मोक्षधर्म पर्व — योग-दर्शन के अनुसार ज्ञान का सिद्धान्त
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 67
संस्कृत
1व्यास उवाच पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः। सांख्यज्ञानेन संयुक्तं यदेतत् कीर्तितं मया॥
2योगकृत्ये तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु। एकत्वं बुद्धिमनसारिन्द्रियाणां च सर्वशः॥ आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम्। तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना॥ आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा। योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः॥ कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्। क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्॥
3सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति। धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा॥
4चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनोवाचं च कर्मणा। अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात्॥
5एवमेतान् योगदोषान् जयेन्नित्यमतन्द्रितः। अग्नीश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद् देवताः प्रणमेत च॥
6वर्जयेदुशती वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम्। ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसः॥
7एतस्य भूतं भव्यस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं हीरार्जवं क्षमा॥ शौचमाचारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः। एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति॥
8सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते। समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्॥
9धूतपाप्मा तु तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः। कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद् ब्रह्मणः पदम्॥
10मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाम्यं समाहितः। पूर्वरात्रापरार्धं च धारयेन्मन आत्मनि॥
11जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम्। ततोऽस्य स्रवते प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्।१५।।
12मनस्तु पूर्वमादद्यात् कुमीनमिव मत्स्यहा! ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित्॥
13तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यतिः। तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्॥
14पञ्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद् यतिः। यदैतान्यवतिष्ठन्ति मनःषष्ठान्यथात्मनि॥ प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते। विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्॥
15वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि। सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते॥
16तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः। धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः॥
17एवं परिमितं कालमाचरन् संशितव्रतः। आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्मताम्॥
18प्रमोहो भ्रम आवर्तो प्राणं श्रवणदर्शने। अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः॥ प्रतिभामुपसर्गाश्चाप्युपसंगृह्य योगतः। तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत्॥
19कुर्यात् परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनिः। गिरि शृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्॥
20संनियम्येन्द्रियग्राम कोष्ठे भाण्डमना इव! एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगानोद्वेजयेन्मनः॥
21येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः। तं च युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः॥
22शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च। शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्॥
23नाभिष्वजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा। उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्॥
24यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत्। समस्तयोश्चाप्युभयो भिध्यायेच्छुभाशुभम्॥
25न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्। समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः॥
26एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः। षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥
27वेदनार्ताः प्रज्ञा दृष्ट्वा समलोष्ठाश्मकाञ्चनः। एतस्मिन्विरतो मार्गे विरमेन च मोहितः॥
28अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी। तावण्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्॥
29अजं पुराणमजरं सनातनं यदिन्द्रियैरुपलभेत निश्चलैः। अणोरणीयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यति मुक्तमात्मवान्।॥
30इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च। अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्ति चाभूतगतिं मनीषिणः॥
अंग्रेज़ी
1Vyasa said O excellent son, accosted by you. I have told you truly what the answer to your question should be according to the doctrine of Knowledge as explained in the Sankhya system.
2Listen now to me as I explain to you all that should be done according to the Yoga doctrine. The unison of intellect and Mind, and all the Senses, and the all-prevading Soul is said to be the highest kind of knowledge. That Knowledge should be gained by one who is of a tranquil mind, who has governed his senses, who is capable of seeing the Soul, who takes pleasure in (such) meditation, who is gifted with intelligence and purity in acts. One should try to gain this knowledge by abandoning those five obstacles of Yoga which are known to the wise, namely, desire, anger, cupidity, fear, and sleep. Anger is conquered by tranquility of disposition. Desire is defeated by giving up all purposes.
3By meditating with the help of the understanding upon topics deserving meditation one, gifted with patience, succeeds in relinquishing sleep. By steady endurance one should govern his organs of generation and the stomach. One should protect his hands and feet by his eyes.
4One should protect his eyes and ears by the help of his mind, and his mind and speech by his acts, One should avoid fear by carefulness, and pride by attending the wise.
