of the Vasus and becomes endued with solar effulgence.
69Gifted with the power of going every where that will, living upon nectar, and riding on the foremost of cars, his body decked with celestial ornaments, he sports in joy in the company of celestial ladies.
70That man who having fasted for twentytwo days, takes a single meal on the twenty third day, and acts thus for a full year, thus regulating his diet and keeping his senses under restraint acquires the regions of the wind God of Ushanas and of Rudras. Capable of going everywhere at will, and always roving at will, he is adored by various tribes of Apsaras. man
71Riding on the foremost of cars and his body decked with celestial ornaments, he sports for numberless years in great happiness in the company of celestial ladies.
72That who having fasted for twentythree days eats a little clarified butter on the twentyfourth day, and acts thus for a full year, pouring libations on his sacred fire, lives for countless years in great happiness in the regions of the Adityas, his body decked with celestial dresses and garlands and celestial perfumes and unguents.
73Riding on an excellent car, made of gold and gifted with great beauty and drawn by swans, he sports in joy in the company of thousands and thousands of celestial ladies.
74That man who having fasted for twenty four days, takes a single meal on the twentyfifth day, and acts thus for full year, Succeeds in getting a car of the foremost kind, full of every object of enjoyment.
75He is followed in his journeys by a large train of cars drawn by lions and tigers, and producing a sound as deep as the muttering of the clouds ridden by celestial ladies, and all made of pure gold and endued with great beauty. Himself riding on an excellent celestial car endued with great beauty, he lives in those regions for a thousand aeons, in the company of hundreds of celestial ladies and living upon ambrosia that is sweet as nectar itself.
76That man who having fasted for twentyfive days, takes only one meal on the twenty sixth day, and acts thus för a full year in the observance of such a regulation about diet, keeping his senses under restraint, freed from attachment, and pouring libations every day on his sacred fire, that blessed man, adored by the Apsaras, acquires the regions of the seven Maruts and the Vasus. When making his journeys, he is followed by a large train of cars made of excellent crystal and adorned with all sorts of geins, and ridden by Gandharvas and Apsaras who show him every honour. He lives in those regions, in enjoyment of such happiness, and gifted with celestial energy, for two thousand cycles.
77That man who having fasted for twentysix days eats a single meal on the twentyseventh day, and acts thus for a full year, pouring libations every day on his sacred fire, acquires great merit and proceeding to the celestial region, receives honours from the deities, Living there he subsists on nectar freed from thirst of every kind, and enjoying every happiness.
78His soul purified of every dross and making his journeys on a celestial car of great beauty, he lives there, O king, acting like the celestial Rishis and the royal sages.
79Gifted with great energy, he lives there in great happiness in the company of celestial ladies of highly agreeable manners, for three thousand cycles and aeons.
80That man who having fasted for twenty seven days, takes a single meal on the twentyeighth day, and acts thus for a full year, with soul and senses under perfect restraint, acquires very great merit, which, in fact, is equal to what is acquired by the celestial Rishis. Having every article of enjoyment, and gifted with great energy, he shines with the effulgence of the midday sun.
81Sportive ladies of the most delicate features and gifted with splendour of complexion, having deep bosoms, tapering thighs and full and round hips, decked with celestial ornaments, please him with their company while he rides on a delightent and excellent car effulgent like the sun and equipped with every article of enjoyment for thousands and thousands of aeons.
82That man who having fasted for twentyeight days, takes a single meal on the twentyninth day, and acts thus for a full year, observing all the while truthfulness of speech, acquires auspicious regions of great happiness that are adored by celestial Rishis and royal sages. The car he obtains is effulgent like the sun and the moon made of pure gold and adorned with every sort of gem, ridden by Apsaras and Gandharvas singing melodiously.
83Thereon he is attended by auspicious ladies adorned with celestial ornaments of every sort. Gifted with sweet dispositions and agreeable features, and endued with great energy, se gladden him with their company.
84Endued with every article of enjoyment and with great energy, and possessed of the splendour of a burning fire, he shines like a celestial, with a celestial form having every excellence.
85The regions he attains are those of the Vasus and the Maruts, of the Saddhyas and the Ashvins, of the Rudras and of Brahman himself.
86That man who having fasted for a full month, takes a single meal on the first day of the following month, and acts thus for a full year, loO king on all things impartially, attains to the regions of Brahman himself.
87There he lives upon ambrosia. Gifted with a beautiful form highly agreeable to all, he shines with energy and prosperity like the sun himself of a thousand rays.
88Devoted to yoga and adorned with celestial dresses and garlands and smeared with celestial pertumes and unguents, he passes his time in great happiness, not experiencing the least sorrow. He shines on his car attended by ladies that blaze forth with effulgence emitted by themselves.
89Those ladies the daughters of the celestial Rishis and the Rudras, worship him with veneration.
90Capable of assuming various forms that are highly delightful and highly agreeable, their speech is characterized by various kinds of sweetness, and they are able to please the person they wait upon in various kinds of ways.
91While making his journeys, he rides on a car that looks like the sky itself in colour, In his rear are cars which look like the Moon; before him are those which resemble the clouds; on his right are cars that are red; below him are those that are blue and above, him are those that are of variegated colour. He is always worshipped by those who wait upon him.
92Gifted with great wisdom, he lives in the region of Brahman for as many years as are measured by the drops of rain that fall in course of a thousand years on the insular continent of Jamvudvipa.
93Indeed, gifted with the effulgence a deity, he lives in that region of unalloyed happiness for as many years as the drops of rain which fall upon the Earth in the rainy season.
94The man who having fasted for a whole month, eats on the first day of the following months and acts thus for ten years, acquires the status of a great Rishi. He has not to undergo any change of form while going to the celestial region for enjoying the rewards of his deeds in this life.
95Indeed, this is the status which one acquires by controlling speech, practising self-denial, subjugating anger, sexual appetite, and the desire to eat, pouring libations on the sacred fire, and regularly worshipping the twotwilight's.
96That man who purifies hiinself by the observance of these and similar vows and practices, and who eats in this way, becomes as pure as other and gifted with solar effulgence.
97Such a man, o king proceeding to the celestial region in even his own corporeal frame, enjoys all the, happiness that is there like a celestial at his will.
98I have thus told you, O chief of the Bharatas, what the excellent ordinances are as son about sacrifices, one ' after another, dependent upon the fruits of fasts.
99Poor men, O of Pritha, may, nevertheless, acquire the fruits thereof (by the observance of fasts). By observing these fasts, even a poor man may acquire the highest end, O foremost one of Bharata's race, devoting himself all the while besides, to the worship of the celestials and the Brahinanas. I have thus recited to you in full the ordinance about fasts.
