मोक्षधर्म पर्व — वही विषय
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 90
संस्कृत
1जाजलिरुवाच अयं प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया। स्वर्गद्वारं च वृत्ति च भूतानामवरोत्स्यते॥
2कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जीवसि। पशुभिश्चौषधीभिश्च मा जीवन्ति वाणिज॥
3ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि। न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलाम्॥
4तुलाधार उवाच वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः। न यज्ञं च विनिन्दामि यज्ञवित् तु सुदुर्लभः॥४॥
5नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः। स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमिहास्थिताः॥
6लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन् नास्तिकैः सम्प्रवर्तितम्। वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम्॥
7इदं देयमिदं देयमिति चायं प्रशस्यते। अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले॥
8यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुष्यन्ति देवताः। नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा॥
9पूजा स्याद् देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम्। इष्टापूर्तादसाधूनां विगुणा जायते प्रजा॥
10लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः। यजमाना यथाऽऽत्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः॥ यज्ञात् प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम्।
11अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मचादित्यमुपगच्छति॥ आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।
12तस्मात् सुनिष्ठिताः पूर्वे सर्वान् कामांश्च लेभिरे॥ अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधोऽभवन्।
13न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन॥ शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन् कथंचन। जायन्तेऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः॥ स स्म पापकृतां लोकान् गच्छेदशुभकर्मणा। प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः॥ पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम।
14कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति वै ब्राह्मणो भयम्॥ ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुनः।
15विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम॥ सर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः।
16सत्ययज्ञा दमयज्ञा अर्थलुब्धार्थतृप्तयः॥ उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः।
17क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः॥ ब्राह्यं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपरानपि।
18अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्रह्मणि संश्रितम्॥ तुष्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले।
19यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन॥ तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यतृप्तिः सुखोदया।
20धर्माधारा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा।॥ आस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राज्ञस्त्ववेक्षते। ते
21ज्ञानविज्ञानिनः केचित् परं पारं तितीर्षवः॥ अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्। यत्र गत्वा नशोचन्ति च च्यवन्ति व्यथन्ति च॥ तु तद् ब्रह्मणः स्थान प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः।
22नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैः॥ सतां वानुवर्तन्ते यजन्ते चाविहिंसया।
23वनस्पतीनोषधीयश्च फलं मूलं च ते विदुः॥ न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति फलार्थिनः।
24स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः॥ परिनिष्ठतकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया।
25तस्मात् तानृत्विजो लुब्धा याजयन्त्यशुभान् नरान्॥ प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गे स्वधर्माचरणेन वै। इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले॥
26यानि यज्ञेष्विहेज्यन्ति सदा प्राज्ञा द्विजर्षभा। तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने।।३०
27आवृत्तिस्तस्य चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणः। उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले यथा॥
28सव्यं चैषामनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति च। स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मन:संकल्पसिद्धिभिः॥
29स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणैः। यस्तथा भावितात्मा स्यात् स गामालब्धुमर्हति॥
30ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन् यजेरंस्ते न तादृशाः। इति त्यागं पुरस्कृत्य तादृशं प्रब्रवीमि ते॥
31निराशिषमनारम्भं निर्नपस्कारमस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥
32न श्रावयन् न च यजन् न ददद् ब्राह्मणेषु च। काम्यां वृत्तिं लिप्समानः किंगतिं याति जाजले। इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्॥
33जाजलिरुवाच न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत्। पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति॥
34यस्मिन्नेवात्मतीर्थे न पशवः प्राप्नुयुर्मखम्। अथ स्म कर्मणा केन वाणि प्राप्नुयात् सुखम्॥ शंस ते तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते।
35तुलाधार उवाच उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते क्वचित्॥ आज्येन पयसा दना पूर्णाहुत्या विशेषतः। बालैः शृङ्गेण पादेन सम्भरत्येव गौर्मखम्॥
36पत्नी चानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन्। इष्टं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्॥
37पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मध्य उच्यते। सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्या: शिलोच्चयाः॥
38जाजले तीर्थमात्मैव मा स्म देशातिथिर्भव। एतानीदृशकान् धर्मानाचरनिह जाजले।॥ कारणैर्धर्मन्विच्छन् स लोकानाप्नुते शुभान्।
39भीष्म उवाच एतानीदृशकान् धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति॥ उपपत्त्याभिसम्पन्नान् नित्यं सद्भिर्निषेवितान्॥
अंग्रेज़ी
1Jajali said This duty which you, O holder of scales, describe, shuts the door of heaven against all creatures and puts a stop to the very means of their livelihood.
2From agriculture comes food. That food gives maintenance even to you. With the help of animals, crops and herbs, human beings, O trader, can maintain themselves.
3From animals and food sacrifices originate. Your doctrines are atheistical. This world will come to an end if the means by which life is upheld have to be given up.
4Tuladhara said I shall now describe the topic of the means of livelihood. I am not, O Brahmana, an atheist. I do not speak against Sacrifices. The man, however, is very rare who is truly an adept in sacrifice.
5I bow to that Sacrifice which is laid down for Brahmanas, I bow also to them who are adepts in that Sacrifice. Alas, having abandoned the Sacrifice that is ordained for them, the Brahmanas have begun to perform Sacrifices that are for Kashatriyas.