5Controlling procrastination, one should by these means subdue these obstacles of Yoga. One should pay his adorations to fire and the Brahmanas and should bow his head to the gods.
6One should avoid all kinds of unholy conversation and malicious speech and words which pain other minds. Brahma is the effulgent seed. It is again, the essence of that seed from which proceeds all this.
7Brahma became the eye, in the form of this mobile and immobile universe, of all elements that were born. Meditation, study, gift, truth, modesty, simplicity, forgiveness, purity of body, purity of conduct, and subjugation of the senses, these increase one's energy which dissipates his sins.
8By treating impartially all creatures and by living contentedly upon what is gained easily and without exertion one acquires the fruition of all his objects and succeeds in gaining knowledge.
9Purged of all sins, gifted with energy, sparing in diet, with senses under complete control, one should, after having subdued his desire and anger, try to attain to Brahima.
10Uniting firmly the senses and the mind with gaze fixed inwards, one should, in the silent hours of evening or those before dawn, fix his mind upon the understanding.
11If even one of the five senses of a human being be kept ungoverned all his wisdom escapes through it like water through a hole not made up at the bottom of a leather bag.
12The mind in the first instance should be controlled by the Yogin like a fisherman trying at the commencement to make that one among the fish powerless from which he auticipates the greatest danger to his nets. Having first governed the mind, the Yogin should then proceed to subdue his ears, then his tongue, and then his nose.
13Having controlled these, he should fix there on the mind. Then withdrawing the mind from all purposes. He should settle it on the understanding.
14Indeed having governed the five senses, the Yati should fix them on the mind. When these with the mind for the sixth become concentrated in the understanding, and thus centred remain steady and firm then Brahma becomes perceptible like a smokeless blazing fire or the effulgent Sun.
15Indeed, one then beholds in himself his own soul like lightning in the firmament. Everything then appears in it and it appears in cverything on account of its infinitude.
16Those great Brahmanas, who are possessed of wisdom, who are endued with fortitude, who are possessed of high knowledge and who are cngaged in the well being of all creatures, succeed in saying it.
17Practising austere vows, the Yogin, who acts thus for six months seated by himself on a lonely spot, becomes at one with the Indestructible.
18Acquiring by Yoga annihilation, extension, power to present different shapes in the same person or body, celestial scents, and sounds, and sights, the most agreeable sensations of taste and touch, pleasurable sensations of coolness and warmth, equality with the wind, power to understanding the meaning of scriptures and every work of genius, living with celestial damsels, the Yogin should not care for them and merge them all in the Understanding.
19Restraining words and the senses should practise Yoga after dusk and before dawn seated on a mountain summit, or at the foot of a huge tree or with a tree before him.
20Controlling all the senses within the heart, one should, with faculties concentrated, think on the Eternal and Indestructible like a man of the world thinking of wealth and other valuable properties. One should never, while practising Yoga, with draw his mind from it. one
21One should with devotion pursue those mcans by which he may control the restive mind. One should never suffer himself to fall away from it.
22With the senses and the mind withdrawn from everything else, the Yogin should repair 10 empty caves of mountains, to temples consecrated to the gods and to empty houses or apartiments, for living there.
23One should not mix with another in either speech, act or thought. Disregarding all things and eating very sparingly the Yogin should regard equally objects acquired or lost.
24He should treat equally one who praises and one who censures him. He should not seek the good or the evil of one or the other.
25He should not rejoice at an acquisition or be sorry at a failure or loss. Treating all beings equally he should imitate the wind.
26Brahma, represented by sound, appcars very clearly unto one whose mind is thus turned to itself, who leads a pure life, and who sees all things equally, indeed unto one who is ever engaged in Yoga thus for even six months.
27Seeing all men stricken with anxiety the Yogin should regard a clod of earth, a piece of stone, and a lump of gold with an equal eye. Indeed, he should withdraw himself from this path, cherishing a hatred for it, and never allow himself to be stupefied.
28By following the path indicated above, even a person of an inferior caste, or a woman, will surely acquire the highest end.