100Do not entertain any doubt about those men who so observe vows, who are so hecdful and pure and great, who are so freed from pride and malice, who are endued with such devoted understandings, and who pursue their end with such firinness and fixity of purpose without ever deviating from their path.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आपने हमें यज्ञों का विषय विधिपूर्वक बताया है, और उनसे इस लोक तथा परलोक में जो पुण्य जुड़ा है, वह भी पूर्णतः बताया है।
2किन्तु हे पितामह, यह स्मरण रखना चाहिए कि दरिद्र पुरुष यज्ञ नहीं कर सकते, क्योंकि इनके लिए नाना प्रकार की वस्तुओं का बड़ा संग्रह अपेक्षित होता है।
3हे पितामह, वस्तुतः यज्ञों से जुड़ा पुण्य केवल राजा और राजकुमार ही प्राप्त कर सकते हैं। वह पुण्य उन लोगों के लिए अप्राप्य है जिनके पास धन और शक्ति नहीं, जो अकेले रहते हैं और असहाय हैं।
4हे पितामह, हमें बताइए कि वे कौन-से विधान हैं जिन कर्मों में यज्ञों के समान पुण्य है और जो इसलिए दरिद्र पुरुषों द्वारा भी किए जा सकते हैं।
5भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, सुनो! जिन विधानों की मैंने तुमसे चर्चा की, अर्थात् जो सबसे पहले महर्षि अङ्गिरा द्वारा प्रवर्तित हुए और जो आत्मा के लिए पुण्यदायी उपवासों से सम्बन्ध रखते हैं, वे यज्ञों के समान माने जाते हैं।
6जो पुरुष एक भोजन पूर्वाह्न में और एक रात्रि में करता है, बीच के समय में कोई अन्न या पेय नहीं लेता, और लगातार छह वर्ष तक इस नियम का पालन करता है, इस बीच किसी प्राणी की हिंसा से विरत रहता है तथा प्रतिदिन नियमपूर्वक अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह निश्चय ही सिद्धि प्राप्त करता है। ऐसा पुरुष परलोक में तपे हुए स्वर्ण के वर्ण वाला रथ प्राप्त करता है, और प्रजापति के उस लोक में करोड़ों वर्ष तक दिव्य रमणियों के साथ निवास पाता है, जो संगीत और नृत्य की ध्वनि से सदा गूँजता रहता है और अग्नि के तेज से देदीप्यमान रहता है।
7जो तीन वर्ष प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर तथा इस बीच अपनी विवाहिता पत्नी के अतिरिक्त किसी अन्य स्त्री के संग से विरत रहकर बिताता है, वह अग्निष्टोम यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
8ऐसा पुरुष उस यज्ञ का कर्ता माना जाता है जिसमें प्रचुर स्वर्ण दान दिया गया हो और जो स्वयं वासव (इन्द्र) को प्रिय है। सत्यवचन का पालन करके, दान देकर, ब्राह्मणों का आदर करके, द्वेष का त्याग करके, क्षमाशील और जितेन्द्रिय होकर तथा क्रोध को जीतकर मनुष्य परम गति प्राप्त करता है। हंसों द्वारा खींचे जाने वाले श्वेत मेघ के वर्ण वाले रथ पर चढ़कर वह करोड़ों-करोड़ों वर्ष तक अप्सराओं के साथ रहता है। पूरा एक दिन उपवास करके दूसरे दिन केवल एक भोजन लेते हुए जो पूरे एक वर्ष तक अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है — वस्तुतः जो ऐसा उपवास करता है, प्रतिदिन अपनी अग्नि की सेवा करता है और प्रतिदिन सूर्योदय से पूर्व शय्या से उठता है — वह अग्निष्टोम यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है। ऐसा पुरुष हंसों और सारसों द्वारा खींचा जाने वाला रथ प्राप्त करता है।
9परम सुन्दरी रमणियों से घिरा हुआ वह इन्द्रलोक में निवास करता है। जो पुरुष प्रत्येक तीसरे दिन केवल एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है — वस्तुतः जो इस प्रकार प्रतिदिन अपनी अग्नि की सेवा करता है और प्रत्येक प्रातःकाल सूर्योदय से पूर्व निद्रा से जागता है — वह अतिरात्र यज्ञ का महान् पुण्य प्राप्त करता है। वह मयूरों, हंसों और सारसों द्वारा खींचा जाने वाला रथ प्राप्त करता है।
10सप्तर्षियों के लोक में जाकर वह वहाँ महान् सौन्दर्य वाली अप्सराओं से घिरा हुआ रहता है। प्रसिद्ध है कि ऐसा निवास पूरे तीन पद्म वर्षों तक रहता है।
11लगातार तीन दिन उपवास करके जो प्रत्येक चौथे दिन केवल एक भोजन लेता है और प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह वाजपेय यज्ञ का महान् पुण्य प्राप्त करता है। जो रथ उसे मिलता है, वह उन परम सुन्दरी दिव्य रमणियों से सुशोभित रहता है जिनके पिता इन्द्र हैं।
12वह करोड़ों-करोड़ों वर्ष तक इन्द्रलोक में रहता है और देवराज की क्रीड़ाएँ देखकर महान् सुख भोगता है।
13लगातार चार दिन उपवास करके जो प्रत्येक पाँचवें दिन केवल एक भोजन करता है और पूरे एक वर्ष तक प्रतिदिन अग्नि में आहुतियाँ देता है, तथा जो लोभरहित होकर, सत्य बोलते हुए, ब्राह्मणों का आदर करते हुए, सब प्रकार की हिंसा से विरत रहते हुए और द्वेष तथा पाप का त्याग करते हुए जीवन बिताता है, वह वाजपेय यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
14जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह स्वर्ण का बना, हंसों द्वारा खींचा जाने वाला और एक साथ उदित हुए अनेक सूर्यों के समान देदीप्यमान होता है। इसके अतिरिक्त वह शुद्ध श्वेत वर्ण का प्रासाद भी प्राप्त करता है।
15वह वहाँ पूरे इक्यावन पद्म वर्षों तक सुखपूर्वक रहता है।
16जो पाँच दिन उपवास करके केवल छठे दिन भोजन लेता है, और पूरे एक वर्ष प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, जो दिन भर में अपनी शुद्धि के लिए तीन बार स्नान करता है, सन्ध्या-वन्दन तथा उपासना करता है, और जो अपने आचरण में द्वेष से रहित रहकर ब्रह्मचर्य का पालन करता है, वह गोमेध यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
17वह शुद्ध स्वर्ण से सज्जित, प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान तथा हंसों और मयूरों द्वारा खींचा जाने वाला उत्तम रथ प्राप्त करता है।
18वह अप्सराओं की गोद में सोता है और प्रत्येक प्रातःकाल नूपुरों तथा करधनियों की मधुर ध्वनि से जगाया जाता है।
19वह ऐसा सुखमय जीवन दस सहस्र करोड़ वर्ष, तथा उसके अतिरिक्त तीन सहस्र करोड़ वर्ष, अठारह पद्म और दो पताक वर्षों तक बिताता है।
20ऐसा पुरुष सबके द्वारा सम्मानित होकर ब्रह्मलोक में भी उतने वर्षों तक रहता है जितने पाँच सहस्र भालुओं के शरीरों पर रोम होते हैं।
21छह दिन उपवास करके जो प्रत्येक सातवें दिन केवल एक भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक प्रतिदिन अग्नि में आहुतियाँ देता है, इस बीच वाणी को संयत रखता है, ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करता है और पुष्प, अनुलेपन, मधु तथा मांस के उपभोग से विरत रहता है, वह मरुतों और इन्द्र का लोक प्राप्त करता है। मन में जो भी कामना उत्पन्न हो उसकी पूर्ति से सम्पन्न होकर वह दिव्य रमणियों द्वारा सेवित और पूजित होता है।
22वह उस यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है जिसमें प्रचुर स्वर्ण दान दिया गया हो। उन उल्लिखित लोकों में जाकर वह वहाँ अगणित वर्षों तक परम सुख भोगते हुए रहता है।
23जो सब पर दया करता है और सात दिन उपवास करके प्रत्येक आठवें दिन भोजन करता है, और पूरे एक वर्ष प्रतिदिन अग्नि में आहुतियाँ देकर नियमपूर्वक देवताओं की पूजा करता है, वह पौण्डरीक यज्ञ का महान् पुण्य प्राप्त करता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह कमल के वर्ण का होता है।