6Many persons of faith, O twice-born one, who hanker after wealth, without having understood the true meaning of the sayings of the Shrutis, and proclaiming things that are in sooth false but that have the show of truth, have introduced many sorts of Sacrifices,
7This should be given away in this Sacrifice. This other thing should be given away in this other Sacrifice. The first of this is very praiseworthy.-The result, however, of all this, ( Jajali, is that theft and many evil acts originate.
8It should be known that only that sacrificial offering which was gained by fair means can please the deities. There are abundant proofs in the scriptures that the adoration of the gods may be done with bows, with libations poured on the fire, with recitation or changing of the Vedas, and with plants and herbs.
9Sinful men get wicked children, from their religious acts. Covetous men beget covetous children, and contented men beget contented children.
10If the sacrificer and the priest allow themselves to be guided by desire of fruit, their children take the stigma. If, however, they are not moved by the desire of fruit, their children become the same. From Sacrifices originate children like clear water from the sky.
11The libations poured on the sacrificial fire get up to the Sun. From the Sun originates rain. From rain comes food. From food are born living creatures.
12In days of yore inen religiously given to Sacrifices used to attain therefrom the fruition of all their wishes. The Earth gave crops without cultivation. The blessings of the Rishis produced herbs and plants.
13The men of ancient times never celebrated Sacrifices from desire of fruits and never considered themselves as bound to enjoy those fruits. Those who somehow or other celebrate Sacrifices, doubting their efficacy, are born in their next lives as dishonest, wily, and greedy men greatly covetous of wealth. That man who by the help of false reasoning show all the authoritative scriptures as fraught with evil, is certain to go, for such a sinful deed, into the regions of the sinful. Such a man is surely possessed of a sinful soul, O foremost of Brahmanas, and always remains here, shorn of wisdom.
14That man who consider those acts as bounden which have been laid down in the Vedas and directed to be performed every day, who is filled with fear if he fails to perform them any day, who considers all the essentials of Sacrifices as identical with Brahma, and who never considers himself as the actor, is truly a Brahinana.
15If the acts of such a person remain incomplete or if their completion is hindered by all unclean animals, even then those acts arc, as we have heard, of supreme efficacy. If, however, those acts are performed from desire of fruit then expiation would become necessary.
16They, who seek the acquisition of the highest object of life, who do not hanker after carthly riches, who do not care for future provision, and who are shorn of envy, follow the course of truth and practise self-control as their Sacrifice.
17They who know the distinction between body and soul, who are given to Yoga, and who meditate on OM, always succeed in pleasing others.
18The universal Brahma, which is the soul of all the gods, lives in him who is conversant with Brahma. When, therefore, such a man eats and is pleased, all the gods, O Jajali, become pleased and are contented.
19As one who is satisfied with all sorts of taste fells no desire for any particular taste, similarly one who is pleased with knowledge has eternal gratification which to him is a source of perfect happiness.
20Those wise men who are the refuge of righteousness and whose joy is in righteousness, are persons who have certain knowledge of what is duty and what is otherwise. One endued with such wisdom always considers all things in the universe as emanating from his own self.
21Some who are gifted with knowledge, who try to reach the other shore (of this ocean of life), and who have faith, succeed in going to the region of Brahman, which yields great blessings, is highly sacred, and inhabited by pious men,-a region which is freed from sorrow, whence no body returns, and where there is no agitation or pain.
22Such men do not hanker after heaven. They do not worship Brahma in costly Sacrifices. They trade the path of the virtuous. The Sacrifices they celebrate are performed without injury to any creature.
23These men consider trees, herbs, fruits and roots as the only sacrificial offerings. Greedy priests who seek riches, never officiate at the sacrifices of these (poor) inen.
24These regenerate men, although all their acts have been done, still perform sacrifices for doing good to all creatures making their own selves as sacrificial offerings.
25Therefore, greedy priests officiate at the Sacrifices of only those misguided persons who, without trying to attain to Liberation, scck for heaven. Those, however, who are really good, always try, by performing their own duties, to cause others to go to heaven. LoO king at both these kinds of conduct, O Jajali, I have come to regard all creatures impartially.
26Gifted with wisdom, many leading Brahmanas celebrate Sacrifices. By performing those Sacrifices, they walk, O great ascetic, along the path wended by the gods.
27Of the class of Sacrificers there is return (from the region where they go). Of those, however, who are truly wise there is no return. Although both classes of sacrificers, O Jajali, wend the path trodden by the gods, yet such is the difference between their ultimate ends.
28On account of the success of the purposes such men form in their minds, bulls, without being forced thereto, willingly set their shoulders to the plough for helping the cultivation and to the yoke for dragging their Cars, and kine pour forth milk from udders without being touched by human hands.
29Creating sacrificial stakes by their willforce, they celebrate many kinds of Sacrifice with profuse presents. One who is of such a purified soul may kill a cow.
30They, therefore, who are otherwise, should celebrate Sacrifices with herbs and plants, Because Renunciation has such merit, there I have kept it in view in speaking to you.
31The gods consider him a Brahmana who has cast of all desire of fruit, who does not exert for worldly acts, who never bows down his head to any one, who never praises others, and who is gifted with strength though his acts have all been weakened.
32What, O Jajali, will be the end of him who does not recite the Vedas to others, who does not celebrate Sacrifices, who does not make gifts to Brahmans, and who follows a calling in which every sort of desire is indulged? By duly respecting, however, the duties which belong to Renunciation, one is sure to attain to Brahima.
