मोक्षधर्म पर्व — वानप्रस्थ आश्रम के धर्म
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 71
संस्कृत
1भीष्म उवाच प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः। तदनन्तरमुक्तं यत् तन्निबोध युधिष्ठिर॥
2क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम्। संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्॥
3श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम्। प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम्॥
4व्यास उवाच गृहस्थस्तु यदा पश्येद् वलीपलितमात्मनः। अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदा श्रयेत्॥
5तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्। तानेवाग्नीन् परिचरेद् यजमानो दिवौकसः॥
6नियतो नियताहारः षष्ठभुक्तोऽप्रमत्तवान्। तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः॥
7अफालकृष्टं व्रीहियवं नीवारं विघसानि च। हींषि सम्प्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु॥
8वानप्रस्थाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः। सद्य:प्रक्षालकाः केचित् केचिन्मासिकसंचयाः॥
9वार्षिकं संचयं केचित् केचिद् द्वादशवार्षिकम्। कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा॥
10अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः। ग्रीष्मे च पञ्च तपसः शश्वच्च मितभोजनाः॥
11भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि। स्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते॥
12दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे। शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागू क्वथितां सकृत्॥
13कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुजते वा यथागतम्। मूलैरेके फलैरेके युष्पैरेके दृढव्रताः॥ वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसगतिं श्रिताः।
14एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्॥ चतुर्थश्चौपनिषदो धर्म: साधारणः स्मृतः। वानप्रस्थाद् गृहस्थाच्च ततोऽन्यः सम्प्रवर्तते॥
15अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः। अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दोऽघमर्षणः॥ सांकृतिः सुदिवा तण्डियथावासोऽकृतश्रमः। अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः॥ बलवान् कर्णनिर्वाक: शून्यपालः कृतश्रमः। एनं धर्म कृतवन्तस्ततः स्वर्गमुपागमन॥
16तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः। ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम्॥ अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमाश्रिताः। वैखानसा वालखिल्याः सैकताश्च तथा परे॥ कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः। गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः॥
17अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः। जरया च परिधनो व्याधिना च प्रपीडितः॥ चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्। सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्व वेदसदक्षिणाम्॥ आत्मयाजी सोऽऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः। आत्मन्यग्नीन् समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्॥
18साधरकांश्च यजेद् यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा। यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते।॥ त्रींश्चैवाग्नीन् यजेत् सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात्। प्राणेभ्यो यजुषः पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयन्॥
19केशलोमनखान् वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः। आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः॥
20अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद् द्विजः। लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते॥
21सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च कर्तुमीहते। अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः॥
22यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः। भवेद् यथेष्टागतिरात्मवेदिनि न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये।॥
23रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम्। चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said You have been told what the duties of a householders are as ordained by the wise. Listen now, O Yudhisthira, to the next class of duties.
2Gradually leading off the domestic mode, one should enter the third mode which is good. It is the mode which is followed by persons who living with their wives pain themselves by means of austerities. It is the mode followed by those who live in forest as hermits.
3Blessed be you, O son, listen to the duties observed by those who follow this mode of life in which are set forth the practices of all men and all modes of life. Listen, indeed, to the duties of those who live in sacred spots and who have adopted this mode after proper consideration.
4Vyasa said When the householder sees his body wrinkled and hair white on his head, and children of his children, he should then retire into the forest.
5He should pass the third portion of his life as Vanaprastha. He should worship those sacred fires to which he had attended while a householder. Desirous of performing sacrifices, he should also worship the gods.
6Observing vows and being sparing in diet, he should eat only once, during the sixth part of the day. He should be always careful. Adoring his fires, he should keep some kine, serving them dutifully. He should perform all the rituals of a sacrifice.
7He should live upon rice and wheat which grows indigenously, and upon other sorts of grains, growing wildly. He should eat the remnant after feeding guests. In the third mode of life, he should make offerings of clarified butter in the five celebrated Sacrifices.