29He who has subdued his mind sees in his own self, by the help of his own understanding the Increate, Ancient, Undeteriorating, and Eternal Brahma,-That which cannot be attained to except by controlled senses,-That which is subtler than the most subtile, and grosser than the most gross, and which is Emancipation's self.
30Bhishma said By ascertaining from the preceptors and by themselves reflecting with their minds upon these words of the great Rishi spoken so properly wise persons become at one with Brahima himself, till, indeed, the time when the universal dissolution sets in that swallows up all existent beings.
हिन्दी
1व्यास ने कहा — हे उत्तम पुत्र, तुम्हारे पूछने पर मैंने तुम्हें यथार्थ रूप से बताया कि साङ्ख्य पद्धति में निरूपित ज्ञान के सिद्धान्त के अनुसार तुम्हारे प्रश्न का उत्तर क्या होना चाहिए।
2अब सुनो, मैं तुम्हें वह सब समझाता हूँ जो योग के सिद्धान्त के अनुसार करना चाहिए। बुद्धि, मन, समस्त इन्द्रियों तथा सर्वव्यापी आत्मा का एकीकरण ही सर्वोत्तम ज्ञान कहा गया है। वह ज्ञान उसे प्राप्त करना चाहिए जिसका चित्त शान्त है, जिसने अपनी इन्द्रियों पर शासन कर लिया है, जो आत्मा को देखने में समर्थ है, जो (ऐसे) ध्यान में आनन्द लेता है, तथा जो बुद्धि और कर्मों की पवित्रता से सम्पन्न है। मनुष्य को योग के उन पाँच विघ्नों का त्याग करके यह ज्ञान प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए, जिन्हें बुद्धिमान् जानते हैं, अर्थात् काम, क्रोध, लोभ, भय तथा निद्रा। क्रोध स्वभाव की शान्ति से जीता जाता है। काम समस्त सङ्कल्पों के त्याग से परास्त होता है।
3ध्यान के योग्य विषयों पर बुद्धि की सहायता से ध्यान करके धैर्यवान् पुरुष निद्रा को त्यागने में सफल होता है। दृढ़ सहनशीलता से मनुष्य को अपने जननेन्द्रिय तथा उदर पर शासन करना चाहिए। अपने हाथों और पैरों की रक्षा उसे अपने नेत्रों से करनी चाहिए।
4अपने नेत्रों और कानों की रक्षा उसे अपने मन की सहायता से करनी चाहिए, तथा अपने मन और वाणी की रक्षा अपने कर्मों से। भय से उसे सावधानी के द्वारा बचना चाहिए और गर्व से बुद्धिमानों की सेवा के द्वारा।
5आलस्य को वश में करके मनुष्य को इन्हीं उपायों से योग के इन विघ्नों पर विजय प्राप्त करनी चाहिए। उसे अग्नि तथा ब्राह्मणों की आराधना करनी चाहिए और देवताओं को सिर झुकाना चाहिए।
6मनुष्य को सब प्रकार के अपवित्र वार्तालाप, द्वेषपूर्ण भाषण तथा उन वचनों से बचना चाहिए जो दूसरों के मन को पीड़ा पहुँचाते हैं। ब्रह्म ही तेजोमय बीज है। और वही उस बीज का सार भी है जिससे यह सब कुछ प्रवाहित होता है।