33We had never before, O son of a trader, heard of these subtle doctrines of ascetics who perform only mental Sacrifices. These doctrines are very difficult to understand. It is, therefore, I ask you (about them). The sages of yore were not followers of these doctrines of Yoga. Hence the succeeding sages have not mentioned them.
34If you hold that only men mentally bent like brutes fail to achieve sacrifices in the soil of the Soul, then, O son of a trader, by what acts would they succeed in securing their happiness? Tell me this, O you of great wisdom. I have great faith in your words.
35Tuladhara said Sometimes sacrifices celebrated by some persons do not become sacrifices. These men, it should be said, do not deserve performing any sacrifice. Regarding the faithful, however, only one thing, viz., the cow, is fit for upholding all sacrifices by means of full libations of clarified butter, milk, and curds, the hair at end of her tail, her horns, and her hoofs.
36In celebrating sacrifices, however, according to the mode I have mentioned, one may convert Faith into his married wife, for dedicating such offerings to the gods. By duly honouring such sacrifices, one is sure to attain to Brahma.
37Excluding all animals, the rice-ball is a worthy offering in sacrifices. All rivers are as sacred as the Sarasvati, and all mountains are sacred.
38O Jajali, the Soul is itself a sacred shrine. Do not roam about on the Earth for visiting sacred places! A person, by following these duties and by seeking to acquire merit according to his own ability, undoubtedly succeeds in getting blessed regions hereafter.
39These are the duties, O Yudhishthira, which Tuladhara spoke highly of-duties which are consistent with reason, and which are always followed by the good and the wise.
हिन्दी
1जाजलि ने कहा — हे तुला धारण करने वाले, तुम जिस धर्म का वर्णन करते हो, वह समस्त प्राणियों के लिए स्वर्ग का द्वार बन्द कर देता है और उनकी जीविका के साधनों को ही रोक देता है।
2कृषि से अन्न होता है। वही अन्न तुम्हारा भी भरण-पोषण करता है। हे वणिक्, पशुओं, अन्न और ओषधियों की सहायता से ही मनुष्य अपना निर्वाह कर सकते हैं।
3पशुओं और अन्न से ही यज्ञ उत्पन्न होते हैं। तुम्हारे सिद्धान्त नास्तिकों के हैं। जिन साधनों से जीवन टिका है, यदि उन्हें ही त्यागना पड़े तो यह संसार समाप्त हो जाएगा।
4तुलाधार ने कहा — अब मैं जीविका के साधनों का विषय बताऊँगा। हे ब्राह्मण, मैं नास्तिक नहीं हूँ। मैं यज्ञों के विरुद्ध नहीं बोलता। किन्तु वह पुरुष अत्यन्त दुर्लभ है जो सचमुच यज्ञ में निष्णात हो।
5ब्राह्मणों के लिए जो यज्ञ विहित है, उसे मैं प्रणाम करता हूँ। और जो उस यज्ञ में निष्णात हैं, उन्हें भी मैं प्रणाम करता हूँ। किन्तु खेद है कि अपने लिए विहित यज्ञ को त्यागकर ब्राह्मणों ने क्षत्रियों के लिए विहित यज्ञ करने आरम्भ कर दिए हैं।
6हे द्विज, धन की लालसा रखने वाले बहुत-से श्रद्धालु पुरुषों ने श्रुतियों के वचनों का यथार्थ अर्थ न समझकर, और वस्तुतः मिथ्या किन्तु सत्य का आभास रखने वाली बातों की घोषणा करके अनेक प्रकार के यज्ञ चला दिए हैं।
7'इस यज्ञ में यह दान देना चाहिए; उस दूसरे यज्ञ में वह वस्तु देनी चाहिए; इनमें पहला अत्यन्त प्रशंसनीय है' — हे जाजलि, किन्तु इस सबका परिणाम यह होता है कि चोरी और अनेक दुष्कर्म उत्पन्न होते हैं।