8Four courses of conduct have been laid down for the Vanaprastha mode of life. Some gather only what is necessary for the day. Some store up things for a month.
9Some collect grain and other necessaries sufficient to last for twelve years. Hermits may act thus for adoring guests and performning sacrifices.
10They should during the rains, expose themselves to rain and go to water during the autumn. In summer, they should sit in the midst of four fires with the sun burning overhead. Throughout the year, however, they should be sparing in deit.
11They should sit and sleep on the naked earth. They stand on only their toes. They should be satisfied with the bare earth and with small mats of grass. They perform their ablutions morning, noon, and evening.
12Some amongst them use only their teeth for cleaning grain. Others use only stones for the same, Some amongst them drink, only during the light fortnight, boiled very lightly, gruel of wheat (or other, grain).
13Others drink similar gruel only during the dark fortnight. Some eat what only comes of itself. Some practising rigid vows, live upon only roots, some upon only fruits, some upon only flowers, duly following the method followed by the Vaikhanashas.
14These and various other observances are practised by those wise and pious men. The fourth mode of life is based upon the Upanishads. The duties prescribed for it may be observed in all the modes of life equally. Differing from the others this mode comes afler domestic and forest life.
15In this very cycle, O son, many learned Brahmanas knowing the truths of all things, have been known to observe this mode. Agastya, the seven Rishis Madhuchchhandas, Aghamarshana, Sankriti, Sudivatandi who lived with her soever he pleased and was content to take what came (without ever secking for anything), Ahovirya, Kavya, Tandya, the learned medhatithi, the highly energetic Karnanirvaka, and Shunyapala who had worked hard (for acquiring Yoga powel), were the authors of this course of duties, and themselves practising them, have all gone to heaven.
16Many great Rishis, O son, who had the power to see immediately the fruits of their ascetic merit, those numberless ascetics who pass by the appellation of Yayavaras, many Rishis of very austere penances and endued with accurate knowledge about distinctions of duty, and many other Brahınanas too numerous to mention, adopted the forest mode of life. The Vaikhanasas, the Valikhilyas, the Saikatas, all of whom were given to austere penances, who were firm in virtue, who had controlled their senses, and who used to see the fruits of their penances immediately, adopted this mode of life and finally went to heaven.
17Freed from fear and not counted with the stars and planets, these have become visible in the sky as luminaries. When the fourth or last part of life is got at, and when one is weakened by decrepitude and possessed by disease, one should leave off the forest mode of life. Performing a sacrifice capable of being completed in a single day and in which the sacrificial fee should be everything he has, he should himself perforin his own funeral rite. Withdrawn from every other object, he should devote himself to his own self, taking pleasure in himself, and depending also on his own self. He should put up all his sacrificial fires (thenceforth) upon his ownself, and sever all sorts of bonds and attachments.
18He should always celebrate such sacrifices and rites as are completed in a single day. When, however, from performance of the (ordinary) sacrifices of sacrificers, the Sacrifice in Self begins, then for liberation he should sacrifice his own self in the three fires. Without linding fault with his food he should take five or six mouthfuls, offering them duly to the five vital airs uttering Mantras of the Yajurveda.
19Practising austerities while living like a forest recluse, one should shave off and having purified himself by acts, pass into the fourth and the last holy mode of life.
20That twice-born one who enters the fourth mode of life, giving pledges of assurance to all creatures, succeeds in acquiring many effulgent regions hereafter and ultimately attains to the Infinite.
21Of excellent disposition and conduct, with sins all purged off the person who is conversant with his own self never wished to perform any act for either this or the other world. Shorn of anger, error, anxiety and without friendship, such a person live in this world like one having nothing to do with it.
22One in the (observance of Sannyasa) should not be unwilling in satisfying the duties included in Yama and those also that walk behind them. Such a person should live energetically according to the ordinances laid down his own mode, and leave off Vedic study and the sacred thread which marks his birth. Given to righteousness and having his senses under complete control, such a person endued with knowledge of self, attains forsooth, to the end for which he tries.