7ब्रह्म ही इस चर और अचर विश्व के रूप में उन समस्त भूतों का नेत्र बना जो उत्पन्न हुए थे। ध्यान, स्वाध्याय, दान, सत्य, विनय, सरलता, क्षमा, शरीर की शुद्धि, आचरण की शुद्धि तथा इन्द्रियों का संयम — ये मनुष्य के उस तेज को बढ़ाते हैं जो उसके पापों को नष्ट करता है।
8समस्त प्राणियों के साथ समान व्यवहार करके तथा जो सहज ही बिना प्रयास प्राप्त हो जाए उसी पर सन्तोषपूर्वक जीवन बिताकर मनुष्य अपने समस्त प्रयोजनों की सिद्धि प्राप्त करता है और ज्ञान अर्जित करने में सफल होता है।
9समस्त पापों से शुद्ध, तेज से सम्पन्न, मिताहारी तथा इन्द्रियों को पूर्ण रूप से वश में रखने वाले पुरुष को अपने काम और क्रोध को जीत लेने के पश्चात् ब्रह्म की प्राप्ति का प्रयत्न करना चाहिए।
10इन्द्रियों और मन को दृढ़ता से एक करके, दृष्टि भीतर की ओर लगाकर, मनुष्य को सन्ध्या के अथवा उषा से पूर्व के मौन प्रहरों में अपने मन को बुद्धि पर स्थिर करना चाहिए।
11यदि मनुष्य की पाँच इन्द्रियों में से एक भी असंयत रह जाए, तो उसका समस्त ज्ञान उसी से निकल जाता है, जैसे चमड़े की मशक के तल में बने अनसिले छेद से जल बह जाता है।
12योगी को सर्वप्रथम मन को वश में करना चाहिए, ठीक उस मछुए के समान जो आरम्भ में उस मछली को शक्तिहीन करने का प्रयत्न करता है जिससे उसे अपने जाल के लिए सबसे बड़ा भय होता है। पहले मन पर शासन कर लेने के पश्चात् योगी को अपने कानों को, फिर जिह्वा को और फिर नासिका को वश में करना चाहिए।
13इन्हें वश में कर लेने के पश्चात् उसे मन को इन पर स्थिर करना चाहिए। तदनन्तर मन को समस्त सङ्कल्पों से हटाकर उसे बुद्धि पर टिका देना चाहिए।
14वस्तुतः पाँचों इन्द्रियों पर शासन कर लेने के पश्चात् यति को उन्हें मन पर स्थिर करना चाहिए। जब ये इन्द्रियाँ, छठे मन सहित, बुद्धि में एकाग्र हो जाती हैं और इस प्रकार केन्द्रित होकर स्थिर तथा दृढ़ बनी रहती हैं, तब ब्रह्म धूमरहित प्रज्वलित अग्नि अथवा तेजोमय सूर्य के समान प्रत्यक्ष हो जाता है।
15वस्तुतः तब मनुष्य अपने भीतर अपनी ही आत्मा को आकाश में बिजली के समान देखता है। तब सब कुछ उसी में प्रतीत होता है और वह अपनी अनन्तता के कारण सब में प्रतीत होती है।
16जो महान् ब्राह्मण विवेक से सम्पन्न हैं, जो धैर्य से युक्त हैं, जिन्हें उच्च ज्ञान प्राप्त है और जो समस्त प्राणियों के कल्याण में लगे हुए हैं, वे ही उसका वर्णन करने में समर्थ होते हैं।
17कठोर व्रतों का पालन करते हुए जो योगी छह मास तक एकान्त स्थान में अकेला बैठकर इस प्रकार आचरण करता है, वह अविनाशी के साथ एक हो जाता है।