24निश्चय ही ऐसा पुरुष बहुत-सी तरुण और सुन्दरी रमणियाँ भी प्राप्त करता है — कुछ श्याम वर्ण की, कुछ स्वर्ण के वर्ण की और कुछ श्यामा — जिनके कटाक्ष और हावभाव परम मनोहर होते हैं।
25जो आठ दिन उपवास करता है और पूरे एक वर्ष प्रत्येक नवें दिन केवल एक भोजन लेता है तथा प्रतिदिन अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह सहस्र अश्वमेध यज्ञों का महान् पुण्य प्राप्त करता है। स्वर्ग में जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह कमल के समान सुन्दर होता है।
26वह सदा रुद्र की उन कन्याओं के साथ यात्रा करता है जो दिव्य मालाओं से सुसज्जित तथा मध्याह्न के सूर्य अथवा प्रज्वलित अग्नियों के तेज से सम्पन्न होती हैं।
27रुद्र के लोक प्राप्त करके वह वहाँ अगणित वर्षों तक महान् सुख में रहता है।
28जो नौ दिन उपवास करता है और पूरे एक वर्ष प्रत्येक दसवें दिन केवल एक भोजन लेता है तथा प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह सहस्र अश्वमेध यज्ञों का महान् पुण्य प्राप्त करता है और ब्रह्मा की उन कन्याओं का सान्निध्य पाता है जिनका सौन्दर्य समस्त प्राणियों के हृदय को मोह लेता है।
29ऐसे सौन्दर्य से सम्पन्न वे रमणियाँ — जिनमें कुछ कमल के वर्ण की और कुछ उसी पुष्प की नील जाति के वर्ण की होती हैं — उसे सदा आनन्द में रखती हैं। वह ऐसा सुन्दर रथ प्राप्त करता है जो सुन्दर मण्डलों में चलता है और जो आवर्त नामक सघन मेघ के समान तथा समुद्र की तरंग के समान दिखाई देता है।
30वह रथ मोतियों और मणियों की पंक्तियों की निरन्तर झनकार तथा शङ्खों की मधुर ध्वनि से गूँजता रहता है, और स्फटिक तथा हीरे के बने स्तम्भों से एवं उन्हीं रत्नों की बनी वेदी से सुशोभित रहता है।
31वह हंसों और सारसों द्वारा खींचे जाने वाले ऐसे रथ पर चढ़ता है और करोड़ों-करोड़ों वर्ष तक स्वर्ग में महान् सुख में रहता है।
32जो दस दिन उपवास करता है और पूरे एक वर्ष प्रत्येक ग्यारहवें दिन केवल घृत ग्रहण करता है तथा प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, जो वचन या मन से भी कभी परायी स्त्रियों का संग नहीं चाहता और जो अपने माता-पिता के लिए भी कभी असत्य नहीं बोलता, वह महाबली महादेव को अपने रथ पर विराजमान देखने में समर्थ होता है। ऐसा पुरुष सहस्र अश्वमेध यज्ञों का महान् पुण्य प्राप्त करता है।
33वह स्वयंभू ब्रह्मा का रथ अपने को ले जाने के लिए आते हुए देखता है। वह महान् सौन्दर्य से सम्पन्न तथा शुद्ध स्वर्ण के समान देदीप्यमान वर्ण वाली दिव्य रमणियों के साथ उस पर चढ़ता है।
34प्रलयाग्नि के प्रज्वलित तेज से सम्पन्न होकर वह स्वर्ग के दिव्य भवन में सब प्रकार के सुख से भरा हुआ अनेक वर्षों तक रहता है।
35उन अगणित वर्षों तक वह देवताओं और दानवों द्वारा पूजित रुद्र के प्रति आदर से सिर झुकाने का आनन्द अनुभव करता है।
36ऐसा पुरुष प्रतिदिन उस महादेव के दर्शन करता है। जो पुरुष ग्यारह दिन उपवास करके बारहवें दिन केवल थोड़ा घृत लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह समस्त यज्ञों का पुण्य प्राप्त करने में सफल होता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह बारह सूर्यों के समान देदीप्यमान होता है।
37ब्रह्मलोक में उसे जो निवास प्राप्त होता है, वह बहुमूल्य मणियों, मोतियों और मूँगों से सज्जित, मधुर स्वर में बोलने वाले हंसों, सर्पों, मयूरों और चक्रवाकों की पंक्तियों से सुशोभित तथा विशाल गुम्बदों से सुन्दर बना हुआ होता है।
38हे राजन्, वह भवन सदा स्त्री-पुरुषों से भरा रहता है। प्रत्येक धर्म के ज्ञाता परम भाग्यशाली ऋषि अङ्गिरा ने ऐसा कहा है।
39जो पुरुष बारह दिन उपवास करके तेरहवें दिन थोड़ा घृत लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह दिव्य यज्ञ का पुण्य प्राप्त करने में सफल होता है।
40ऐसा पुरुष नवविकसित कमल के वर्ण वाला, शुद्ध स्वर्ण तथा रत्नों और मणियों के ढेरों से सज्जित रथ प्राप्त करता है।
41वह मरुतों के उन लोकों को जाता है जो दिव्य रमणियों से भरे हैं, जो सब प्रकार के दिव्य आभूषणों से सज्जित हैं, जो दिव्य सुगन्धों से पूर्ण हैं और जिनमें सुख का प्रत्येक अंग विद्यमान है।
42वह दृढ़व्रती पुरुष दो शङ्ख, दो महापद्म, एक कल्प, चार युग, दस करोड़ तथा चार पद्म वर्ष जितने काल तक ब्रह्मा के धाम में निवास करता है।
43संगीत की ध्वनि, गन्धर्वों के मधुर स्वर तथा मृदङ्गों और पणवों के नाद से आह्लादित होकर वह महान् सौन्दर्य वाली दिव्य रमणियों द्वारा निरन्तर प्रसन्न किया जाता है।
44जो पुरुष तेरह दिन उपवास करके चौदहवें दिन थोड़ा घृत लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह महामेध यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
45अवर्णनीय सौन्दर्य वाली दिव्य रमणियाँ, जिनकी अवस्था निश्चित नहीं की जा सकती क्योंकि वे सदा तरुण दिखाई देती हैं, जो प्रत्येक आभूषण तथा देदीप्यमान बाजूबन्दों से सज्जित हैं, अनेक रथों सहित उसकी सेवा करती हैं और उसकी यात्राओं में उसके पीछे चलती हैं।
46वह प्रत्येक प्रातःकाल हंसों के मधुर स्वर, नूपुरों की झनकार और करधनियों की परम मनोहर ध्वनि से अपनी शय्या से जगाया जाता है। वस्तुतः वह ऐसी दिव्य रमणियों से सेवित होकर उत्तम भवन में गङ्गा के तटों की बालुका के कणों जितने अगणित वर्षों तक रहता है।
47जो पुरुष अपनी इन्द्रियों को संयत रखते हुए एक पक्ष तक उपवास करता है और सोलहवें दिन केवल एक भोजन लेता है, और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह सहस्र राजसूय यज्ञों का महान् पुण्य प्राप्त करता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह परम सुन्दर होता है और हंसों तथा मयूरों द्वारा खींचा जाता है।
48इसके अतिरिक्त मोतियों तथा परम शुद्ध स्वर्ण की मालाओं से सज्जित, सब प्रकार के आभूषणों से विभूषित दिव्य रमणियों के समूहों से सुशोभित, एक स्तम्भ, चार तोरण तथा सात परम मङ्गलमय वेदियों वाले, सहस्रों ध्वजाओं से युक्त, संगीत की ध्वनि से गूँजते, दिव्य गुणों से सम्पन्न, मणियों, मोतियों और मूँगों से जड़े तथा विद्युत् के समान देदीप्यमान ऐसे रथ पर चढ़कर वह पुरुष सहस्र कल्पों तक स्वर्ग में रहता है, और हाथी तथा गैंडे उसके उस रथ को खींचते हैं।
49जो पुरुष पन्द्रह दिन उपवास करके सोलहवें दिन एक भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह सोमयज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
50दिव्य लोक को जाकर वह सोम की कन्याओं के साथ रहता है। उसका शरीर ऐसे अनुलेपनों से सुगन्धित रहता है जिनकी सुगन्ध स्वयं सोम के समान मधुर है, और वह जहाँ चाहे तत्काल जाने की शक्ति प्राप्त करता है।
51अपने रथ पर बैठा हुआ वह मनोहर आचरण वाली सुन्दरी रमणियों द्वारा सेवित होता है और भोग की समस्त वस्तुओं पर उसका अधिकार रहता है।
52वह सौ पद्म वर्षों तक, अर्थात् दस महाकल्प और चार युग जितने दीर्घ काल तक, ऐसा सुख भोगता है।
53जो पुरुष सोलह दिन उपवास करके सत्रहवें दिन थोड़ा घृत लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह वरुण, इन्द्र, रुद्र, मरुतों, उशना तथा स्वयं ब्रह्मा के लोकों को जाता है।
54वहाँ वह दिव्य रमणियों द्वारा सेवित होता है, भूर्भुव नामक दिव्य ऋषि का दर्शन करता है और समस्त ब्रह्माण्ड को देखता है।