23After the third is the fourth mode of life. It is very superior, and has numberless high virtues. In merit it reigns supreme over the three other modes of life. It is said to occupy the very highest place. Listen to me as I describe the duties belonging to that mode which is very supreme and which is the high refuge of all.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — बुद्धिमानों द्वारा विहित गृहस्थ के कर्तव्य तुम्हें बताए जा चुके। हे युधिष्ठिर, अब कर्तव्यों के अगले वर्ग को सुनो।
2गृहस्थ आश्रम को क्रमशः छोड़ते हुए मनुष्य को तीसरे आश्रम में प्रवेश करना चाहिए, जो कल्याणकारी है। यह वह आश्रम है जिसका पालन वे पुरुष करते हैं जो अपनी पत्नियों के साथ रहते हुए तपस्या से अपने को क्लेश देते हैं। यह वही आश्रम है जिसका पालन वे करते हैं जो वन में वानप्रस्थ के रूप में निवास करते हैं।
3हे पुत्र, तुम्हारा कल्याण हो; उन कर्तव्यों को सुनो जिनका पालन वे करते हैं जो इस आश्रम का अनुसरण करते हैं, और जिसमें समस्त मनुष्यों तथा समस्त आश्रमों के आचरण निरूपित हैं। वस्तुतः उनके कर्तव्य सुनो जो पवित्र स्थानों में निवास करते हैं और जिन्होंने भलीभाँति विचार करके इस आश्रम को अपनाया है।
4व्यास ने कहा — जब गृहस्थ अपने शरीर को झुर्रियों से भरा, अपने सिर के बाल श्वेत, तथा अपने पुत्रों के पुत्र देख ले, तब उसे वन में चले जाना चाहिए।
5उसे अपने जीवन का तीसरा भाग वानप्रस्थ के रूप में बिताना चाहिए। उसे उन पवित्र अग्नियों की उपासना करनी चाहिए जिनकी सेवा वह गृहस्थ रहते हुए करता था। यज्ञ करने की इच्छा रखते हुए उसे देवताओं की भी आराधना करनी चाहिए।
6व्रतों का पालन करते हुए तथा मिताहारी रहते हुए उसे दिन के छठे भाग में केवल एक ही बार भोजन करना चाहिए। उसे सदा सावधान रहना चाहिए। अपनी अग्नियों की आराधना करते हुए उसे कुछ गौएँ रखनी चाहिए और उनकी कर्तव्यपूर्वक सेवा करनी चाहिए। उसे यज्ञ के समस्त कर्मकाण्डों का सम्पादन करना चाहिए।
7उसे स्वयं उगने वाले चावल और गेहूँ पर तथा जङ्गल में उगने वाले अन्य प्रकार के अन्नों पर जीवन बिताना चाहिए। उसे अतिथियों को भोजन कराने के पश्चात् जो शेष रहे वही खाना चाहिए। तीसरे आश्रम में उसे पाँच प्रसिद्ध यज्ञों में घृत की आहुतियाँ देनी चाहिए।
8वानप्रस्थ आश्रम के लिए चार प्रकार के आचरण निर्धारित किए गए हैं। कुछ केवल उतना ही सञ्चय करते हैं जितना उस दिन के लिए आवश्यक हो। कुछ एक मास के लिए वस्तुएँ सञ्चित रखते हैं।