18योग के द्वारा अन्तर्धान, विस्तार, एक ही व्यक्ति अथवा शरीर में भिन्न-भिन्न रूप धारण करने की शक्ति, दिव्य गन्ध, दिव्य शब्द तथा दिव्य दृश्य, रस और स्पर्श की अत्यन्त सुखद अनुभूतियाँ, शीत और उष्ण की आनन्ददायक अनुभूतियाँ, वायु के साथ समता, शास्त्रों तथा प्रत्येक प्रतिभासम्पन्न रचना का अर्थ समझने की शक्ति, तथा दिव्य अप्सराओं के साथ निवास — ये सब प्राप्त करके भी योगी को इनकी चिन्ता नहीं करनी चाहिए, अपितु इन सबको बुद्धि में लीन कर देना चाहिए।
19वाणी तथा इन्द्रियों को संयत करके योगी को सन्ध्या के पश्चात् और उषा से पूर्व, पर्वत के शिखर पर, अथवा किसी विशाल वृक्ष की जड़ में, अथवा अपने सामने कोई वृक्ष रखकर बैठे-बैठे योग का अभ्यास करना चाहिए।
20समस्त इन्द्रियों को हृदय के भीतर संयत करके, चित्तवृत्तियों को एकाग्र करके, मनुष्य को उस नित्य तथा अविनाशी का चिन्तन करना चाहिए, जैसे संसारी पुरुष धन तथा अन्य मूल्यवान् सम्पत्तियों का चिन्तन करता है। योग का अभ्यास करते समय मनुष्य को कभी अपना मन उससे नहीं हटाना चाहिए।
21मनुष्य को श्रद्धापूर्वक उन साधनों का अनुसरण करना चाहिए जिनसे वह इस चञ्चल मन को वश में कर सके। उसे कभी अपने को उससे च्युत नहीं होने देना चाहिए।
22इन्द्रियों और मन को अन्य समस्त वस्तुओं से हटाकर योगी को पर्वतों की सूनी गुफाओं में, देवताओं को समर्पित मन्दिरों में तथा सूने घरों अथवा कक्षों में जाकर वहीं निवास करना चाहिए।
23मनुष्य को वाणी, कर्म अथवा विचार — किसी में भी दूसरे के साथ मेल नहीं करना चाहिए। समस्त वस्तुओं की उपेक्षा करते हुए और अत्यन्त अल्प भोजन करते हुए योगी को प्राप्त तथा खोई हुई वस्तुओं को समान दृष्टि से देखना चाहिए।
24उसे अपनी प्रशंसा करने वाले और अपनी निन्दा करने वाले — दोनों के साथ समान व्यवहार करना चाहिए। उसे किसी के भी हित अथवा अहित की कामना नहीं करनी चाहिए।
25उसे किसी वस्तु की प्राप्ति पर हर्षित नहीं होना चाहिए, न किसी विफलता अथवा हानि पर शोकाकुल। समस्त प्राणियों के साथ समान व्यवहार करते हुए उसे वायु का अनुकरण करना चाहिए।
26शब्दरूपी ब्रह्म उस पुरुष के समक्ष अत्यन्त स्पष्ट रूप से प्रकट होता है जिसका मन इस प्रकार अपनी ही ओर मुड़ गया है, जो पवित्र जीवन बिताता है और जो समस्त वस्तुओं को समान दृष्टि से देखता है — वस्तुतः उस पुरुष के समक्ष जो इस प्रकार छह मास तक भी निरन्तर योग में लगा रहता है।
27समस्त मनुष्यों को चिन्ता से ग्रस्त देखकर योगी को मिट्टी के ढेले, पत्थर के टुकड़े और स्वर्ण के पिण्ड को समान दृष्टि से देखना चाहिए। वस्तुतः उसे इस (संसार के) मार्ग के प्रति विरक्ति रखते हुए उससे अपने को हटा लेना चाहिए और कभी अपने को मोहित नहीं होने देना चाहिए।
28ऊपर बताए गए मार्ग का अनुसरण करके नीच वर्ण का पुरुष अथवा स्त्री भी निश्चय ही परम गति प्राप्त कर लेती है।