8यह जानना चाहिए कि केवल वही यज्ञीय हविष्य देवताओं को प्रसन्न कर सकता है जो न्यायपूर्वक अर्जित किया गया हो। शास्त्रों में प्रचुर प्रमाण हैं कि देवताओं की आराधना प्रणाम से, अग्नि में दी गई आहुतियों से, वेदों के पाठ अथवा गान से, तथा ओषधियों और वनस्पतियों से की जा सकती है।
9पापी पुरुषों को अपने धर्मकर्मों से भी दुष्ट सन्तान प्राप्त होती है। लोभी पुरुष लोभी सन्तान उत्पन्न करते हैं और सन्तुष्ट पुरुष सन्तुष्ट सन्तान।
10यदि यजमान और पुरोहित स्वयं को फल की कामना से चालित होने दें, तो उनकी सन्तान पर वही दोष लगता है। किन्तु यदि वे फल की कामना से प्रेरित न हों, तो उनकी सन्तान भी वैसी ही होती है। यज्ञों से सन्तान उसी प्रकार उत्पन्न होती है जैसे आकाश से निर्मल जल।
11यज्ञाग्नि में दी गई आहुतियाँ सूर्य तक पहुँचती हैं। सूर्य से वर्षा होती है। वर्षा से अन्न होता है। अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं।
12प्राचीन काल में यज्ञों में श्रद्धापूर्वक लगे हुए मनुष्य उनसे अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति पाते थे। पृथ्वी बिना जोते ही अन्न देती थी। ऋषियों के आशीर्वाद से ओषधियाँ और वनस्पतियाँ उत्पन्न होती थीं।
13प्राचीन काल के मनुष्यों ने कभी फल की कामना से यज्ञ नहीं किए और न कभी अपने को उन फलों के भोग से बँधा हुआ माना। जो लोग यज्ञों की सामर्थ्य में सन्देह करते हुए किसी प्रकार उन्हें कर लेते हैं, वे अगले जन्म में कपटी, धूर्त और धन के अत्यन्त लोभी पुरुष होकर जन्म लेते हैं। जो पुरुष मिथ्या तर्क के बल पर समस्त प्रामाणिक शास्त्रों को दोषपूर्ण सिद्ध करता है, वह ऐसे पापकर्म के कारण निश्चय ही पापियों के लोकों में जाता है। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ऐसा पुरुष निश्चय ही पापात्मा है और सदा यहीं बुद्धिहीन होकर रह जाता है।
14जो पुरुष उन कर्मों को कर्तव्य मानता है जो वेदों में विहित हैं और प्रतिदिन करने के लिए कहे गए हैं, जो किसी दिन उन्हें न कर पाने पर भय से भर जाता है, जो यज्ञ के समस्त अंगों को ब्रह्म के ही समान मानता है, और जो कभी अपने को कर्ता नहीं मानता — वही सच्चा ब्राह्मण है।
15यदि ऐसे पुरुष के कर्म अधूरे रह जाएँ, अथवा किसी अपवित्र पशु के कारण उनकी पूर्ति में बाधा पड़ जाए, तब भी हमने सुना है कि वे कर्म परम फलदायी होते हैं। किन्तु यदि वे कर्म फल की कामना से किए गए हों, तब प्रायश्चित्त आवश्यक हो जाता है।
16जो जीवन के परम लक्ष्य की प्राप्ति चाहते हैं, जो सांसारिक धन की लालसा नहीं रखते, जो भविष्य के संचय की चिन्ता नहीं करते और जो ईर्ष्या से रहित हैं — वे सत्य के मार्ग पर चलते हैं और आत्मसंयम को ही अपना यज्ञ बनाकर उसका पालन करते हैं।
17जो शरीर और आत्मा का भेद जानते हैं, जो योग में लगे हैं और जो ओंकार का ध्यान करते हैं, वे सदा दूसरों को प्रसन्न करने में समर्थ होते हैं।
18समस्त देवताओं का आत्मा जो सर्वव्यापी ब्रह्म है, वह ब्रह्मज्ञानी पुरुष में निवास करता है। इसलिए हे जाजलि, जब ऐसा पुरुष भोजन करके प्रसन्न होता है, तब समस्त देवता प्रसन्न और सन्तुष्ट हो जाते हैं।
19जैसे समस्त रसों से तृप्त पुरुष किसी विशेष रस की कामना नहीं करता, वैसे ही जो ज्ञान से सन्तुष्ट है उसे नित्य तृप्ति प्राप्त रहती है, जो उसके लिए पूर्ण सुख का स्रोत है।
20जो बुद्धिमान् पुरुष धर्म के आश्रय हैं और जिनका आनन्द धर्म में ही है, वे ही निश्चयपूर्वक जानते हैं कि क्या कर्तव्य है और क्या नहीं। ऐसी बुद्धि से युक्त पुरुष जगत् की समस्त वस्तुओं को अपने ही आत्मा से निकली हुई मानता है।