55देवराज की कन्याएँ वहाँ उसे आनन्दित करती हैं। मनोहर आचरण वाली और प्रत्येक आभूषण से सज्जित वे कन्याएँ बत्तीस रूप धारण करने में समर्थ हैं।
56जब तक सूर्य और चन्द्रमा आकाश में विचरण करते हैं, तब तक वह बुद्धिमान् पुरुष अमृत और सुधा के रस पर जीवन बिताते हुए उन सुखमय लोकों में रहता है।
57जो पुरुष सत्रह दिन उपवास करके अठारहवें दिन केवल एक भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह ब्रह्माण्ड के सातों लोकों को देखने में समर्थ होता है।
58अपने रथ पर यात्रा करते समय उसके पीछे सदा रथों की बड़ी पंक्ति चलती है, जिनकी घरघराहट परम मनोहर होती है और जिन पर आभूषणों तथा सौन्दर्य से देदीप्यमान दिव्य रमणियाँ बैठी रहती हैं।
59परम सुख भोगते हुए वह जिस रथ पर चढ़ता है, वह दिव्य और परम सुन्दर होता है। वह सिंहों और व्याघ्रों द्वारा खींचा जाता है और मेघों की गर्जना के समान गम्भीर घरघराहट करता है।
60वह सहस्र कल्पों तक ऐसे ही सुख में रहता है, दिव्य रमणियों के साथ अमृत के समान मधुर सुधा का सेवन करते हुए।
61जो पुरुष अठारह दिन उपवास करके उन्नीसवें दिन केवल एक भोजन करता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह ब्रह्माण्ड के सातों लोकों का दर्शन करने में समर्थ होता है।
62वह जिस लोक को प्राप्त करता है, वह अप्सराओं की विविध जातियों से बसा हुआ है और गन्धर्वों के मधुर स्वर से गूँजता रहता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह सूर्य के समान देदीप्यमान होता है।
63उसका हृदय प्रत्येक चिन्ता से रहित होता है और वह श्रेष्ठ दिव्य रमणियों द्वारा सेवित होता है। दिव्य मालाओं से सुसज्जित और सौन्दर्य से सम्पन्न होकर वह करोड़ों-करोड़ों वर्ष तक ऐसे सुख में रहता है।
64जो पुरुष उन्नीस दिन उपवास करके प्रत्येक बीसवें दिन केवल एक भोजन करता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, इस बीच सत्यवचन तथा अन्य (उत्तम) आचारों का पालन करता है, मांस से भी विरत रहता है, ब्रह्मचर्य का जीवन बिताता है और समस्त प्राणियों के हित में लगा रहता है, वह आदित्यों के महान् सुखमय विस्तृत लोकों को प्राप्त करता है।
65अपने रथ पर यात्रा करते समय उसके पीछे रथों की बड़ी पंक्ति चलती है, जिन पर दिव्य मालाओं और सुगन्धों से सज्जित गन्धर्व और अप्सराएँ बैठे रहते हैं।
66जो पुरुष बीस दिन उपवास करके इक्कीसवें दिन एक भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह उशना और शक्र के, अश्विनीकुमारों और मरुतों के लोक प्राप्त करता है और वहाँ महान् अखण्ड सुख में रहता है।
67समस्त शोकों से अपरिचित वह श्रेष्ठ रथों पर यात्रा करता है, श्रेष्ठ दिव्य रमणियों द्वारा सेवित होता है, और शक्ति से सम्पन्न होकर स्वयं देवता के समान आनन्द से क्रीड़ा करता है।
68जो पुरुष इक्कीस दिन उपवास करता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, किसी प्राणी की हिंसा से विरत रहता है, सत्यवचन का पालन करता है और द्वेष से मुक्त रहता है, वह वसुओं के लोक प्राप्त करता है और सूर्य के समान तेज से सम्पन्न होता है।
69इच्छानुसार सर्वत्र जाने की शक्ति से सम्पन्न होकर, अमृत का आहार करते हुए और श्रेष्ठ रथों पर चढ़कर, दिव्य आभूषणों से सज्जित शरीर लिए वह दिव्य रमणियों के साथ आनन्द में क्रीड़ा करता है।
70जो पुरुष बाईस दिन उपवास करके तेईसवें दिन एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, इस प्रकार अपने आहार का नियमन करते हुए और अपनी इन्द्रियों को संयत रखते हुए, वह वायुदेव, उशना तथा रुद्रों के लोक प्राप्त करता है। इच्छानुसार सर्वत्र जाने में समर्थ और सदा स्वच्छन्द विचरण करता हुआ वह अप्सराओं की विविध जातियों द्वारा पूजित होता है।
71श्रेष्ठ रथों पर चढ़कर और दिव्य आभूषणों से सज्जित शरीर लिए वह दिव्य रमणियों के साथ अगणित वर्षों तक महान् सुख में क्रीड़ा करता है।
72जो पुरुष तेईस दिन उपवास करके चौबीसवें दिन थोड़ा घृत लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह दिव्य वस्त्रों, मालाओं तथा दिव्य सुगन्धों और अनुलेपनों से सज्जित शरीर लिए आदित्यों के लोकों में अगणित वर्षों तक महान् सुख में रहता है।
73स्वर्ण का बना, महान् सौन्दर्य से सम्पन्न और हंसों द्वारा खींचा जाने वाला उत्तम रथ चढ़कर वह सहस्रों-सहस्रों दिव्य रमणियों के साथ आनन्द में क्रीड़ा करता है।
74जो पुरुष चौबीस दिन उपवास करके पच्चीसवें दिन एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करता है, वह भोग की प्रत्येक वस्तु से भरा श्रेष्ठ रथ प्राप्त करने में सफल होता है।
75उसकी यात्राओं में उसके पीछे रथों की बड़ी पंक्ति चलती है, जो सिंहों और व्याघ्रों द्वारा खींचे जाते हैं, मेघों की गर्जना के समान गम्भीर ध्वनि करते हैं, जिन पर दिव्य रमणियाँ बैठी रहती हैं, और जो सब शुद्ध स्वर्ण के बने तथा महान् सौन्दर्य से सम्पन्न होते हैं। स्वयं महान् सौन्दर्य से सम्पन्न उत्तम दिव्य रथ पर चढ़कर वह सैकड़ों दिव्य रमणियों के साथ, अमृत के समान मधुर सुधा का सेवन करते हुए, उन लोकों में सहस्र कल्पों तक रहता है।
76जो पुरुष पच्चीस दिन उपवास करके छब्बीसवें दिन केवल एक भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक आहार का ऐसा नियम पालते हुए, अपनी इन्द्रियों को संयत रखते हुए, आसक्ति से मुक्त रहते हुए और प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देते हुए ऐसा करता है, वह भाग्यशाली पुरुष अप्सराओं द्वारा पूजित होकर सात मरुतों और वसुओं के लोक प्राप्त करता है। यात्रा करते समय उसके पीछे उत्तम स्फटिक के बने और सब प्रकार की मणियों से सज्जित रथों की बड़ी पंक्ति चलती है, जिन पर बैठे गन्धर्व और अप्सराएँ उसे सब प्रकार का सम्मान देते हैं। वह उन लोकों में ऐसा सुख भोगते हुए, दिव्य तेज से सम्पन्न होकर, दो सहस्र कल्पों तक रहता है।
77जो पुरुष छब्बीस दिन उपवास करके सत्ताईसवें दिन एक ही भोजन करता है और पूरे एक वर्ष तक ऐसा करते हुए प्रतिदिन अपनी अग्नि में आहुतियाँ देता है, वह महान् पुण्य प्राप्त करता है और दिव्य लोक को जाकर देवताओं से सम्मान पाता है। वहाँ रहते हुए वह प्रत्येक प्रकार की तृष्णा से मुक्त होकर अमृत का आहार करता है और सब प्रकार का सुख भोगता है।
78हे राजन्, प्रत्येक मल से शुद्ध आत्मा वाला होकर और महान् सौन्दर्य के दिव्य रथ पर यात्रा करते हुए वह वहाँ दिव्य ऋषियों और राजर्षियों के समान आचरण करता हुआ रहता है।
79महान् तेज से सम्पन्न होकर वह परम मनोहर आचरण वाली दिव्य रमणियों के साथ तीन सहस्र कल्पों और युगों तक महान् सुख में रहता है।
80जो पुरुष सत्ताईस दिन उपवास करके अट्ठाईसवें दिन एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक मन और इन्द्रियों को पूर्ण संयम में रखते हुए ऐसा करता है, वह अत्यन्त महान् पुण्य प्राप्त करता है, जो वस्तुतः दिव्य ऋषियों द्वारा अर्जित पुण्य के समान है। भोग की प्रत्येक वस्तु से सम्पन्न और महान् तेज से युक्त होकर वह मध्याह्न के सूर्य के तेज से देदीप्यमान होता है।
81परम सुकुमार अङ्गों वाली, वर्ण की कान्ति से सम्पन्न, गम्भीर वक्ष, सुडौल जङ्घाओं और पूर्ण गोल नितम्बों वाली, दिव्य आभूषणों से सज्जित क्रीड़ाशील रमणियाँ अपने संग से उसे प्रसन्न करती हैं, जब वह सूर्य के समान देदीप्यमान तथा भोग की प्रत्येक वस्तु से युक्त परम रमणीय उत्तम रथ पर सहस्रों-सहस्रों कल्पों तक विचरण करता है।