29जिसने अपने मन को वश में कर लिया है, वह अपनी ही बुद्धि की सहायता से अपने ही भीतर उस अजन्मा, सनातन, अक्षय तथा नित्य ब्रह्म को देखता है — जो संयत इन्द्रियों के बिना प्राप्त नहीं किया जा सकता, जो सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर और स्थूल से भी स्थूलतर है, और जो स्वयं मोक्षस्वरूप है।
30भीष्म ने कहा — उन महर्षि के इतने उपयुक्त रूप से कहे गए इन वचनों को आचार्यों से भलीभाँति समझकर तथा स्वयं अपने मन से उन पर विचार करके बुद्धिमान् पुरुष स्वयं ब्रह्म के साथ एक हो जाते हैं — वस्तुतः उस समय तक, जब समस्त प्राणियों को निगल जाने वाला सर्वव्यापी प्रलय उपस्थित होता है।
नेपाली
1व्यासले भने — हे उत्तम पुत्र, तिम्रो सोधाइमा मैले तिमीलाई यथार्थ रूपमा बताएँ कि साङ्ख्य पद्धतिमा निरूपित ज्ञानको सिद्धान्तअनुसार तिम्रो प्रश्नको उत्तर के हुनुपर्छ।
2अब सुन, म तिमीलाई त्यो सबै बुझाउँछु जो योगको सिद्धान्तअनुसार गर्नुपर्छ। बुद्धि, मन, सम्पूर्ण इन्द्रिय तथा सर्वव्यापी आत्माको एकीकरण नै सर्वोत्तम ज्ञान भनिएको छ। त्यो ज्ञान उसैले प्राप्त गर्नुपर्छ जसको चित्त शान्त छ, जसले आफ्ना इन्द्रियमाथि शासन गरिसकेको छ, जो आत्मा देख्न समर्थ छ, जो (त्यस्तो) ध्यानमा आनन्द लिन्छ, तथा जो बुद्धि र कर्मको पवित्रताले सम्पन्न छ। मानिसले योगका ती पाँच विघ्नको त्याग गरेर यो ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ, जसलाई बुद्धिमान्हरू जान्दछन्, अर्थात् काम, क्रोध, लोभ, भय तथा निद्रा। क्रोध स्वभावको शान्तिले जितिन्छ। काम सम्पूर्ण सङ्कल्पको त्यागले परास्त हुन्छ।
3ध्यानयोग्य विषयमा बुद्धिको सहायताले ध्यान गरेर धैर्यवान् पुरुष निद्रा त्याग्न सफल हुन्छ। दृढ सहनशीलताले मानिसले आफ्ना जननेन्द्रिय तथा उदरमाथि शासन गर्नुपर्छ। आफ्ना हात र खुट्टाको रक्षा उसले आफ्ना नेत्रले गर्नुपर्छ।
4आफ्ना नेत्र र कानको रक्षा उसले आफ्नो मनको सहायताले गर्नुपर्छ, तथा आफ्नो मन र वाणीको रक्षा आफ्ना कर्मले। भयबाट उसले सावधानीद्वारा जोगिनुपर्छ र गर्वबाट बुद्धिमान्हरूको सेवाद्वारा।
5आलस्यलाई वशमा पारेर मानिसले यिनै उपायबाट योगका यी विघ्नमाथि विजय प्राप्त गर्नुपर्छ। उसले अग्नि तथा ब्राह्मणहरूको आराधना गर्नुपर्छ र देवताहरूलाई शिर झुकाउनुपर्छ।
6मानिसले सबै प्रकारका अपवित्र वार्तालाप, द्वेषपूर्ण भाषण तथा ती वचनबाट जोगिनुपर्छ जसले अरूको मनलाई पीडा पुर्याउँछन्। ब्रह्म नै तेजोमय बीज हो। र त्यही त्यस बीजको सार पनि हो जसबाट यो सबै प्रवाहित हुन्छ।
7ब्रह्म नै यस चर र अचर विश्वका रूपमा ती सम्पूर्ण भूतको नेत्र बन्यो जो उत्पन्न भएका थिए। ध्यान, स्वाध्याय, दान, सत्य, विनय, सरलता, क्षमा, शरीरको शुद्धि, आचरणको शुद्धि तथा इन्द्रियको संयम — यिनले मानिसको त्यो तेज बढाउँछन् जसले उसका पाप नष्ट गर्दछ।