21कुछ लोग जो ज्ञान से सम्पन्न हैं, जो (इस भवसागर के) दूसरे तट पर पहुँचने का यत्न करते हैं और जिनमें श्रद्धा है, वे ब्रह्मलोक में जाने में सफल होते हैं — वह लोक महान् कल्याण देने वाला, परम पवित्र और पुण्यात्माओं से बसा हुआ है; वह शोक से रहित है, वहाँ से कोई लौटता नहीं, और वहाँ न कोई क्षोभ है, न पीड़ा।
22ऐसे पुरुष स्वर्ग की लालसा नहीं करते। वे महँगे यज्ञों से ब्रह्म की उपासना नहीं करते। वे सत्पुरुषों के मार्ग पर चलते हैं। वे जो यज्ञ करते हैं, वे किसी प्राणी को पीड़ा दिए बिना किए जाते हैं।
23ये पुरुष वृक्षों, ओषधियों, फलों और मूलों को ही एकमात्र यज्ञीय हविष्य मानते हैं। धन चाहने वाले लोभी पुरोहित इन (निर्धन) पुरुषों के यज्ञों में कभी पौरोहित्य नहीं करते।
24ये द्विज यद्यपि अपने समस्त कर्म पूरे कर चुके हैं, फिर भी अपने ही आत्मा को हविष्य बनाकर समस्त प्राणियों के कल्याण के लिए यज्ञ करते रहते हैं।
25इसलिए लोभी पुरोहित केवल उन्हीं भ्रान्त पुरुषों के यज्ञों में पौरोहित्य करते हैं जो मोक्ष की प्राप्ति का यत्न किए बिना स्वर्ग की खोज करते हैं। किन्तु जो सचमुच साधु हैं, वे अपने ही कर्तव्यों का पालन करके दूसरों को स्वर्ग पहुँचाने का यत्न करते हैं। हे जाजलि, इन दोनों प्रकार के आचरणों को देखकर ही मैं समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखने लगा हूँ।
26ज्ञान से सम्पन्न बहुत-से श्रेष्ठ ब्राह्मण यज्ञ करते हैं। हे महातपस्वी, उन यज्ञों को करके वे देवताओं के मार्ग पर चलते हैं।
27यज्ञ करने वालों के वर्ग को (जहाँ वे जाते हैं वहाँ से) लौटना पड़ता है। किन्तु जो सचमुच ज्ञानी हैं, उनका लौटना नहीं होता। हे जाजलि, यद्यपि दोनों वर्गों के यज्ञकर्ता देवताओं के ही मार्ग पर चलते हैं, तथापि उनके अन्तिम गन्तव्य में इतना भेद है।
28ऐसे पुरुष मन में जो संकल्प करते हैं उनकी सिद्धि के कारण बैल बिना विवश किए स्वयं ही खेती में सहायता के लिए हल में कन्धा लगा देते हैं और रथ खींचने के लिए जुए में आ जाते हैं; और गौएँ मनुष्य के हाथ लगाए बिना ही अपने थनों से दूध बहा देती हैं।
29वे अपने संकल्प-बल से यूप बनाकर प्रचुर दक्षिणा के साथ अनेक प्रकार के यज्ञ करते हैं। ऐसी शुद्ध आत्मा वाला पुरुष ही गौ का वध कर सकता है।
30अतः जो लोग वैसे नहीं हैं, उन्हें ओषधियों और वनस्पतियों से ही यज्ञ करने चाहिए। संन्यास का ऐसा माहात्म्य है, इसीलिए तुमसे बात करते हुए मैंने उसे ही दृष्टि में रखा है।
31देवता उसी को ब्राह्मण मानते हैं जिसने फल की समस्त कामना त्याग दी है, जो सांसारिक कर्मों के लिए प्रयत्न नहीं करता, जो किसी के आगे सिर नहीं झुकाता, जो किसी की चाटुकारी नहीं करता, और जो अपने कर्मों के क्षीण हो जाने पर भी बल से सम्पन्न है।
32हे जाजलि, उस पुरुष का अन्त क्या होगा जो दूसरों को वेद नहीं पढ़ाता, यज्ञ नहीं करता, ब्राह्मणों को दान नहीं देता और ऐसी वृत्ति का अनुसरण करता है जिसमें सब प्रकार की कामनाएँ भोगी जाती हैं? किन्तु संन्यास से सम्बद्ध कर्तव्यों का यथाविधि आदर करने से मनुष्य निश्चय ही ब्रह्म को प्राप्त करता है।
33हे वणिक्-पुत्र, केवल मानसिक यज्ञ करने वाले तपस्वियों के इन सूक्ष्म सिद्धान्तों को हमने पहले कभी नहीं सुना था। ये सिद्धान्त समझने में अत्यन्त कठिन हैं। इसीलिए मैं तुमसे (उनके विषय में) पूछता हूँ। प्राचीन ऋषि योग के इन सिद्धान्तों के अनुयायी नहीं थे। इसीलिए परवर्ती ऋषियों ने भी इनका उल्लेख नहीं किया।
34यदि तुम्हारा मत यह है कि केवल वे ही मनुष्य आत्मा की भूमि में यज्ञ नहीं कर पाते जिनका मन पशुओं के समान झुका हुआ है, तो हे वणिक्-पुत्र, वे किन कर्मों से अपने सुख की प्राप्ति कर सकेंगे? हे महाबुद्धिमान्, मुझे यह बताओ। तुम्हारे वचनों में मेरी बड़ी श्रद्धा है।