9कुछ बारह वर्ष तक चलने योग्य अन्न तथा अन्य आवश्यक वस्तुएँ एकत्र करते हैं। वानप्रस्थ ऐसा अतिथियों के सत्कार तथा यज्ञों के सम्पादन के लिए कर सकते हैं।
10उन्हें वर्षा ऋतु में स्वयं को वर्षा में खुला रखना चाहिए और शरद् ऋतु में जल में खड़े रहना चाहिए। ग्रीष्म में उन्हें चार अग्नियों के बीच बैठना चाहिए और ऊपर सूर्य को तपते रहने देना चाहिए। किन्तु वर्ष भर उन्हें मिताहारी ही रहना चाहिए।
11उन्हें नंगी भूमि पर ही बैठना और सोना चाहिए। वे केवल अपने पैरों की उँगलियों पर खड़े रहते हैं। उन्हें कोरी भूमि तथा घास की छोटी चटाइयों से ही सन्तुष्ट रहना चाहिए। वे प्रातः, मध्याह्न और सन्ध्या — तीनों समय स्नान करते हैं।
12उनमें से कुछ अन्न साफ करने के लिए केवल अपने दाँतों का प्रयोग करते हैं। दूसरे इसी काम के लिए केवल पत्थरों का प्रयोग करते हैं। उनमें से कुछ केवल शुक्लपक्ष में ही गेहूँ (अथवा अन्य अन्न) का अत्यन्त हलका उबाला हुआ माँड़ पीते हैं।
13दूसरे वैसा ही माँड़ केवल कृष्णपक्ष में पीते हैं। कुछ केवल वही खाते हैं जो स्वयं आ जाए। कुछ कठोर व्रतों का पालन करते हुए केवल मूलों पर जीते हैं, कुछ केवल फलों पर, कुछ केवल पुष्पों पर — और इस प्रकार वैखानसों द्वारा अपनाई गई विधि का विधिवत् अनुसरण करते हैं।
14ये तथा अन्य विविध नियम उन बुद्धिमान् तथा धर्मपरायण पुरुषों द्वारा पाले जाते हैं। चौथा आश्रम उपनिषदों पर आधारित है। उसके लिए विहित कर्तव्यों का पालन समस्त आश्रमों में समान रूप से किया जा सकता है। अन्य आश्रमों से भिन्न यह आश्रम गृहस्थ तथा वन के जीवन के पश्चात् आता है।
15हे पुत्र, इसी कल्प में समस्त वस्तुओं के तत्त्वों को जानने वाले अनेक विद्वान् ब्राह्मण इस आश्रम का पालन करते हुए विख्यात हुए हैं। अगस्त्य, सप्तर्षिगण, मधुच्छन्दा, अघमर्षण, सङ्कृति, सुदिवातण्डि — जो जहाँ इच्छा हो वहीं निवास करते थे और जो कुछ मिल जाए उसी में सन्तुष्ट रहते थे (कभी किसी वस्तु की खोज नहीं करते थे) —, अहोवीर्य, कव्य, ताण्ड्य, विद्वान् मेधातिथि, अत्यन्त तेजस्वी कर्णनिर्वाक तथा (योगबल प्राप्त करने के लिए) कठोर परिश्रम करने वाले शून्यपाल — ये सब इस कर्तव्य-मार्ग के प्रवर्तक थे, और स्वयं उनका पालन करके सब स्वर्ग को चले गए।
16हे पुत्र, अनेक महर्षि, जिनमें अपने तप के फल तत्काल देखने की शक्ति थी, वे असंख्य तपस्वी जो 'यायावर' नाम से जाने जाते हैं, अत्यन्त कठोर तप करने वाले तथा धर्म के भेदों का यथार्थ ज्ञान रखने वाले अनेक ऋषि, और अन्य इतने अधिक ब्राह्मण कि उनकी गणना नहीं हो सकती — इन सबने वानप्रस्थ आश्रम को अपनाया। वैखानस, वालखिल्य, सैकत — ये सब, जो कठोर तप में निरत थे, जो धर्म में दृढ़ थे, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में कर लिया था, और जो अपने तप के फल तत्काल देख लेते थे, इस आश्रम को अपनाकर अन्ततः स्वर्ग को चले गए।