8सम्पूर्ण प्राणीसँग समान व्यवहार गरेर तथा जो सहजै विनाप्रयास प्राप्त होस् त्यसैमा सन्तोषपूर्वक जीवन बिताएर मानिसले आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजनको सिद्धि प्राप्त गर्दछ र ज्ञान आर्जन गर्न सफल हुन्छ।
9सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध, तेजले सम्पन्न, मिताहारी तथा इन्द्रियलाई पूर्ण रूपमा वशमा राख्ने पुरुषले आफ्ना काम र क्रोध जितिसकेपछि ब्रह्मको प्राप्तिको प्रयत्न गर्नुपर्छ।
10इन्द्रिय र मनलाई दृढतापूर्वक एक गरेर, दृष्टि भित्रतिर लगाएर, मानिसले साँझको अथवा उषाभन्दा अघिका मौन प्रहरमा आफ्नो मन बुद्धिमा स्थिर गर्नुपर्छ।
11यदि मानिसका पाँच इन्द्रियमध्ये एउटा पनि असंयत रहन गयो भने, उसको सम्पूर्ण ज्ञान त्यसैबाट निस्किन्छ, जसरी छालाको खल्तीको फेदमा बनेको नटालिएको प्वालबाट जल बग्दछ।
12योगीले सर्वप्रथम मनलाई वशमा पार्नुपर्छ, ठीक त्यस माझीझैँ जो सुरुमा त्यो माछालाई शक्तिहीन पार्ने प्रयत्न गर्दछ जसबाट उसलाई आफ्नो जालका लागि सबभन्दा ठूलो भय हुन्छ। पहिले मनमाथि शासन गरिसकेपछि योगीले आफ्ना कान, त्यसपछि जिब्रो र त्यसपछि नाकलाई वशमा पार्नुपर्छ।
13यिनलाई वशमा पारिसकेपछि उसले मनलाई यिनमा स्थिर गर्नुपर्छ। त्यसपछि मनलाई सम्पूर्ण सङ्कल्पबाट हटाएर त्यसलाई बुद्धिमा टिकाइदिनुपर्छ।
14वस्तुतः पाँचै इन्द्रियमाथि शासन गरिसकेपछि यतिले तिनलाई मनमा स्थिर गर्नुपर्छ। जब यी इन्द्रियहरू, छैटौँ मनसहित, बुद्धिमा एकाग्र हुन्छन् र यसरी केन्द्रित भई स्थिर तथा दृढ बनिरहन्छन्, तब ब्रह्म धूवाँरहित प्रज्वलित अग्नि अथवा तेजोमय सूर्यझैँ प्रत्यक्ष हुन्छ।
15वस्तुतः तब मानिसले आफूभित्र आफ्नै आत्मालाई आकाशमा बिजुलीझैँ देख्दछ। तब सबै कुरा त्यसैमा प्रतीत हुन्छ र त्यो आफ्नो अनन्तताका कारण सबैमा प्रतीत हुन्छे।
16जुन महान् ब्राह्मणहरू विवेकले सम्पन्न छन्, जो धैर्यले युक्त छन्, जसलाई उच्च ज्ञान प्राप्त छ र जो सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणमा लागेका छन्, तिनीहरू नै त्यसको वर्णन गर्न समर्थ हुन्छन्।
17कठोर व्रतको पालन गर्दै जुन योगी छ महिनासम्म एकान्त स्थानमा एक्लै बसेर यसरी आचरण गर्दछ, ऊ अविनाशीसँग एक हुन्छ।
18योगद्वारा अन्तर्धान, विस्तार, एउटै व्यक्ति अथवा शरीरमा भिन्नभिन्न रूप धारण गर्ने शक्ति, दिव्य गन्ध, दिव्य शब्द तथा दिव्य दृश्य, रस र स्पर्शका अत्यन्त सुखद अनुभूति, शीत र उष्णका आनन्ददायक अनुभूति, वायुसँगको समता, शास्त्र तथा प्रत्येक प्रतिभासम्पन्न रचनाको अर्थ बुझ्ने शक्ति, तथा दिव्य अप्सराहरूसँगको निवास — यी सबै प्राप्त गरेर पनि योगीले यिनको चिन्ता गर्नु हुँदैन, बरु यी सबैलाई बुद्धिमा लीन गरिदिनुपर्छ।
19वाणी तथा इन्द्रियलाई संयत गरेर योगीले साँझपछि र उषाभन्दा अघि, पर्वतको शिखरमा, अथवा कुनै विशाल रूखको फेदमा, अथवा आफ्नो सामु कुनै रूख राखेर बसीबसी योगको अभ्यास गर्नुपर्छ।