35तुलाधार ने कहा — कभी-कभी कुछ पुरुषों द्वारा किए गए यज्ञ यज्ञ ही नहीं रह जाते। कहना चाहिए कि ये लोग कोई यज्ञ करने के योग्य ही नहीं हैं। किन्तु श्रद्धालुओं के लिए तो एक ही वस्तु — अर्थात् गौ — समस्त यज्ञों को धारण करने में समर्थ है: अपने घृत, दूध और दही की भरपूर आहुतियों से, अपनी पूँछ के अन्त के बालों से, अपने सींगों से और अपने खुरों से।
36किन्तु मैंने जिस विधि का उल्लेख किया है, उसके अनुसार यज्ञ करते समय मनुष्य श्रद्धा को ही अपनी विवाहिता पत्नी बना सकता है, ताकि ऐसी आहुतियाँ देवताओं को समर्पित की जा सकें। ऐसे यज्ञों का यथोचित आदर करके मनुष्य निश्चय ही ब्रह्म को प्राप्त करता है।
37समस्त पशुओं को छोड़कर पिण्ड ही यज्ञों में योग्य हविष्य है। समस्त नदियाँ सरस्वती के समान पवित्र हैं और समस्त पर्वत पवित्र हैं।
38हे जाजलि, आत्मा ही स्वयं पवित्र तीर्थ है। तीर्थों के दर्शन के लिए पृथ्वी पर मत भटको! जो पुरुष इन धर्मों का पालन करता है और अपनी सामर्थ्य के अनुसार पुण्य अर्जित करने का यत्न करता है, वह निस्सन्देह परलोक में कल्याणमय लोक प्राप्त करता है।
39हे युधिष्ठिर, ये वे धर्म हैं जिनकी तुलाधार ने बड़ी प्रशंसा की — ऐसे धर्म जो विवेक के अनुकूल हैं और जिनका पालन सत्पुरुष तथा ज्ञानी सदा करते आए हैं।
नेपाली
1जाजलिले भने — हे तराजु धारण गर्ने, तिमीले जुन धर्मको वर्णन गर्छौ, त्यसले सम्पूर्ण प्राणीका लागि स्वर्गको ढोका बन्द गरिदिन्छ र तिनका जीविकाका साधन नै रोकिदिन्छ।
2कृषिबाट अन्न हुन्छ। त्यही अन्नले तिम्रो पनि भरणपोषण गर्छ। हे वणिक्, पशु, अन्न र औषधिको सहायताले नै मानिसले आफ्नो निर्वाह गर्न सक्छन्।
3पशु र अन्नबाटै यज्ञ उत्पन्न हुन्छन्। तिम्रा सिद्धान्त नास्तिकका हुन्। जुन साधनले जीवन टिकेको छ, ती नै त्याग्नुपर्ने भयो भने यो संसार समाप्त हुनेछ।
4तुलाधारले भने — अब म जीविकाका साधनको विषय बताउँछु। हे ब्राह्मण, म नास्तिक होइनँ। म यज्ञविरुद्ध बोल्दिनँ। तर त्यो पुरुष अत्यन्त दुर्लभ छ जो साँच्चै यज्ञमा निष्णात होस्।
5ब्राह्मणका लागि जुन यज्ञ विहित छ, त्यसलाई म प्रणाम गर्छु। र जो त्यस यज्ञमा निष्णात छन्, तिनलाई पनि म प्रणाम गर्छु। तर खेद छ कि आफ्ना लागि विहित यज्ञ त्यागेर ब्राह्मणहरूले क्षत्रियका लागि विहित यज्ञ गर्न थालेका छन्।
6हे द्विज, धनको लालसा राख्ने धेरै श्रद्धालु पुरुषहरूले श्रुतिका वचनको यथार्थ अर्थ नबुझी, र वस्तुतः मिथ्या तर सत्यको आभास दिने कुराको घोषणा गरेर अनेक प्रकारका यज्ञ चलाइदिएका छन्।
7'यस यज्ञमा यो दान दिनुपर्छ; त्यस अर्को यज्ञमा त्यो वस्तु दिनुपर्छ; यीमध्ये पहिलो अत्यन्त प्रशंसनीय छ' — हे जाजलि, तर यी सबैको परिणाम यो हुन्छ कि चोरी र अनेक दुष्कर्म उत्पन्न हुन्छन्।
8यो जान्नुपर्छ कि केवल त्यही यज्ञीय हविष्यले देवतालाई प्रसन्न पार्न सक्छ जो न्यायपूर्वक आर्जन गरिएको होस्। शास्त्रमा प्रशस्त प्रमाण छन् कि देवताको आराधना प्रणामले, अग्निमा दिइएका आहुतिले, वेदको पाठ वा गानले, तथा औषधि र वनस्पतिले गर्न सकिन्छ।
9पापी पुरुषले आफ्ना धर्मकर्मबाट पनि दुष्ट सन्तान पाउँछन्। लोभी पुरुषले लोभी सन्तान जन्माउँछन् र सन्तुष्ट पुरुषले सन्तुष्ट सन्तान।
10यदि यजमान र पुरोहितले आफूलाई फलको कामनाले चलाउन दिए भने तिनका सन्तानमा त्यही दोष लाग्छ। तर यदि तिनीहरू फलको कामनाले प्रेरित भएनन् भने तिनका सन्तान पनि त्यस्तै हुन्छन्। यज्ञबाट सन्तान त्यसै गरी उत्पन्न हुन्छन् जसरी आकाशबाट निर्मल जल।
11यज्ञाग्निमा दिइएका आहुति सूर्यसम्म पुग्छन्। सूर्यबाट वर्षा हुन्छ। वर्षाबाट अन्न हुन्छ। अन्नबाट प्राणी उत्पन्न हुन्छन्।