82जो पुरुष अट्ठाईस दिन उपवास करके उनतीसवें दिन एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक सत्यवचन का पालन करते हुए ऐसा करता है, वह दिव्य ऋषियों और राजर्षियों द्वारा पूजित महान् सुखमय मङ्गलमय लोक प्राप्त करता है। उसे जो रथ मिलता है, वह सूर्य और चन्द्रमा के समान देदीप्यमान, शुद्ध स्वर्ण का बना और सब प्रकार की मणियों से सज्जित होता है, जिस पर मधुर स्वर में गाते हुए अप्सराएँ और गन्धर्व बैठे रहते हैं।
83उस पर सब प्रकार के दिव्य आभूषणों से सज्जित मङ्गलमयी रमणियाँ उसकी सेवा करती हैं। मधुर स्वभाव और मनोहर रूप से युक्त तथा महान् तेज से सम्पन्न वे अपने संग से उसे आनन्दित करती हैं।
84भोग की प्रत्येक वस्तु और महान् तेज से युक्त तथा प्रज्वलित अग्नि की कान्ति से सम्पन्न होकर वह प्रत्येक उत्कर्ष से युक्त दिव्य रूप धारण किए देवता के समान शोभा पाता है।
85वह जिन लोकों को प्राप्त करता है, वे वसुओं और मरुतों के, साध्यों और अश्विनीकुमारों के, रुद्रों के तथा स्वयं ब्रह्मा के लोक हैं।
86जो पुरुष पूरे एक मास उपवास करके अगले मास के प्रथम दिन एक ही भोजन लेता है और पूरे एक वर्ष तक समस्त वस्तुओं को समभाव से देखते हुए ऐसा करता है, वह स्वयं ब्रह्मा के लोक को प्राप्त करता है।
87वहाँ वह अमृत का आहार करता है। सबको परम प्रिय सुन्दर रूप से सम्पन्न होकर वह सहस्र किरणों वाले सूर्य के समान तेज और समृद्धि से देदीप्यमान होता है।
88योग में निरत तथा दिव्य वस्त्रों और मालाओं से सज्जित और दिव्य सुगन्धों तथा अनुलेपनों से लिप्त होकर वह तनिक भी शोक अनुभव किए बिना अपना समय महान् सुख में बिताता है। अपने रथ पर वह उन रमणियों से सेवित होकर शोभा पाता है जो स्वयं अपने ही तेज से देदीप्यमान रहती हैं।
89वे रमणियाँ, जो दिव्य ऋषियों और रुद्रों की कन्याएँ हैं, श्रद्धा से उसकी पूजा करती हैं।
90परम रमणीय और परम मनोहर नाना रूप धारण करने में समर्थ उन रमणियों की वाणी नाना प्रकार की मधुरता से युक्त होती है, और वे जिसकी सेवा करती हैं उसे नाना प्रकार से प्रसन्न करने में समर्थ होती हैं।
91यात्रा करते समय वह ऐसे रथ पर चढ़ता है जो वर्ण में स्वयं आकाश के समान दिखाई देता है। उसके पीछे चन्द्रमा के समान दिखने वाले रथ रहते हैं; उसके आगे मेघ के समान; उसके दाहिनी ओर लाल वर्ण के रथ; उसके नीचे नील वर्ण के और उसके ऊपर विचित्र वर्ण के रथ रहते हैं। जो उसकी सेवा करते हैं, वे सदा उसकी पूजा करते हैं।
92महान् बुद्धि से सम्पन्न होकर वह ब्रह्मलोक में उतने वर्षों तक रहता है जितनी वर्षा की बूँदें जम्बूद्वीप नामक द्वीप पर सहस्र वर्षों में गिरती हैं।
93वस्तुतः देवता के समान तेज से सम्पन्न होकर वह उस अखण्ड सुख के लोक में उतने वर्षों तक रहता है जितनी वर्षा की बूँदें वर्षा ऋतु में पृथ्वी पर गिरती हैं।
94जो पुरुष पूरे एक मास उपवास करके अगले मास के प्रथम दिन भोजन करता है और दस वर्ष तक ऐसा करता है, वह महर्षि का पद प्राप्त करता है। इस जीवन के कर्मों के फल भोगने के लिए दिव्य लोक को जाते समय उसे कोई रूपान्तर नहीं करना पड़ता।
95वस्तुतः यह वही पद है जो वाणी को संयत करने, आत्मसंयम का अभ्यास करने, क्रोध, काम तथा भोजन की इच्छा को जीतने, अग्नि में आहुतियाँ देने और नियमपूर्वक दोनों सन्ध्याओं की उपासना करने से प्राप्त होता है।
96जो पुरुष इन तथा इनके समान व्रतों और आचरणों से अपने को शुद्ध करता है और इस प्रकार भोजन करता है, वह आकाश के समान निर्मल तथा सूर्य के समान तेज से सम्पन्न हो जाता है।
97हे राजन्, ऐसा पुरुष अपने इसी शरीर से दिव्य लोक को जाकर वहाँ के समस्त सुख देवता के समान इच्छानुसार भोगता है।
98हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हें यज्ञों के विषय में वे उत्तम विधान क्रमशः बता दिए, जो उपवासों के फलों पर आश्रित हैं।
99हे पृथापुत्र, तथापि दरिद्र पुरुष भी (उपवासों के आचरण से) उनके फल प्राप्त कर सकते हैं। हे भरतवंश के श्रेष्ठ पुरुष, इन उपवासों का आचरण करके, और साथ ही देवताओं तथा ब्राह्मणों की पूजा में लगे रहकर, दरिद्र पुरुष भी परम गति प्राप्त कर सकता है। इस प्रकार मैंने तुम्हें उपवासों का विधान पूर्णतः सुना दिया।
100जो पुरुष इस प्रकार व्रतों का पालन करते हैं, जो इतने सावधान, पवित्र और महान् हैं, जो अभिमान और द्वेष से इतने मुक्त हैं, जो ऐसी समर्पित बुद्धि से युक्त हैं, और जो अपने मार्ग से कभी विचलित हुए बिना ऐसी दृढ़ता और स्थिर संकल्प से अपने लक्ष्य का अनुसरण करते हैं — उनके विषय में कोई सन्देह मत करो।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईंले हामीलाई यज्ञहरूको विषय विधिपूर्वक बताउनुभयो, र तिनबाट यस लोक तथा परलोकमा जुन पुण्य जोडिएको छ, त्यो पनि पूर्णतः बताउनुभयो।
2तर हे पितामह, यो सम्झनुपर्छ कि दरिद्र पुरुषले यज्ञ गर्न सक्दैनन्, किनभने यिनका लागि नाना प्रकारका वस्तुको ठूलो सङ्ग्रह आवश्यक हुन्छ।
3हे पितामह, वस्तुतः यज्ञहरूसँग जोडिएको पुण्य केवल राजा र राजकुमारले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन्। त्यो पुण्य ती मानिसका लागि अप्राप्य छ जससँग धन र शक्ति छैन, जो एक्लै बस्छन् र असहाय छन्।
4हे पितामह, हामीलाई भन्नुहोस् कि ती कुन विधान हुन् जुन कर्ममा यज्ञहरूसमान पुण्य छ र जो त्यसैले दरिद्र पुरुषहरूद्वारा पनि गर्न सकिन्छ।
5भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, सुन! जुन विधानको मैले तिमीसँग चर्चा गरेँ, अर्थात् जो सबभन्दा पहिले महर्षि अङ्गिराद्वारा प्रवर्तित भए र जो आत्माका लागि पुण्यदायी उपवाससँग सम्बन्ध राख्छन्, ती यज्ञहरूसमान मानिन्छन्।
6जुन पुरुषले एक भोजन पूर्वाह्नमा र एक रातमा गर्दछ, बीचको समयमा कुनै अन्न वा पेय लिँदैन, र लगातार छ वर्षसम्म यस नियमको पालन गर्दछ, यसै बीच कुनै प्राणीको हिंसाबाट विरत रहन्छ तथा प्रतिदिन नियमपूर्वक आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले निश्चय नै सिद्धि प्राप्त गर्दछ। यस्तो पुरुषले परलोकमा तातेको सुनको वर्ण भएको रथ प्राप्त गर्दछ, र प्रजापतिको त्यस लोकमा करोडौँ वर्षसम्म दिव्य रमणीहरूसँग निवास पाउँछ, जो सङ्गीत र नृत्यको ध्वनिले सधैँ गुञ्जिरहन्छ र अग्निको तेजले देदीप्यमान रहन्छ।
7जसले तीन वर्ष प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर तथा यसै बीच आफ्नी विवाहिता पत्नीबाहेक अन्य कुनै स्त्रीको सङ्गबाट विरत रहेर बिताउँछ, उसले अग्निष्टोम यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
8यस्तो पुरुष त्यस यज्ञको कर्ता मानिन्छ जसमा प्रचुर सुन दान दिइएको होस् र जो स्वयं वासव (इन्द्र)लाई प्रिय छ। सत्यवचनको पालन गरेर, दान दिएर, ब्राह्मणहरूको आदर गरेर, द्वेषको त्याग गरेर, क्षमाशील र जितेन्द्रिय भएर तथा क्रोधलाई जितेर मानिसले परम गति प्राप्त गर्दछ। हाँसहरूले तानिने सेतो बादलको वर्ण भएको रथमा चढेर ऊ करोडौँ-करोडौँ वर्षसम्म अप्सराहरूसँग रहन्छ। पूरै एक दिन उपवास गरेर दोस्रो दिन केवल एक भोजन लिँदै जसले पूरै एक वर्षसम्म आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ — वस्तुतः जसले यस्तो उपवास गर्दछ, प्रतिदिन आफ्नो अग्निको सेवा गर्दछ र प्रतिदिन सूर्योदयअघि ओछ्यानबाट उठ्छ — उसले अग्निष्टोम यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ। यस्तो पुरुषले हाँस र सारसहरूले तानिने रथ प्राप्त गर्दछ।