20सम्पूर्ण इन्द्रियलाई हृदयभित्र संयत गरेर, चित्तवृत्तिहरू एकाग्र गरेर, मानिसले त्यस नित्य तथा अविनाशीको चिन्तन गर्नुपर्छ, जसरी संसारी पुरुषले धन तथा अन्य मूल्यवान् सम्पत्तिको चिन्तन गर्दछ। योगको अभ्यास गर्ने बेला मानिसले कहिल्यै आफ्नो मन त्यसबाट हटाउनु हुँदैन।
21मानिसले श्रद्धापूर्वक ती साधनको अनुसरण गर्नुपर्छ जसबाट उसले यो चञ्चल मन वशमा पार्न सकोस्। उसले कहिल्यै आफूलाई त्यसबाट च्युत हुन दिनु हुँदैन।
22इन्द्रिय र मनलाई अन्य सम्पूर्ण वस्तुबाट हटाएर योगीले पर्वतका सुनसान गुफामा, देवतालाई समर्पित मन्दिरहरूमा तथा सुनसान घर अथवा कक्षहरूमा गएर त्यहीँ निवास गर्नुपर्छ।
23मानिसले वाणी, कर्म अथवा विचार — कुनैमा पनि अर्कोसँग मेल गर्नु हुँदैन। सम्पूर्ण वस्तुको उपेक्षा गर्दै र अत्यन्त थोरै भोजन गर्दै योगीले प्राप्त तथा गुमेका वस्तुलाई समान दृष्टिले हेर्नुपर्छ।
24उसले आफ्नो प्रशंसा गर्ने र आफ्नो निन्दा गर्ने — दुवैसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ। उसले कसैको पनि हित अथवा अहितको कामना गर्नु हुँदैन।
25उसले कुनै वस्तुको प्राप्तिमा हर्षित हुनु हुँदैन, न कुनै विफलता अथवा हानिमा शोकाकुल नै। सम्पूर्ण प्राणीसँग समान व्यवहार गर्दै उसले वायुको अनुकरण गर्नुपर्छ।
26शब्दरूपी ब्रह्म त्यस पुरुषको सामु अत्यन्त स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छ जसको मन यसरी आफूतिरै फर्केको छ, जो पवित्र जीवन बिताउँछ र जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई समान दृष्टिले हेर्दछ — वस्तुतः त्यस पुरुषको सामु जो यसरी छ महिनासम्म पनि निरन्तर योगमा लागिरहन्छ।
27सम्पूर्ण मानिसलाई चिन्ताले ग्रस्त देखेर योगीले माटोको ढिक्का, ढुङ्गाको टुक्रा र सुनको पिण्डलाई समान दृष्टिले हेर्नुपर्छ। वस्तुतः उसले यस (संसारको) मार्गप्रति विरक्ति राख्दै त्यसबाट आफूलाई हटाउनुपर्छ र कहिल्यै आफूलाई मोहित हुन दिनु हुँदैन।
28माथि बताइएको मार्गको अनुसरण गरेर नीच वर्णको पुरुष अथवा स्त्रीले पनि निश्चय नै परम गति प्राप्त गर्दछ।
29जसले आफ्नो मन वशमा पारिसकेको छ, उसले आफ्नै बुद्धिको सहायताले आफूभित्रै त्यो अजन्मा, सनातन, अक्षय तथा नित्य ब्रह्मलाई देख्दछ — जो संयत इन्द्रियविना प्राप्त गर्न सकिँदैन, जो सूक्ष्मभन्दा पनि सूक्ष्मतर र स्थूलभन्दा पनि स्थूलतर छ, र जो स्वयं मोक्षस्वरूप छ।
30भीष्मले भने — ती महर्षिका यति उपयुक्त रूपमा भनिएका यी वचनलाई आचार्यहरूबाट राम्ररी बुझेर तथा स्वयं आफ्नो मनले तिनमाथि विचार गरेर बुद्धिमान् पुरुषहरू स्वयं ब्रह्मसँग एक हुन्छन् — वस्तुतः त्यस समयसम्म, जब सम्पूर्ण प्राणीलाई निल्ने सर्वव्यापी प्रलय उपस्थित हुन्छ।