12प्राचीन कालमा यज्ञमा श्रद्धापूर्वक लागेका मानिसले तिनैबाट आफ्ना सम्पूर्ण कामनाको पूर्ति पाउँथे। पृथ्वीले नजोती नै अन्न दिन्थी। ऋषिहरूको आशीर्वादले औषधि र वनस्पति उत्पन्न हुन्थे।
13प्राचीन कालका मानिसले कहिल्यै फलको कामनाले यज्ञ गरेनन् र कहिल्यै आफूलाई ती फल भोग्न बाध्य ठानेनन्। जसले यज्ञको सामर्थ्यमा सन्देह गर्दै कुनै न कुनै रूपमा ती गर्छन्, तिनीहरू अर्को जन्ममा कपटी, धूर्त र धनका अत्यन्त लोभी पुरुष भई जन्मन्छन्। जुन पुरुषले मिथ्या तर्कको बलमा सम्पूर्ण प्रामाणिक शास्त्रलाई दोषपूर्ण सिद्ध गर्छ, ऊ त्यस्तो पापकर्मका कारण निश्चय नै पापीहरूको लोकमा जान्छ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, त्यस्तो पुरुष निश्चय नै पापात्मा हो र सधैँ यहीँ बुद्धिहीन भई रहन्छ।
14जुन पुरुषले ती कर्मलाई कर्तव्य मान्छ जो वेदमा विहित छन् र प्रतिदिन गर्न भनिएका छन्, जो कुनै दिन ती गर्न नसक्दा भयले भरिन्छ, जसले यज्ञका सम्पूर्ण अङ्गलाई ब्रह्मकै समान मान्छ, र जसले कहिल्यै आफूलाई कर्ता ठान्दैन — त्यही साँचो ब्राह्मण हो।
15यदि त्यस्तो पुरुषका कर्म अधुरै रहे, अथवा कुनै अपवित्र पशुका कारण तिनको पूर्तिमा बाधा पर्यो भने पनि हामीले सुनेका छौँ कि ती कर्म परम फलदायी हुन्छन्। तर यदि ती कर्म फलको कामनाले गरिएका हुन् भने प्रायश्चित्त आवश्यक हुन्छ।
16जो जीवनको परम लक्ष्यको प्राप्ति चाहन्छन्, जो सांसारिक धनको लालसा राख्दैनन्, जो भविष्यको सञ्चयको चिन्ता गर्दैनन् र जो ईर्ष्यारहित छन् — तिनीहरू सत्यको मार्गमा हिँड्छन् र आत्मसंयमलाई नै आफ्नो यज्ञ बनाएर त्यसको पालन गर्छन्।
17जसले शरीर र आत्माको भेद जान्दछन्, जो योगमा लागेका छन् र जसले ओंकारको ध्यान गर्छन्, तिनीहरू सधैँ अरूलाई प्रसन्न पार्न समर्थ हुन्छन्।
18सम्पूर्ण देवताको आत्मा जुन सर्वव्यापी ब्रह्म हो, त्यो ब्रह्मज्ञानी पुरुषमा निवास गर्छ। त्यसैले हे जाजलि, जब त्यस्तो पुरुषले भोजन गरेर प्रसन्न हुन्छ, तब सम्पूर्ण देवता प्रसन्न र सन्तुष्ट हुन्छन्।
19जसरी सम्पूर्ण रसले तृप्त पुरुषले कुनै विशेष रसको कामना गर्दैन, त्यसै गरी जो ज्ञानले सन्तुष्ट छ उसलाई नित्य तृप्ति प्राप्त रहन्छ, जो उसका लागि पूर्ण सुखको स्रोत हो।
20जुन बुद्धिमान् पुरुष धर्मका आश्रय हुन् र जसको आनन्द धर्ममै छ, तिनीहरूले नै निश्चयपूर्वक जान्दछन् कि के कर्तव्य हो र के होइन। त्यस्तो बुद्धिले युक्त पुरुषले जगत्का सम्पूर्ण वस्तुलाई आफ्नै आत्माबाट निस्केको ठान्छ।
21केही मानिस जो ज्ञानले सम्पन्न छन्, जो (यस भवसागरको) अर्को किनारमा पुग्ने प्रयत्न गर्छन् र जसमा श्रद्धा छ, तिनीहरू ब्रह्मलोकमा जान सफल हुन्छन् — त्यो लोक महान् कल्याण दिने, परम पवित्र र पुण्यात्माले बसेको छ; त्यो शोकरहित छ, त्यहाँबाट कोही फर्कँदैन, र त्यहाँ न कुनै क्षोभ छ, न पीडा।
22त्यस्ता पुरुषले स्वर्गको लालसा गर्दैनन्। तिनीहरू महँगा यज्ञले ब्रह्मको उपासना गर्दैनन्। तिनीहरू सत्पुरुषको मार्गमा हिँड्छन्। तिनीहरूले गर्ने यज्ञ कुनै प्राणीलाई पीडा नदिई गरिन्छन्।
23यी पुरुषले वृक्ष, औषधि, फल र मूललाई नै एकमात्र यज्ञीय हविष्य मान्छन्। धन चाहने लोभी पुरोहितहरू यी (निर्धन) पुरुषका यज्ञमा कहिल्यै पुरोहिताइ गर्दैनन्।
24यी द्विजले यद्यपि आफ्ना सम्पूर्ण कर्म पूरा गरिसकेका छन्, तैपनि आफ्नै आत्मालाई हविष्य बनाएर सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणका लागि यज्ञ गरिरहन्छन्।