9परम सुन्दरी रमणीहरूले घेरिएर ऊ इन्द्रलोकमा निवास गर्दछ। जुन पुरुषले प्रत्येक तेस्रो दिन केवल एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ — वस्तुतः जसले यसरी प्रतिदिन आफ्नो अग्निको सेवा गर्दछ र प्रत्येक बिहान सूर्योदयअघि निद्राबाट ब्युँझन्छ — उसले अतिरात्र यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। उसले मयूर, हाँस र सारसहरूले तानिने रथ प्राप्त गर्दछ।
10सप्तर्षिहरूको लोकमा गएर ऊ त्यहाँ महान् सौन्दर्य भएका अप्सराहरूले घेरिएर रहन्छ। प्रसिद्ध छ कि यस्तो निवास पूरै तीन पद्म वर्षसम्म रहन्छ।
11लगातार तीन दिन उपवास गरेर जसले प्रत्येक चौथो दिन केवल एक भोजन लिन्छ र प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले वाजपेय यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। जुन रथ उसले पाउँछ, त्यो ती परम सुन्दरी दिव्य रमणीहरूले सुशोभित रहन्छ जसका पिता इन्द्र हुन्।
12ऊ करोडौँ-करोडौँ वर्षसम्म इन्द्रलोकमा रहन्छ र देवराजका क्रीडा हेरेर महान् सुख भोग्छ।
13लगातार चार दिन उपवास गरेर जसले प्रत्येक पाँचौँ दिन केवल एक भोजन गर्दछ र पूरै एक वर्षसम्म प्रतिदिन अग्निमा आहुति दिन्छ, तथा जो लोभरहित भई, सत्य बोल्दै, ब्राह्मणहरूको आदर गर्दै, सबै प्रकारको हिंसाबाट विरत रहँदै र द्वेष तथा पापको त्याग गर्दै जीवन बिताउँछ, उसले वाजपेय यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
14जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो सुनको बनेको, हाँसहरूले तानिने र एकैसाथ उदाएका अनेक सूर्यजस्तै देदीप्यमान हुन्छ। यसबाहेक उसले शुद्ध सेतो वर्णको प्रासाद पनि प्राप्त गर्दछ।
15ऊ त्यहाँ पूरै एकाउन्न पद्म वर्षसम्म सुखपूर्वक रहन्छ।
16जसले पाँच दिन उपवास गरेर केवल छैटौँ दिन भोजन लिन्छ, र पूरै एक वर्ष प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, जसले दिनभरिमा आफ्नो शुद्धिका लागि तीन पटक स्नान गर्दछ, सन्ध्यावन्दन तथा उपासना गर्दछ, र जसले आफ्नो आचरणमा द्वेषरहित रहेर ब्रह्मचर्यको पालन गर्दछ, उसले गोमेध यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
17उसले शुद्ध सुनले सजिएको, प्रज्वलित अग्निजस्तै देदीप्यमान तथा हाँस र मयूरहरूले तानिने उत्तम रथ प्राप्त गर्दछ।
18ऊ अप्सराहरूको काखमा सुत्छ र प्रत्येक बिहान नूपुर तथा करधनीका मधुर ध्वनिले ब्युँझाइन्छ।
19ऊ यस्तो सुखमय जीवन दस हजार करोड वर्ष, तथा त्यसबाहेक तीन हजार करोड वर्ष, अठार पद्म र दुई पताक वर्षसम्म बिताउँछ।
20यस्तो पुरुष सबैद्वारा सम्मानित भएर ब्रह्मलोकमा पनि त्यति वर्षसम्म रहन्छ जति पाँच हजार भालुका शरीरमा रौँ हुन्छन्।
21छ दिन उपवास गरेर जसले प्रत्येक सातौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म प्रतिदिन अग्निमा आहुति दिन्छ, यसै बीच वाणीलाई संयत राख्छ, ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्दछ र पुष्प, लेपन, मह तथा मासुको उपभोगबाट विरत रहन्छ, उसले मरुत्हरू र इन्द्रको लोक प्राप्त गर्दछ। मनमा जुनसुकै कामना उत्पन्न भए पनि त्यसको पूर्तिले सम्पन्न भई ऊ दिव्य रमणीहरूद्वारा सेवित र पूजित हुन्छ।
22उसले त्यस यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ जसमा प्रचुर सुन दान दिइएको होस्। ती उल्लिखित लोकमा गएर ऊ त्यहाँ अगणित वर्षसम्म परम सुख भोग्दै रहन्छ।
23जसले सबैमाथि दया गर्दछ र सात दिन उपवास गरेर प्रत्येक आठौँ दिन भोजन गर्दछ, र पूरै एक वर्ष प्रतिदिन अग्निमा आहुति दिएर नियमपूर्वक देवताहरूको पूजा गर्दछ, उसले पौण्डरीक यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो कमलको वर्णको हुन्छ।
24निश्चय नै यस्तो पुरुषले धेरै तरुण र सुन्दरी रमणी पनि प्राप्त गर्दछ — केही श्याम वर्णका, केही सुनको वर्णका र केही श्यामा — जसका कटाक्ष र हावभाव परम मनोहर हुन्छन्।
25जसले आठ दिन उपवास गर्दछ र पूरै एक वर्ष प्रत्येक नवौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ तथा प्रतिदिन अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले हजार अश्वमेध यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। स्वर्गमा जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो कमलजस्तै सुन्दर हुन्छ।
26ऊ सधैँ रुद्रका ती कन्याहरूसँग यात्रा गर्दछ जो दिव्य मालाले सुसज्जित तथा मध्याह्नको सूर्य अथवा प्रज्वलित अग्निको तेजले सम्पन्न हुन्छन्।
27रुद्रको लोक प्राप्त गरेर ऊ त्यहाँ अगणित वर्षसम्म महान् सुखमा रहन्छ।
28जसले नौ दिन उपवास गर्दछ र पूरै एक वर्ष प्रत्येक दसौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ तथा प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले हजार अश्वमेध यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ र ब्रह्माका ती कन्याहरूको सान्निध्य पाउँछ जसको सौन्दर्यले सम्पूर्ण प्राणीको हृदय मोहित पार्दछ।
29यस्तो सौन्दर्यले सम्पन्न ती रमणीहरू — जसमध्ये केही कमलको वर्णका र केही त्यसै फूलको नीलो जातिको वर्णका हुन्छन् — उसलाई सधैँ आनन्दमा राख्छन्। उसले यस्तो सुन्दर रथ प्राप्त गर्दछ जो सुन्दर मण्डलमा हिँड्छ र जो आवर्त नामक सघन मेघजस्तै तथा समुद्रको छालजस्तै देखिन्छ।
30त्यो रथ मोती र मणिका पङ्क्तिको निरन्तर झङ्कार तथा शङ्खको मधुर ध्वनिले गुञ्जिरहन्छ, र स्फटिक तथा हीराका बनेका स्तम्भ एवं तिनै रत्नले बनेको वेदीले सुशोभित रहन्छ।
31ऊ हाँस र सारसहरूले तानिने यस्तो रथमा चढ्छ र करोडौँ-करोडौँ वर्षसम्म स्वर्गमा महान् सुखमा रहन्छ।
32जसले दस दिन उपवास गर्दछ र पूरै एक वर्ष प्रत्येक एघारौँ दिन केवल घिउ ग्रहण गर्दछ तथा प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, जसले वचन वा मनले पनि कहिल्यै अर्काकी स्त्रीको सङ्ग चाहँदैन र जसले आफ्ना आमाबाबुका लागि पनि कहिल्यै असत्य बोल्दैन, ऊ महाबली महादेवलाई आफ्नो रथमा विराजमान देख्न समर्थ हुन्छ। यस्तो पुरुषले हजार अश्वमेध यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
33ऊ स्वयम्भू ब्रह्माको रथ आफूलाई लैजान आइरहेको देख्छ। ऊ महान् सौन्दर्यले सम्पन्न तथा शुद्ध सुनजस्तै देदीप्यमान वर्ण भएका दिव्य रमणीहरूसँग त्यसमा चढ्छ।
34प्रलयाग्निको प्रज्वलित तेजले सम्पन्न भई ऊ स्वर्गको दिव्य भवनमा सबै प्रकारको सुखले भरिएर अनेक वर्षसम्म रहन्छ।
35ती अगणित वर्षसम्म ऊ देवता र दानवहरूद्वारा पूजित रुद्रप्रति आदरले शिर झुकाउने आनन्द अनुभव गर्दछ।
36यस्तो पुरुषले प्रतिदिन ती महादेवको दर्शन गर्दछ। जुन पुरुषले एघार दिन उपवास गरेर बाह्रौँ दिन केवल थोरै घिउ लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ सम्पूर्ण यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो बाह्र सूर्यजस्तै देदीप्यमान हुन्छ।
37ब्रह्मलोकमा उसलाई जुन निवास प्राप्त हुन्छ, त्यो बहुमूल्य मणि, मोती र मुगाले सजिएको, मधुर स्वरमा बोल्ने हाँस, सर्प, मयूर र चक्रवाकका पङ्क्तिले सुशोभित तथा विशाल गुम्बजले सुन्दर बनेको हुन्छ।
38हे राजन्, त्यो भवन सधैँ स्त्री-पुरुषले भरिएको रहन्छ। प्रत्येक धर्मका ज्ञाता परम भाग्यशाली ऋषि अङ्गिराले यसो भनेका हुन्।