17भय से मुक्त तथा नक्षत्रों और ग्रहों में न गिने जाने वाले ये सब आकाश में ज्योतियों के रूप में दिखाई देने लगे। जब जीवन का चौथा अथवा अन्तिम भाग आ पहुँचे, और जब मनुष्य जरा से दुर्बल तथा रोग से ग्रस्त हो जाए, तब उसे वानप्रस्थ आश्रम छोड़ देना चाहिए। एक ही दिन में पूरा हो सकने वाला यज्ञ करके, जिसमें दक्षिणा के रूप में उसका सर्वस्व दिया जाए, उसे स्वयं ही अपना अन्त्येष्टि-कर्म कर लेना चाहिए। अन्य समस्त विषयों से हटकर उसे अपनी ही आत्मा में लगना चाहिए, अपने ही में आनन्द लेना चाहिए और अपनी ही आत्मा पर आश्रित रहना चाहिए। उसे (उसके पश्चात्) अपनी समस्त यज्ञाग्नियाँ अपनी ही आत्मा में स्थापित कर लेनी चाहिए, और सब प्रकार के बन्धन तथा आसक्तियाँ काट देनी चाहिए।
18उसे सदा ऐसे ही यज्ञ और कर्म करने चाहिए जो एक ही दिन में पूरे हो जाएँ। किन्तु जब याजकों के (सामान्य) यज्ञों के सम्पादन से आत्मयज्ञ का आरम्भ हो जाए, तब मोक्ष के लिए उसे तीनों अग्नियों में अपनी ही आत्मा की आहुति देनी चाहिए। अपने भोजन में दोष न निकालते हुए उसे पाँच अथवा छह ग्रास लेने चाहिए और यजुर्वेद के मन्त्रों का उच्चारण करते हुए उन्हें विधिपूर्वक पाँच प्राणों को अर्पित करना चाहिए।
19वन में एकान्तवासी के समान रहते हुए तप का अभ्यास करके मनुष्य को केश-मुण्डन करा लेना चाहिए और अपने कर्मों से अपने को पवित्र करके चौथे तथा अन्तिम पवित्र आश्रम में प्रवेश करना चाहिए।
20जो द्विज समस्त प्राणियों को अभय का वचन देकर चौथे आश्रम में प्रवेश करता है, वह आगे चलकर अनेक तेजोमय लोक प्राप्त करने में सफल होता है और अन्ततः अनन्त को प्राप्त कर लेता है।
21उत्तम स्वभाव और आचरण वाला, समस्त पापों से शुद्ध तथा अपनी ही आत्मा का ज्ञाता वह पुरुष न इस लोक के लिए और न परलोक के लिए ही कोई कर्म करना चाहता है। क्रोध, भ्रम और चिन्ता से रहित तथा मैत्री-बन्धन से मुक्त ऐसा पुरुष इस संसार में इस प्रकार रहता है मानो उसका इससे कोई सम्बन्ध ही न हो।
22(संन्यास के पालन में स्थित) पुरुष को यम में समाविष्ट कर्तव्यों तथा उनके पीछे चलने वाले (नियमों) के पालन में अनिच्छुक नहीं होना चाहिए। ऐसे पुरुष को अपने ही आश्रम के लिए निर्धारित विधानों के अनुसार तत्परता से जीवन बिताना चाहिए, तथा वेदाध्ययन और जन्म का चिह्न स्वरूप यज्ञोपवीत — दोनों त्याग देने चाहिए। धर्म में निरत तथा अपनी इन्द्रियों को पूर्ण रूप से वश में रखने वाला, आत्मज्ञान से सम्पन्न ऐसा पुरुष निःसन्देह उस लक्ष्य को प्राप्त कर लेता है जिसके लिए वह प्रयत्न करता है।