25त्यसैले लोभी पुरोहितहरू केवल ती भ्रान्त पुरुषका यज्ञमा पुरोहिताइ गर्छन् जो मोक्षप्राप्तिको प्रयत्न नगरी स्वर्गको खोजी गर्छन्। तर जो साँच्चै साधु छन्, तिनीहरू आफ्नै कर्तव्यको पालन गरेर अरूलाई स्वर्ग पुर्याउने प्रयत्न गर्छन्। हे जाजलि, यी दुवै प्रकारका आचरण देखेरै म सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर्न थालेको हुँ।
26ज्ञानले सम्पन्न धेरै श्रेष्ठ ब्राह्मणले यज्ञ गर्छन्। हे महातपस्वी, ती यज्ञ गरेर तिनीहरू देवताको मार्गमा हिँड्छन्।
27यज्ञ गर्नेहरूको वर्गलाई (जहाँ तिनीहरू जान्छन् त्यहाँबाट) फर्कनुपर्छ। तर जो साँच्चै ज्ञानी छन्, तिनको फर्कनु हुँदैन। हे जाजलि, यद्यपि दुवै वर्गका यज्ञकर्ता देवताकै मार्गमा हिँड्छन्, तथापि तिनका अन्तिम गन्तव्यमा यति भेद छ।
28त्यस्ता पुरुषले मनमा गर्ने सङ्कल्पको सिद्धिका कारण साँढेहरू बाध्य नपारी आफैँ खेतीमा सहायताका लागि हलोमा काँध थाप्छन् र रथ तान्न जुवामा आउँछन्; अनि गाईहरू मानिसको हात नलागी नै आफ्ना थुनबाट दूध बगाइदिन्छन्।
29तिनीहरू आफ्नो सङ्कल्पबलले यूप बनाएर प्रशस्त दक्षिणासहित अनेक प्रकारका यज्ञ गर्छन्। त्यस्तो शुद्ध आत्मा भएको पुरुषले मात्र गाईको वध गर्न सक्छ।
30त्यसैले जो त्यस्ता छैनन्, तिनले औषधि र वनस्पतिबाटै यज्ञ गर्नुपर्छ। सन्न्यासको यस्तो माहात्म्य छ, त्यसैले तिमीसँग कुरा गर्दा मैले त्यसैलाई दृष्टिमा राखेको छु।
31देवताहरूले त्यसैलाई ब्राह्मण मान्छन् जसले फलको सम्पूर्ण कामना त्यागेको छ, जो सांसारिक कर्मका लागि प्रयत्न गर्दैन, जो कसैको अगाडि शिर झुकाउँदैन, जो कसैको चाकडी गर्दैन, र जो आफ्ना कर्म क्षीण भइसक्दा पनि बलले सम्पन्न छ।
32हे जाजलि, त्यस पुरुषको अन्त्य के होला जसले अरूलाई वेद पढाउँदैन, यज्ञ गर्दैन, ब्राह्मणलाई दान दिँदैन र त्यस्तो वृत्तिको अनुसरण गर्छ जसमा सबै प्रकारका कामना भोगिन्छन्? तर सन्न्याससँग सम्बद्ध कर्तव्यको यथाविधि आदर गर्नाले मानिस निश्चय नै ब्रह्मलाई प्राप्त गर्छ।
33हे वणिक्-पुत्र, केवल मानसिक यज्ञ गर्ने तपस्वीका यी सूक्ष्म सिद्धान्त हामीले पहिले कहिल्यै सुनेका थिएनौँ। यी सिद्धान्त बुझ्न अत्यन्त कठिन छन्। त्यसैले म तिमीसँग (तिनका विषयमा) सोध्छु। प्राचीन ऋषिहरू योगका यी सिद्धान्तका अनुयायी थिएनन्। त्यसैले परवर्ती ऋषिहरूले पनि यिनको उल्लेख गरेनन्।
34यदि तिम्रो मत यो हो कि केवल तिनै मानिसले आत्माको भूमिमा यज्ञ गर्न सक्दैनन् जसको मन पशुजस्तै झुकेको छ, भने हे वणिक्-पुत्र, तिनीहरूले कुन कर्मबाट आफ्नो सुख प्राप्त गर्न सक्नेछन्? हे महाबुद्धिमान्, मलाई यो बताऊ। तिम्रा वचनमा मेरो ठूलो श्रद्धा छ।
35तुलाधारले भने — कहिलेकाहीँ कतिपय पुरुषले गरेका यज्ञ यज्ञ नै रहँदैनन्। भन्नुपर्छ कि यी मानिस कुनै यज्ञ गर्न योग्य नै छैनन्। तर श्रद्धालुका लागि त एउटै वस्तु — अर्थात् गाई — सम्पूर्ण यज्ञ धान्न समर्थ छ: आफ्नो घिउ, दूध र दहीका प्रशस्त आहुतिले, आफ्नो पुच्छरको अन्तिम रौँले, आफ्ना सिङले र आफ्ना खुरले।
36तर मैले जुन विधिको उल्लेख गरेँ, त्यसअनुसार यज्ञ गर्दा मानिसले श्रद्धालाई नै आफ्नी विवाहिता पत्नी बनाउन सक्छ, ताकि त्यस्ता आहुति देवतालाई समर्पित गर्न सकियोस्। त्यस्ता यज्ञको यथोचित आदर गरेर मानिस निश्चय नै ब्रह्मलाई प्राप्त गर्छ।
37सम्पूर्ण पशुलाई छोडेर पिण्ड नै यज्ञमा योग्य हविष्य हो। सम्पूर्ण नदी सरस्वतीजस्तै पवित्र छन् र सम्पूर्ण पर्वत पवित्र छन्।
38हे जाजलि, आत्मा नै स्वयं पवित्र तीर्थ हो। तीर्थदर्शनका लागि पृथ्वीमा नभौंतारिऊ! जुन पुरुषले यी धर्मको पालन गर्छ र आफ्नो सामर्थ्यअनुसार पुण्य आर्जन गर्ने प्रयत्न गर्छ, उसले निस्सन्देह परलोकमा कल्याणमय लोक प्राप्त गर्छ।
39हे युधिष्ठिर, यी ती धर्म हुन् जसको तुलाधारले ठूलो प्रशंसा गरे — यस्ता धर्म जो विवेकअनुकूल छन् र जसको पालन सत्पुरुष तथा ज्ञानीहरूले सधैँ गर्दै आएका छन्।