39जुन पुरुषले बाह्र दिन उपवास गरेर तेह्रौँ दिन थोरै घिउ लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ दिव्य यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
40यस्तो पुरुषले भर्खर फुलेको कमलको वर्ण भएको, शुद्ध सुन तथा रत्न र मणिका थुप्रोले सजिएको रथ प्राप्त गर्दछ।
41ऊ मरुत्हरूका ती लोकमा जान्छ जो दिव्य रमणीहरूले भरिएका छन्, जो सबै प्रकारका दिव्य आभूषणले सजिएका छन्, जो दिव्य सुगन्धले पूर्ण छन् र जसमा सुखको प्रत्येक अङ्ग विद्यमान छ।
42त्यो दृढव्रती पुरुष दुई शङ्ख, दुई महापद्म, एक कल्प, चार युग, दस करोड तथा चार पद्म वर्ष जति कालसम्म ब्रह्माको धाममा निवास गर्दछ।
43सङ्गीतको ध्वनि, गन्धर्वहरूको मधुर स्वर तथा मृदङ्ग र पणवका नादले आह्लादित भई ऊ महान् सौन्दर्य भएका दिव्य रमणीहरूद्वारा निरन्तर प्रसन्न पारिन्छ।
44जुन पुरुषले तेह्र दिन उपवास गरेर चौधौँ दिन थोरै घिउ लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, उसले महामेध यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
45अवर्णनीय सौन्दर्य भएका दिव्य रमणीहरू, जसको उमेर निश्चित गर्न सकिँदैन किनभने तिनीहरू सधैँ तरुण देखिन्छन्, जो प्रत्येक आभूषण तथा देदीप्यमान बाजुबन्दले सजिएका छन्, अनेक रथसहित उसको सेवा गर्दछन् र उसका यात्रामा उसको पछि लाग्छन्।
46ऊ प्रत्येक बिहान हाँसका मधुर स्वर, नूपुरको झङ्कार र करधनीका परम मनोहर ध्वनिले आफ्नो ओछ्यानबाट ब्युँझाइन्छ। वस्तुतः ऊ यस्ता दिव्य रमणीहरूद्वारा सेवित भई उत्तम भवनमा गङ्गाका किनारका बालुवाका कणजति अगणित वर्षसम्म रहन्छ।
47जुन पुरुषले आफ्ना इन्द्रिय संयत राख्दै एक पक्षसम्म उपवास गर्दछ र सोह्रौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ, र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले हजार राजसूय यज्ञको महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो परम सुन्दर हुन्छ र हाँस तथा मयूरहरूले तानिन्छ।
48यसबाहेक मोती तथा परम शुद्ध सुनका मालाले सजिएको, सबै प्रकारका आभूषणले विभूषित दिव्य रमणीहरूका समूहले सुशोभित, एक स्तम्भ, चार तोरण तथा सात परम मङ्गलमय वेदी भएको, हजारौँ ध्वजाले युक्त, सङ्गीतको ध्वनिले गुञ्जिने, दिव्य गुणले सम्पन्न, मणि, मोती र मुगाले जडिएको तथा बिजुलीजस्तै देदीप्यमान यस्तो रथमा चढेर त्यो पुरुष हजार कल्पसम्म स्वर्गमा रहन्छ, र हात्ती तथा गैँडाले उसको त्यो रथ तान्दछन्।
49जुन पुरुषले पन्ध्र दिन उपवास गरेर सोह्रौँ दिन एक भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, उसले सोमयज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
50दिव्य लोकमा गएर ऊ सोमका कन्याहरूसँग रहन्छ। उसको शरीर यस्ता लेपनले सुगन्धित रहन्छ जसको सुगन्ध स्वयं सोमजस्तै मधुर छ, र ऊ जहाँ चाह्यो त्यहीँ तत्काल जाने शक्ति प्राप्त गर्दछ।
51आफ्नो रथमा बसेर ऊ मनोहर आचरण भएका सुन्दरी रमणीहरूद्वारा सेवित हुन्छ र भोगका सम्पूर्ण वस्तुमाथि उसको अधिकार रहन्छ।
52ऊ सय पद्म वर्षसम्म, अर्थात् दस महाकल्प र चार युग जति दीर्घ कालसम्म, यस्तो सुख भोग्छ।
53जुन पुरुषले सोह्र दिन उपवास गरेर सत्रहौँ दिन थोरै घिउ लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, ऊ वरुण, इन्द्र, रुद्र, मरुत्हरू, उशना तथा स्वयं ब्रह्माका लोकमा जान्छ।
54त्यहाँ ऊ दिव्य रमणीहरूद्वारा सेवित हुन्छ, भूर्भुव नामक दिव्य ऋषिको दर्शन गर्दछ र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड देख्छ।
55देवराजका कन्याहरूले त्यहाँ उसलाई आनन्दित पार्दछन्। मनोहर आचरण भएका र प्रत्येक आभूषणले सजिएका ती कन्याहरू बत्तीस रूप धारण गर्न समर्थ छन्।
56जबसम्म सूर्य र चन्द्रमा आकाशमा विचरण गर्दछन्, तबसम्म त्यो बुद्धिमान् पुरुष अमृत र सुधाको रसमा जीवन बिताउँदै ती सुखमय लोकमा रहन्छ।
57जुन पुरुषले सत्र दिन उपवास गरेर अठारौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ ब्रह्माण्डका सातै लोक देख्न समर्थ हुन्छ।
58आफ्नो रथमा यात्रा गर्दा उसको पछाडि सधैँ रथहरूको ठूलो पङ्क्ति चल्दछ, जसको घडघडाहट परम मनोहर हुन्छ र जसमा आभूषण तथा सौन्दर्यले देदीप्यमान दिव्य रमणीहरू बसेका हुन्छन्।
59परम सुख भोग्दै ऊ जुन रथमा चढ्छ, त्यो दिव्य र परम सुन्दर हुन्छ। त्यो सिंह र बाघहरूले तानिन्छ र मेघको गर्जनजस्तै गम्भीर घडघडाहट गर्दछ।
60ऊ हजार कल्पसम्म यस्तै सुखमा रहन्छ, दिव्य रमणीहरूसँग अमृतजस्तै मधुर सुधाको सेवन गर्दै।
61जुन पुरुषले अठार दिन उपवास गरेर उन्नाइसौँ दिन केवल एक भोजन गर्दछ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ ब्रह्माण्डका सातै लोकको दर्शन गर्न समर्थ हुन्छ।
62ऊ जुन लोक प्राप्त गर्दछ, त्यो अप्सराहरूका विविध जातिले बसेको छ र गन्धर्वहरूको मधुर स्वरले गुञ्जिरहन्छ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो सूर्यजस्तै देदीप्यमान हुन्छ।
63उसको हृदय प्रत्येक चिन्ताबाट रहित हुन्छ र ऊ श्रेष्ठ दिव्य रमणीहरूद्वारा सेवित हुन्छ। दिव्य मालाले सुसज्जित र सौन्दर्यले सम्पन्न भई ऊ करोडौँ-करोडौँ वर्षसम्म यस्तो सुखमा रहन्छ।
64जुन पुरुषले उन्नाइस दिन उपवास गरेर प्रत्येक बीसौँ दिन केवल एक भोजन गर्दछ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, यसै बीच सत्यवचन तथा अन्य (उत्तम) आचारको पालन गर्दछ, मासुबाट पनि विरत रहन्छ, ब्रह्मचर्यको जीवन बिताउँछ र सम्पूर्ण प्राणीको हितमा लागिरहन्छ, उसले आदित्यहरूका महान् सुखमय विस्तृत लोक प्राप्त गर्दछ।
65आफ्नो रथमा यात्रा गर्दा उसको पछाडि रथहरूको ठूलो पङ्क्ति चल्दछ, जसमा दिव्य माला र सुगन्धले सजिएका गन्धर्व र अप्सराहरू बसेका हुन्छन्।
66जुन पुरुषले बीस दिन उपवास गरेर एक्काइसौँ दिन एक भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले उशना र शक्रका, अश्विनीकुमार र मरुत्हरूका लोक प्राप्त गर्दछ र त्यहाँ महान् अखण्ड सुखमा रहन्छ।
67सम्पूर्ण शोकसँग अपरिचित ऊ श्रेष्ठ रथहरूमा यात्रा गर्दछ, श्रेष्ठ दिव्य रमणीहरूद्वारा सेवित हुन्छ, र शक्तिले सम्पन्न भई स्वयं देवताजस्तै आनन्दले क्रीडा गर्दछ।
68जुन पुरुषले एक्काइस दिन उपवास गर्दछ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, कुनै प्राणीको हिंसाबाट विरत रहन्छ, सत्यवचनको पालन गर्दछ र द्वेषबाट मुक्त रहन्छ, उसले वसुहरूका लोक प्राप्त गर्दछ र सूर्यजस्तै तेजले सम्पन्न हुन्छ।
69इच्छाअनुसार सर्वत्र जाने शक्तिले सम्पन्न भई, अमृतको आहार गर्दै र श्रेष्ठ रथहरूमा चढेर, दिव्य आभूषणले सजिएको शरीर लिई ऊ दिव्य रमणीहरूसँग आनन्दमा क्रीडा गर्दछ।
70जुन पुरुषले बाइस दिन उपवास गरेर तेइसौँ दिन एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, यसरी आफ्नो आहारको नियमन गर्दै र आफ्ना इन्द्रिय संयत राख्दै, उसले वायुदेव, उशना तथा रुद्रहरूका लोक प्राप्त गर्दछ। इच्छाअनुसार सर्वत्र जान समर्थ र सधैँ स्वच्छन्द विचरण गर्दै ऊ अप्सराहरूका विविध जातिद्वारा पूजित हुन्छ।
71श्रेष्ठ रथहरूमा चढेर र दिव्य आभूषणले सजिएको शरीर लिई ऊ दिव्य रमणीहरूसँग अगणित वर्षसम्म महान् सुखमा क्रीडा गर्दछ।
72जुन पुरुषले तेइस दिन उपवास गरेर चौबीसौँ दिन थोरै घिउ लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, ऊ दिव्य वस्त्र, माला तथा दिव्य सुगन्ध र लेपनले सजिएको शरीर लिई आदित्यहरूका लोकमा अगणित वर्षसम्म महान् सुखमा रहन्छ।