23तीसरे के पश्चात् चौथा आश्रम आता है। वह अत्यन्त श्रेष्ठ है और उसमें अगणित उच्च गुण हैं। पुण्य में वह अन्य तीनों आश्रमों पर सर्वोपरि शासन करता है। कहा जाता है कि वह सर्वोच्च स्थान पर स्थित है। सुनो, मैं तुम्हें उस आश्रम के कर्तव्यों का वर्णन करता हूँ, जो परम श्रेष्ठ है और जो सबका उच्च आश्रय है।
नेपाली
1भीष्मले भने — बुद्धिमान्हरूद्वारा विहित गृहस्थका कर्तव्य तिमीलाई बताइसकियो। हे युधिष्ठिर, अब कर्तव्यहरूको अर्को वर्ग सुन।
2गृहस्थ आश्रमलाई क्रमशः छोड्दै मानिसले तेस्रो आश्रममा प्रवेश गर्नुपर्छ, जो कल्याणकारी छ। यो त्यो आश्रम हो जसको पालन ती पुरुषहरूले गर्छन् जो आफ्ना पत्नीसँग बस्दै तपस्याले आफूलाई क्लेश दिन्छन्। यो त्यही आश्रम हो जसको पालन तिनीहरूले गर्छन् जो वनमा वानप्रस्थका रूपमा निवास गर्छन्।
3हे पुत्र, तिम्रो कल्याण होस्; ती कर्तव्य सुन जसको पालन तिनीहरूले गर्छन् जो यस आश्रमको अनुसरण गर्छन्, र जसमा सम्पूर्ण मानिस तथा सम्पूर्ण आश्रमका आचरण निरूपित छन्। वस्तुतः तिनका कर्तव्य सुन जो पवित्र स्थानहरूमा निवास गर्छन् र जसले राम्ररी विचार गरेर यो आश्रम अपनाएका छन्।
4व्यासले भने — जब गृहस्थले आफ्नो शरीर चाउरीले भरिएको, आफ्नो टाउकाका कपाल सेता, तथा आफ्ना छोराका छोरा देखोस्, तब उसले वनमा जानुपर्छ।
5उसले आफ्नो जीवनको तेस्रो भाग वानप्रस्थका रूपमा बिताउनुपर्छ। उसले ती पवित्र अग्निहरूको उपासना गर्नुपर्छ जसको सेवा उसले गृहस्थ रहँदा गर्दथ्यो। यज्ञ गर्ने इच्छा राख्दै उसले देवताहरूको पनि आराधना गर्नुपर्छ।
6व्रतको पालन गर्दै तथा मिताहारी रहँदै उसले दिनको छैटौँ भागमा केवल एक पटक मात्र भोजन गर्नुपर्छ। उसले सधैँ सावधान रहनुपर्छ। आफ्ना अग्निहरूको आराधना गर्दै उसले केही गाई राख्नुपर्छ र तिनको कर्तव्यपूर्वक सेवा गर्नुपर्छ। उसले यज्ञका सम्पूर्ण कर्मकाण्डको सम्पादन गर्नुपर्छ।
7उसले आफैँ उम्रने चामल र गहुँमा तथा जङ्गलमा उम्रने अन्य प्रकारका अन्नमा जीवन बिताउनुपर्छ। उसले अतिथिहरूलाई भोजन गराएपछि जो शेष रहन्छ त्यही खानुपर्छ। तेस्रो आश्रममा उसले पाँच प्रसिद्ध यज्ञमा घिउका आहुति दिनुपर्छ।
8वानप्रस्थ आश्रमका लागि चार प्रकारका आचरण निर्धारित गरिएका छन्। कतिपयले त्यति मात्र सञ्चय गर्छन् जति त्यस दिनका लागि आवश्यक होस्। कतिपयले एक महिनाका लागि वस्तुहरू सञ्चित राख्छन्।
9कतिपयले बाह्र वर्षसम्म पुग्ने अन्न तथा अन्य आवश्यक वस्तु जम्मा गर्छन्। वानप्रस्थहरूले यस्तो अतिथिहरूको सत्कार तथा यज्ञको सम्पादनका लागि गर्न सक्छन्।