73सुनको बनेको, महान् सौन्दर्यले सम्पन्न र हाँसहरूले तानिने उत्तम रथ चढेर ऊ हजारौँ-हजारौँ दिव्य रमणीहरूसँग आनन्दमा क्रीडा गर्दछ।
74जुन पुरुषले चौबीस दिन उपवास गरेर पच्चीसौँ दिन एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ भोगका प्रत्येक वस्तुले भरिएको श्रेष्ठ रथ प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
75उसका यात्रामा उसको पछाडि रथहरूको ठूलो पङ्क्ति चल्दछ, जो सिंह र बाघहरूले तानिन्छन्, मेघको गर्जनजस्तै गम्भीर ध्वनि गर्दछन्, जसमा दिव्य रमणीहरू बसेका हुन्छन्, र जो सबै शुद्ध सुनका बनेका तथा महान् सौन्दर्यले सम्पन्न हुन्छन्। स्वयं महान् सौन्दर्यले सम्पन्न उत्तम दिव्य रथमा चढेर ऊ सयौँ दिव्य रमणीहरूसँग, अमृतजस्तै मधुर सुधाको सेवन गर्दै, ती लोकमा हजार कल्पसम्म रहन्छ।
76जुन पुरुषले पच्चीस दिन उपवास गरेर छब्बीसौँ दिन केवल एक भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म आहारको यस्तो नियम पाल्दै, आफ्ना इन्द्रिय संयत राख्दै, आसक्तिबाट मुक्त रहँदै र प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिँदै यसो गर्दछ, त्यो भाग्यशाली पुरुष अप्सराहरूद्वारा पूजित भई सात मरुत् र वसुहरूका लोक प्राप्त गर्दछ। यात्रा गर्दा उसको पछाडि उत्तम स्फटिकका बनेका र सबै प्रकारका मणिले सजिएका रथहरूको ठूलो पङ्क्ति चल्दछ, जसमा बसेका गन्धर्व र अप्सराहरूले उसलाई सबै प्रकारको सम्मान दिन्छन्। ऊ ती लोकमा यस्तो सुख भोग्दै, दिव्य तेजले सम्पन्न भई, दुई हजार कल्पसम्म रहन्छ।
77जुन पुरुषले छब्बीस दिन उपवास गरेर सत्ताइसौँ दिन एक मात्र भोजन गर्दछ र पूरै एक वर्षसम्म यसो गर्दै प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा आहुति दिन्छ, उसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ र दिव्य लोकमा गएर देवताहरूबाट सम्मान पाउँछ। त्यहाँ बस्दा ऊ प्रत्येक प्रकारको तृष्णाबाट मुक्त भई अमृतको आहार गर्दछ र सबै प्रकारको सुख भोग्छ।
78हे राजन्, प्रत्येक मलबाट शुद्ध आत्मा भई र महान् सौन्दर्यको दिव्य रथमा यात्रा गर्दै ऊ त्यहाँ दिव्य ऋषि र राजर्षिहरूजस्तै आचरण गर्दै रहन्छ।
79महान् तेजले सम्पन्न भई ऊ परम मनोहर आचरण भएका दिव्य रमणीहरूसँग तीन हजार कल्प र युगसम्म महान् सुखमा रहन्छ।
80जुन पुरुषले सत्ताइस दिन उपवास गरेर अठ्ठाइसौँ दिन एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म मन र इन्द्रियलाई पूर्ण संयममा राख्दै यसो गर्दछ, उसले अत्यन्त महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ, जो वस्तुतः दिव्य ऋषिहरूद्वारा अर्जित पुण्यसमान छ। भोगका प्रत्येक वस्तुले सम्पन्न र महान् तेजले युक्त भई ऊ मध्याह्नको सूर्यको तेजले देदीप्यमान हुन्छ।
81परम सुकुमार अङ्ग भएका, वर्णको कान्तिले सम्पन्न, गम्भीर वक्ष, सुडौल तिघ्रा र पूर्ण गोलो नितम्ब भएका, दिव्य आभूषणले सजिएका क्रीडाशील रमणीहरूले आफ्नो सङ्गले उसलाई प्रसन्न पार्दछन्, जब ऊ सूर्यजस्तै देदीप्यमान तथा भोगका प्रत्येक वस्तुले युक्त परम रमणीय उत्तम रथमा हजारौँ-हजारौँ कल्पसम्म विचरण गर्दछ।
82जुन पुरुषले अठ्ठाइस दिन उपवास गरेर उनन्तीसौँ दिन एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म सत्यवचनको पालन गर्दै यसो गर्दछ, उसले दिव्य ऋषि र राजर्षिहरूद्वारा पूजित महान् सुखमय मङ्गलमय लोक प्राप्त गर्दछ। उसले पाउने रथ सूर्य र चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान, शुद्ध सुनको बनेको र सबै प्रकारका मणिले सजिएको हुन्छ, जसमा मधुर स्वरमा गाउँदै अप्सरा र गन्धर्वहरू बसेका हुन्छन्।
83त्यसमा सबै प्रकारका दिव्य आभूषणले सजिएका मङ्गलमयी रमणीहरूले उसको सेवा गर्दछन्। मधुर स्वभाव र मनोहर रूपले युक्त तथा महान् तेजले सम्पन्न तिनीहरूले आफ्नो सङ्गले उसलाई आनन्दित पार्दछन्।
84भोगका प्रत्येक वस्तु र महान् तेजले युक्त तथा प्रज्वलित अग्निको कान्तिले सम्पन्न भई ऊ प्रत्येक उत्कर्षले युक्त दिव्य रूप धारण गरेर देवताजस्तै शोभा पाउँछ।
85ऊ जुन लोक प्राप्त गर्दछ, ती वसु र मरुत्हरूका, साध्य र अश्विनीकुमारहरूका, रुद्रहरूका तथा स्वयं ब्रह्माका लोक हुन्।
86जुन पुरुषले पूरै एक महिना उपवास गरेर अर्को महिनाको पहिलो दिन एक मात्र भोजन लिन्छ र पूरै एक वर्षसम्म सम्पूर्ण वस्तुलाई समभावले हेर्दै यसो गर्दछ, उसले स्वयं ब्रह्माको लोक प्राप्त गर्दछ।
87त्यहाँ ऊ अमृतको आहार गर्दछ। सबैलाई परम प्रिय सुन्दर रूपले सम्पन्न भई ऊ हजार किरण भएको सूर्यजस्तै तेज र समृद्धिले देदीप्यमान हुन्छ।
88योगमा निरत तथा दिव्य वस्त्र र मालाले सजिएका र दिव्य सुगन्ध तथा लेपनले लिपिएर ऊ तनिक पनि शोक अनुभव नगरी आफ्नो समय महान् सुखमा बिताउँछ। आफ्नो रथमा ऊ ती रमणीहरूद्वारा सेवित भई शोभा पाउँछ जो स्वयं आफ्नै तेजले देदीप्यमान रहन्छन्।
89ती रमणीहरू, जो दिव्य ऋषि र रुद्रहरूका कन्या हुन्, श्रद्धाले उसको पूजा गर्दछन्।
90परम रमणीय र परम मनोहर नाना रूप धारण गर्न समर्थ ती रमणीहरूको वाणी नाना प्रकारको मधुरताले युक्त हुन्छ, र तिनीहरूले जसको सेवा गर्दछन् उसलाई नाना प्रकारले प्रसन्न पार्न समर्थ हुन्छन्।
91यात्रा गर्दा ऊ यस्तो रथमा चढ्छ जो वर्णमा स्वयं आकाशजस्तै देखिन्छ। उसको पछाडि चन्द्रमाजस्तै देखिने रथ रहन्छन्; उसको अगाडि मेघजस्तै; उसको दाहिनेतिर रातो वर्णका रथ; उसको तल नीलो वर्णका र उसको माथि विचित्र वर्णका रथ रहन्छन्। जसले उसको सेवा गर्दछन्, तिनीहरूले सधैँ उसको पूजा गर्दछन्।
92महान् बुद्धिले सम्पन्न भई ऊ ब्रह्मलोकमा त्यति वर्षसम्म रहन्छ जति वर्षाका थोपा जम्बूद्वीप नामक द्वीपमा हजार वर्षमा खस्दछन्।
93वस्तुतः देवताजस्तै तेजले सम्पन्न भई ऊ त्यस अखण्ड सुखको लोकमा त्यति वर्षसम्म रहन्छ जति वर्षाका थोपा वर्षा ऋतुमा पृथ्वीमा खस्दछन्।
94जुन पुरुषले पूरै एक महिना उपवास गरेर अर्को महिनाको पहिलो दिन भोजन गर्दछ र दस वर्षसम्म यसो गर्दछ, उसले महर्षिको पद प्राप्त गर्दछ। यस जीवनका कर्मको फल भोग्न दिव्य लोकमा जाँदा उसले कुनै रूपान्तर गर्नुपर्दैन।
95वस्तुतः यो त्यही पद हो जो वाणीलाई संयत गर्नु, आत्मसंयमको अभ्यास गर्नु, क्रोध, काम तथा भोजनको इच्छालाई जित्नु, अग्निमा आहुति दिनु र नियमपूर्वक दुवै सन्ध्याको उपासना गर्नुबाट प्राप्त हुन्छ।
96जुन पुरुषले यी तथा यिनैजस्ता व्रत र आचरणले आफूलाई शुद्ध पार्दछ र यसरी भोजन गर्दछ, ऊ आकाशजस्तै निर्मल तथा सूर्यजस्तै तेजले सम्पन्न हुन्छ।
97हे राजन्, यस्तो पुरुषले आफ्नै यही शरीरले दिव्य लोकमा गएर त्यहाँका सम्पूर्ण सुख देवताजस्तै इच्छाअनुसार भोग्छ।
98हे भरतश्रेष्ठ, यसरी मैले तिमीलाई यज्ञहरूका विषयमा ती उत्तम विधान क्रमशः बताइदिएँ, जो उपवासका फलमा आश्रित छन्।
99हे पृथापुत्र, तथापि दरिद्र पुरुषले पनि (उपवासको आचरणबाट) तिनका फल प्राप्त गर्न सक्छन्। हे भरतवंशका श्रेष्ठ पुरुष, यी उपवासको आचरण गरेर, र सँगै देवता तथा ब्राह्मणहरूको पूजामा लागिरहेर, दरिद्र पुरुषले पनि परम गति प्राप्त गर्न सक्दछ। यसरी मैले तिमीलाई उपवासको विधान पूर्णतः सुनाइदिएँ।
100जुन पुरुषहरूले यसरी व्रतको पालन गर्दछन्, जो यति सावधान, पवित्र र महान् छन्, जो अभिमान र द्वेषबाट यति मुक्त छन्, जो यस्तो समर्पित बुद्धिले युक्त छन्, र जो आफ्नो मार्गबाट कहिल्यै विचलित नभई यस्तो दृढता र स्थिर सङ्कल्पले आफ्नो लक्ष्यको अनुसरण गर्दछन् — तिनका विषयमा कुनै सन्देह नगर।