10तिनीहरूले वर्षा ऋतुमा आफूलाई वर्षामा खुला राख्नुपर्छ र शरद् ऋतुमा जलमा उभिनुपर्छ। ग्रीष्ममा तिनीहरूले चार अग्निका बीचमा बस्नुपर्छ र माथि सूर्यलाई तपिरहन दिनुपर्छ। तर वर्षभरि तिनीहरू मिताहारी नै रहनुपर्छ।
11तिनीहरूले नाङ्गो भूमिमै बस्नु र सुत्नुपर्छ। तिनीहरू केवल आफ्ना खुट्टाका औँलामा उभिन्छन्। तिनीहरू कोरा भूमि तथा घाँसका साना गुन्द्रीमै सन्तुष्ट रहनुपर्छ। तिनीहरू बिहान, मध्याह्न र साँझ — तीनै समय स्नान गर्छन्।
12तिनीहरूमध्ये कतिपयले अन्न सफा गर्न केवल आफ्ना दाँतको प्रयोग गर्छन्। अरूले यसै कामका लागि केवल ढुङ्गाको प्रयोग गर्छन्। तिनीहरूमध्ये कतिपयले केवल शुक्लपक्षमै गहुँ (अथवा अन्य अन्न)को अत्यन्त हलुका उमालेको माड पिउँछन्।
13अरूहरूले त्यस्तै माड केवल कृष्णपक्षमा पिउँछन्। कतिपयले केवल त्यही खान्छन् जो आफैँ आइपुगोस्। कतिपयले कठोर व्रतको पालन गर्दै केवल मूलमा जिउँछन्, कतिपय केवल फलमा, कतिपय केवल पुष्पमा — र यसरी वैखानसहरूले अपनाएको विधिको विधिवत् अनुसरण गर्छन्।
14यी तथा अन्य विविध नियम ती बुद्धिमान् तथा धर्मपरायण पुरुषहरूद्वारा पालिन्छन्। चौथो आश्रम उपनिषद्हरूमा आधारित छ। त्यसका लागि विहित कर्तव्यको पालन सम्पूर्ण आश्रममा समान रूपमा गर्न सकिन्छ। अन्य आश्रमभन्दा भिन्न यो आश्रम गृहस्थ तथा वनको जीवनपछि आउँछ।
15हे पुत्र, यसै कल्पमा सम्पूर्ण वस्तुका तत्त्व जान्ने अनेक विद्वान् ब्राह्मणहरू यस आश्रमको पालन गर्दै विख्यात भएका छन्। अगस्त्य, सप्तर्षिगण, मधुच्छन्दा, अघमर्षण, सङ्कृति, सुदिवातण्डि — जो जहाँ इच्छा होस् त्यहीँ निवास गर्थे र जे भेटियोस् त्यसैमा सन्तुष्ट रहन्थे (कहिल्यै कुनै वस्तुको खोजी गर्दैनथे) —, अहोवीर्य, कव्य, ताण्ड्य, विद्वान् मेधातिथि, अत्यन्त तेजस्वी कर्णनिर्वाक तथा (योगबल प्राप्त गर्नका लागि) कठोर परिश्रम गर्ने शून्यपाल — यी सबै यस कर्तव्य-मार्गका प्रवर्तक थिए, र स्वयं तिनको पालन गरेर सबै स्वर्ग गए।
16हे पुत्र, अनेक महर्षि, जसमा आफ्नो तपको फल तत्कालै देख्ने शक्ति थियो, ती असङ्ख्य तपस्वी जो 'यायावर' नामले चिनिन्छन्, अत्यन्त कठोर तप गर्ने तथा धर्मका भेदको यथार्थ ज्ञान राख्ने अनेक ऋषि, र अन्य यति धेरै ब्राह्मण कि तिनको गणना नै हुन सक्दैन — यी सबैले वानप्रस्थ आश्रम अपनाए। वैखानस, वालखिल्य, सैकत — यी सबै, जो कठोर तपमा निरत थिए, जो धर्ममा दृढ थिए, जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेका थिए, र जसले आफ्नो तपको फल तत्कालै देख्थे, यो आश्रम अपनाएर अन्ततः स्वर्ग गए।
17भयबाट मुक्त तथा नक्षत्र र ग्रहमा नगनिने यी सबै आकाशमा ज्योतिका रूपमा देखिन थाले। जब जीवनको चौथो अथवा अन्तिम भाग आइपुगोस्, र जब मानिस जराले दुर्बल तथा रोगले ग्रस्त होस्, तब उसले वानप्रस्थ आश्रम छोड्नुपर्छ। एउटै दिनमा पूरा हुन सक्ने यज्ञ गरेर, जसमा दक्षिणाका रूपमा उसको सर्वस्व दिइयोस्, उसले स्वयं नै आफ्नो अन्त्येष्टि-कर्म गरिसक्नुपर्छ। अन्य सम्पूर्ण विषयबाट हटेर उसले आफ्नै आत्मामा लाग्नुपर्छ, आफूमै आनन्द लिनुपर्छ र आफ्नै आत्मामा आश्रित रहनुपर्छ। उसले (त्यसपछि) आफ्ना सम्पूर्ण यज्ञाग्नि आफ्नै आत्मामा स्थापित गरिसक्नुपर्छ, र सबै प्रकारका बन्धन तथा आसक्ति काटिदिनुपर्छ।
18उसले सधैँ त्यस्तै यज्ञ र कर्म गर्नुपर्छ जो एउटै दिनमा पूरा होऊन्। तर जब याजकहरूका (सामान्य) यज्ञको सम्पादनबाट आत्मयज्ञको आरम्भ होस्, तब मोक्षका लागि उसले तीनै अग्निमा आफ्नै आत्माको आहुति दिनुपर्छ। आफ्नो भोजनमा दोष नझिकीकन उसले पाँच अथवा छ गाँस लिनुपर्छ र यजुर्वेदका मन्त्रको उच्चारण गर्दै तिनलाई विधिपूर्वक पाँच प्राणलाई अर्पण गर्नुपर्छ।
19वनमा एकान्तवासीझैँ बस्दै तपको अभ्यास गरेर मानिसले केश मुण्डन गराउनुपर्छ र आफ्ना कर्मले आफूलाई पवित्र पारेर चौथो तथा अन्तिम पवित्र आश्रममा प्रवेश गर्नुपर्छ।
20जुन द्विजले सम्पूर्ण प्राणीलाई अभयको वचन दिएर चौथो आश्रममा प्रवेश गर्दछ, ऊ पछि गएर अनेक तेजोमय लोक प्राप्त गर्न सफल हुन्छ र अन्ततः अनन्त प्राप्त गर्दछ।
21उत्तम स्वभाव र आचरण भएको, सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध तथा आफ्नै आत्माको ज्ञाता त्यो पुरुषले न यस लोकका लागि र न परलोककै लागि कुनै कर्म गर्न चाहन्छ। क्रोध, भ्रम र चिन्ताबाट रहित तथा मैत्री-बन्धनबाट मुक्त त्यस्तो पुरुष यस संसारमा यसरी बस्दछ मानौँ उसको यससँग कुनै सम्बन्धै छैन।
22(संन्यासको पालनमा स्थित) पुरुषले यममा समाविष्ट कर्तव्य तथा तिनका पछि चल्ने (नियम)को पालनमा अनिच्छुक हुनु हुँदैन। त्यस्तो पुरुषले आफ्नै आश्रमका लागि निर्धारित विधानअनुसार तत्परतापूर्वक जीवन बिताउनुपर्छ, तथा वेदाध्ययन र जन्मको चिह्नस्वरूप यज्ञोपवीत — दुवै त्याग गर्नुपर्छ। धर्ममा निरत तथा आफ्ना इन्द्रियलाई पूर्ण रूपमा वशमा राख्ने, आत्मज्ञानले सम्पन्न त्यस्तो पुरुषले निःसन्देह त्यो लक्ष्य प्राप्त गर्दछ जसका लागि उसले प्रयत्न गर्दछ।
23तेस्रोपछि चौथो आश्रम आउँछ। त्यो अत्यन्त श्रेष्ठ छ र त्यसमा अगणित उच्च गुण छन्। पुण्यमा त्यसले अन्य तीनै आश्रममाथि सर्वोपरि शासन गर्दछ। भनिन्छ कि त्यो सर्वोच्च स्थानमा स्थित छ। सुन, म तिमीलाई त्यस आश्रमका कर्तव्यको वर्णन गर्दछु, जो परम श्रेष्ठ छ र जो सबैको उच्च आश्रय हो।